౬. చతుబ్యూహహారవణ్ణనా

పథవీఆదీసు వత్థూసు బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అత్థం గహేత్వా ధమ్మగమ్భీరతం అసల్లక్ఖేత్వా అసద్ధమ్మస్సవనాదినా వఞ్చితా హుత్వా సద్ధమ్మస్సవనధారణపరిచయమనసికారవిముఖా పథవీఆదీసు వత్థూసు పుథుజ్జనసేక్ఖాసేక్ఖతథాగతానం పటిపత్తివిసేసం అజానన్తా చ వేనేయ్యా ఇమిస్సా దేసనాయ నిదానం. తే ‘‘కథం ను ఖో యథావుత్తదోసవినిముత్తా యథావుత్తఞ్చ విసేసం జానన్తా సమ్మాపటిపత్తియా ఉభయహితపరాయణా సవేయ్యు’’న్తి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. పదనిబ్బచనం నిరుత్తం, తం ‘‘ఏవ’’న్తిఆదినిదానపదానం, ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తిఆదిపాళిపదానఞ్చ అట్ఠకథాయం, తస్సా లీనత్థవణ్ణనాయఞ్చేవ వుత్తనయేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా అతివిత్థారభయేన న విత్థారయిమ్హ.

పదపదత్థదేసనానిక్ఖేపసుత్తసన్ధివసేన పఞ్చవిధా సన్ధి. తత్థ పదస్స పదన్తరేన సమ్బన్ధో పదసన్ధి, తథా పదత్థస్స పదత్థన్తరేన సమ్బన్ధో పదత్థసన్ధి, యో ‘‘కిరియాకారకసమ్బన్ధో’’తి వుచ్చతి. నానానుసన్ధికస్స సుత్తస్స తంతంఅనుసన్ధీహి సమ్బన్ధో, ఏకానుసన్ధికస్స పన పుబ్బాపరసమ్బన్ధో దేసనాసన్ధి. యా అట్ఠకథాయం ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధి అజ్ఝాసయానుసన్ధి యథానుసన్ధీ’’తి తిధా విభత్తా. అజ్ఝాసయో చేత్థ అత్తజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయోతి ద్విధా వేదితబ్బో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా నిదానవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. నిక్ఖేపసన్ధి చతున్నం సుత్తనిక్ఖేపానం వసేన వేదితబ్బో. సుత్తసన్ధి ఇధ పఠమనిక్ఖేపవసేనేవ వేదితబ్బో. కస్మా పనేత్థ మూలపరియాయసుత్తమేవ పఠమం నిక్ఖిత్తన్తి? నాయమనుయోగో కత్థచి నప్పవత్తతి, అపిచ యస్మా మఞ్ఞనామూలకం సక్కాయం, సబ్బమఞ్ఞనా చ తత్థ ఏవ అనేకభేదభిన్నా పవత్తతి, న తస్సా సవిసయాయ లేసమత్తమ్పి సారం అత్థీతి పథవీఆదివిభాగభిన్నేసు మఞ్ఞనాసు చ సాతిసయం నిబ్బేధవిరాగసఞ్జననీ ఉపరి సేక్ఖాసేక్ఖతథాగతగుణవిభావనీ చ అయం దేసనా. సుత్తన్తదేసనా చ విసేసతో దిట్ఠివినివేఠనకథా, తస్మా సనిస్సయస్స దిట్ఠిగ్గాహస్స ఆదితో అసారభావదీపనం ఉపరి చ సబ్బేసం అరియానం గుణవిసేసవిభావనమిదం సుత్తం పఠమం నిక్ఖిత్తం. కిఞ్చ సక్కాయే మఞ్ఞనామఞ్ఞనాముఖేన పవత్తినివత్తీసు ఆదీనవానిసంసవిభావనతో సబ్బేసం పుగ్గలానం పటిపత్తివిభాగతో చ ఇదమేవ సుత్తం పఠమం నిక్ఖిత్తం.

యం పన ఏకిస్సా దేసనాయ దేసనన్తరేన సద్ధిం సంసన్దనం, అయమ్పి దేసనాసన్ధి, సా ఏవం వేదితబ్బా. ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో…పే… నిబ్బానం అభినన్దతీ’’తి అయం దేసనా. ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో…పే… సప్పురిసధమ్మే అవినీతో మనసికరణీయే ధమ్మే నప్పజానాతి, అమనసికరణీయే చ ధమ్మే నప్పజానాతి, సో మనసికరణీయే ధమ్మే అప్పజానన్తో అమనసికరణీయే చ ధమ్మే అప్పజానన్తో యే ధమ్మా న మనసికరణీయా, తే ధమ్మే మనసి కరోతి…పే… అనుప్పన్నో వా కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా కామాసవో పవడ్ఢతి. అనుప్పన్నో వా భవాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా భవాసవో పవడ్ఢతి, అనుప్పన్నో వా అవిజ్జాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా అవిజ్జాసవో పవడ్ఢతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౭) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. తథా ‘‘తస్సేతం పాటికఙ్ఖం సుభనిమిత్తం మనసి కరిస్సతి, తస్స సుభనిమిత్తస్స మనసికారా రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేస్సతి, సో సరాగో సదోసో సమోహో సాఙ్గణో సంకిలిట్ఠచిత్తో కాలం కరిస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౫౯) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. తథా ‘‘చక్ఖుఞ్చావుసో పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా. యం వేదేతి తం సఞ్జానాతి, యం సఞ్జానాతి తం వితక్కేతి, యం వితక్కేతి తం పపఞ్చేతి, యం పపఞ్చేతి తతోనిదానం పురిసం పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. తథా ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అసుతవా పుథుజ్జనో…పే… సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి. వేదనం…పే…, సఞ్ఞం…పే…, సఙ్ఖారే…పే…, విఞ్ఞాణం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి. యమ్పి తం దిట్ఠం…పే… యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం, సో లోకో సో అత్తా సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీతి, తమ్పి ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౧) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి.

‘‘యోపి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు…పే… నిబ్బానం మాభినన్దీ’’తి అయం దేసనా. ‘‘ఇధ, దేవానమిన్ద, భిక్ఖునో సుతం హోతి ‘సబ్బే ధమ్మా నాలం అభినివేసాయా’తి, ఏవఞ్చేతం, దేవానమిన్ద, భిక్ఖునో సుతం హోతి ‘సబ్బే ధమ్మా నాలం అభినివేసాయా’తి, సో సబ్బం ధమ్మం అభిజానాతి, సబ్బం ధమ్మం అభిఞ్ఞాయ సబ్బం ధమ్మం పరిజానాతి, సబ్బం ధమ్మం పరిఞ్ఞాయ యం కిఞ్చి వేదనం వేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సో తాసు వేదనాసు అనిచ్చానుపస్సీ విహరతి, విరాగానుపస్సీ విహరతి, నిరోధానుపస్సీ విహరతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సీ విహరతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౯౦) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. ‘‘యోపి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం…పే… అభిసమ్బుద్ధోతి వదామీ’’తి అయం దేసనా ‘‘సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో…పే… సప్పురిసధమ్మే సువినీతో రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి, వేదనం…పే…, సఞ్ఞం…పే…, సఙ్ఖారే…పే…, విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. యమ్పి తం దిట్ఠం సుతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమ్పి ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం, సో లోకో సో అత్తా సో పేచ్చ భవిస్సామి ‘నిచ్చో ధువో సస్సతో అపి పరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీ’తి, తమ్పి ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. సో ఏవం సమనుపస్సన్తో న పరితస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౧) ఏవమాదిదేసనాహి సంసన్దతీతి, అయం చతుబ్యూహో హారో.