సోళసహారవణ్ణనా

౧. దేసనాహారవణ్ణనా

తత్థ యే ఉపాదానక్ఖన్ధధమ్మే ఉపాదాయ పథవీఆదిభూతాదిభేదా పఞ్ఞత్తి, తే పఞ్ఞత్తిపటిపాదనభావేన జాతిజరామరణవిసేసనదుక్ఖపరియాయేన చ వుత్తా తణ్హావజ్జా తేభూమకధమ్మా దుక్ఖసచ్చం. మఞ్ఞనాభినన్దననన్దీపరియాయేహి వుత్తా తణ్హా సముదయసచ్చం. అయం తావ సుత్తన్తనయో. అభిధమ్మనయే పన యథావుత్తతణ్హాయ సద్ధిం ‘‘అస్సుతవా’’తిఆదినా దీపితా అవిజ్జాదయో, మఞ్ఞనాపరియాయేన గహితా మానదిట్ఠియో, భవపదేన గహితో కమ్మభవో చాతి సబ్బేపి కిలేసాభిసఙ్ఖారా సముదయసచ్చం. ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం. అరియధమ్మగ్గహణేన, పరిఞ్ఞాభిక్ఖుసేక్ఖాభిఞ్ఞాగహణేహి, రాగాదిఖయవచనేహి, సమ్మాసమ్బోధిగహణేన చ మగ్గసచ్చం. కేచి పన తణ్హాక్ఖయాదివచనేహి నిరోధసచ్చం ఉద్ధరన్తి, తం అట్ఠకథాయ విరుజ్ఝతి తత్థ తణ్హాక్ఖయాదీనం మగ్గకిచ్చభావస్స ఉద్ధటత్తా.

తత్థ సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం, తేసం భిక్ఖూనం మానభఞ్జనం ఫలం, తథా ‘‘యథావుత్తవిభాగావబోధో’’తిఆదినా వుత్తం పయోజనఞ్చ. తస్స నిప్ఫత్తికారణత్తా దేసనాయ విచిత్తతా చతున్నం పుగ్గలానం యాథావతో సభావూపధారణఞ్చ ఉపాయో, పథవీఆదీసు పుథుజ్జనాదీనం పవత్తిదస్సనాపదేసేన పథవీఆదయో ఏకన్తతో పరిజానితబ్బా, మఞ్ఞనా చ పహాతబ్బాతి అయమేత్థ భగవతో ఆణత్తీతి. అయం దేసనాహారో.

౨. విచయహారవణ్ణనా

మఞ్ఞనానం సక్కాయస్స అవిసేసహేతుభావతో, కస్సచిపి తత్థ అసేసితబ్బతో చ సబ్బగహణం, సభావధారణతో నిస్సత్తనిజ్జీవతో చ ధమ్మగ్గహణం, పతిట్ఠాభావతో ఆవేణికహేతుభావతో చ మూలగ్గహణం, కారణభావతో దేసనత్థసమ్భవతో చ పరియాయగ్గహణం, సమ్ముఖభావతో సమ్పదానత్థసమ్భవతో చ ‘‘వో’’తి వచనం, తథారూపగుణయోగతో అభిముఖీకరణతో చ ‘‘భిక్ఖవే’’తి ఆలపనం. దేసేతుం సమత్థభావతో తేసం సతుప్పాదనత్థఞ్చ ‘‘దేసేస్సామీ’’తి పటిజాననం, దేసేతబ్బతాయ పటిఞ్ఞాతభావతో, యథాపటిఞ్ఞఞ్చ దేసనతో ‘‘త’’న్తి పచ్చామసనం, సోతబ్బభావతో, సవనత్థస్స చ ఏకన్తేన నిప్ఫాదనతో ‘‘సుణాథా’’తి వుత్తం. సక్కాతబ్బతో, సక్కచ్చకిరియాయ ఏవ చ తదత్థసిద్ధితో ‘‘సాధుక’’న్తి వుత్తం. ధమ్మస్స మనసికరణీయతో తదధీనత్తా చ సబ్బసమ్పత్తీనం ‘‘మనసి కరోథా’’తి వుత్తం యథాపరిఞ్ఞాతాయ దేసనాయ పరిబ్యత్తభావతో విత్థారత్థసమ్భవతో చ ‘‘భాసిస్సామీ’’తి వుత్తం. భగవతో సదేవకేన లోకేన సిరసా సమ్పటిచ్ఛితబ్బవచనత్తా, తస్స చ యథాధిప్పేతత్థసాధనతో ‘‘ఏవ’’న్తి వుత్తం. సత్థు ఉత్తమగారవట్ఠానభావతో, తత్థ చ గారవస్స ఉళారపుఞ్ఞభావతో ‘‘భన్తే’’తి వుత్తం. భిక్ఖూనం తథాకిరియాయ నిచ్ఛితభావతో వచనాలఙ్కారతో చ ‘‘ఖో’’తి వుత్తం. సవనస్స పటిజానితబ్బతో, తథా తేహి పటిపన్నత్తా చ ‘‘పచ్చస్సోసు’’న్తి వుత్తం పచ్చక్ఖభావతో, సకలస్సపి ఏకజ్ఝం కరణతో ‘‘ఏత’’న్తి వుత్తం.

వుచ్చమానస్స పుగ్గలస్స లోకపరియాపన్నత్తా లోకాధారత్తా చ లోకం ఉపాదాయ ‘‘ఇధా’’తి వుత్తం. పటివేధబాహుసచ్చాభావతో పరియత్తిబాహుసచ్చాభావతో చ ‘‘అస్సుతవా’’తి వుత్తం. పుథూసు, పుథు వా జనభావతో ‘‘పుథుజ్జనో’’తి వుత్తం. అనరియధమ్మవిరహతో అరియధమ్మసమన్నాగమతో చ ‘‘అరియాన’’న్తి వుత్తం. అరియభావకరాయ పటిపత్తియా అభావతో, తత్థ కోసల్లదమథాభావతో ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తిఆది వుత్తం. అసన్తధమ్మస్సవనతో సన్తధమ్మసమన్నాగమతో సబ్భి పాసంసియతో చ ‘‘సప్పురిసాన’’న్తి వుత్తం. సప్పురిసభావకరాయ పటిపత్తియా అభావతో, తత్థ చ కోసల్లదమథాభావతో ‘‘సప్పురిసానం అదస్సావీ’’తిఆది వుత్తం. పథవీవత్థుకానం మఞ్ఞనానం, ఉపరి వుచ్చమానానఞ్చమఞ్ఞనానం మూలకత్తా పపఞ్చసఙ్ఖానం ‘‘పథవిం పథవితో సఞ్జానాతీ’’తి వుత్తం. అన్ధపుథుజ్జనస్స అహంకార-మమంకారానం కత్థచిపి అప్పహీనత్తా ‘‘పథవిం మఞ్ఞతీ’’తిఆది వుత్తం.

పుబ్బే అగ్గహితత్తా, సామఞ్ఞతో చ గయ్హమానత్తా, పుగ్గలస్స పథవీఆదిఆరమ్మణసభాగతాయ లబ్భమానత్తా చ ‘‘యోపీ’’తి వుత్తం. ‘‘యో’’తి అనియమేన గహితస్స నియమేతబ్బతో పటినిద్దిసితబ్బతో చ; ‘‘సో’’తి వుత్తం సాతిసయం సంసారే భయస్స ఇక్ఖనతో కిలేసభేదనసమ్భవతో చ ‘‘భిక్ఖూ’’తి వుత్తం. సిక్ఖాహి సమన్నాగమతో సేక్ఖధమ్మపటిలాభతో చ ‘‘సేక్ఖో’’తి వుత్తం. మనసా లద్ధబ్బస్స అరహత్తస్స అనధిగతత్తా అధిగమనీయతో చ ‘‘అప్పత్తమానసో’’తి వుత్తం. అపరేన అనుత్తరణీయతో, పరం అనుచ్ఛవికభావేన ఉత్తరిత్వా ఠితత్తా చ ‘‘అనుత్తర’’న్తి వుత్తం. యోగేన భావనాయ కామయోగాదితో చ ఖేమం సివం అనుపద్దవన్తి ‘‘యోగక్ఖేమ’’న్తి వుత్తం. ఛన్దప్పవత్తియా ఉస్సుక్కాపత్తియా చ ‘‘పత్థయమానో’’తి వుత్తం. తదత్థస్స సబ్బసో సబ్బఇరియాపథవిహారస్స సమథవిపస్సనావిహారస్స దిబ్బవిహారస్స చ వసేన ‘‘విహరతీ’’తి వుత్తం. సేక్ఖస్స సబ్బసో అభిఞ్ఞేయ్యభావఞ్చేవ పరిఞ్ఞేయ్యభావఞ్చ ఞాణేన అభిభవిత్వా జాననతో ‘‘అభిజానాతీ’’తి వుత్తం. సేక్ఖస్స సబ్బసో అప్పహీనమఞ్ఞనతాయ అభావతో ‘‘మా మఞ్ఞీ’’తి వుత్తం. సేసం వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. ఇమినా నయేన ఇతో పరం సబ్బపదేసు వినిచ్ఛయో కాతబ్బో. సక్కా హి అట్ఠకథం తస్సా లీనత్థవణ్ణనఞ్చ అనుగన్త్వా అయమత్థో విఞ్ఞూహి విభావేతున్తి అతివిత్థారభయేన న విత్థారయిమ్హ. ఇతి అనుపదవిచయతో విచయో హారో.

౩. యుత్తిహారవణ్ణనా

సక్కాయస్స సబ్బమఞ్ఞనానం మూలభావో యుజ్జతి పరికప్పమత్తకత్తా లోకవిచిత్తస్స. బ్యాహుసచ్చద్వయరహితస్స అన్ధపుథుజ్జనభావో యుజ్జతి పుథుకిలేసాభిసఙ్ఖారజననాదిసభావత్తా. యథావుత్తపుథుజ్జనస్స వా వుత్తప్పకారబాహుసచ్చాభావో యుజ్జతి తస్మిం సతి సబ్భావతో. తత్థ అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స అరియానం సప్పురిసానఞ్చ అదస్సావితాది యుజ్జతి అరియకరధమ్మానం అరియభావస్స చ తేన అదిట్ఠత్తా అప్పటిపన్నత్తా చ తథా తస్స పథవియా ‘‘అహం పథవీ, మమ పథవీ, పరో పథవీ’’తి సఞ్జాననం యుజ్జతి అహంకారమమంకారానం సబ్బేన సబ్బం అప్పహీనత్తా. తథా సఞ్జానతో చస్స పథవిం కమ్మాదికరణాదివసేన గహేత్వా నానప్పకారతో మఞ్ఞనాపవత్తి యుజ్జతి సఞ్ఞానిదానత్తా పపఞ్చసఙ్ఖానం. యో మఞ్ఞతి, తస్స అపరిఞ్ఞాతవత్థుకతా యుజ్జతి పరిఞ్ఞాయ వినా మఞ్ఞనాపహానాభావతో. ‘‘ఆపం ఆపతో సఞ్జానాతీ’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అపరియోసితసిక్ఖస్స అప్పత్తమానసతా యుజ్జతి కతకిచ్చతాభావతో. సేక్ఖస్స సతో యోగక్ఖేమపత్థనా యుజ్జతి తదధిముత్తభావతో. తథా తస్స పథవియా అభిజాననా యుజ్జతి పరిఞ్ఞాపహానేసు మత్తసో కారిభావతో. తతో ఏవ చస్స ‘‘మా మఞ్ఞీ’’తి వత్తబ్బతా యుజ్జతి వత్థుపరిఞ్ఞాయ వియ మఞ్ఞనాపహానస్సపి విప్పకతభావతో. సేక్ఖస్స పథవియా పరిఞ్ఞేయ్యతా యుజ్జతి పరిఞ్ఞాతుం సక్కుణేయ్యత్తా సబ్బసో అపరిఞ్ఞాతత్తా చ. ‘‘ఆపం ఆపతో’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అరహత్తాదియుత్తస్స పథవియాదీనం అభిజాననా మఞ్ఞనాభావో చ యుజ్జతి సఙ్ఖాతధమ్మత్తా, సబ్బసో కిలేసానం పహీనత్తా, తతో ఏవ చస్స వీతరాగాదిభావో తతో సమ్మదేవ చ పటిచ్చసముప్పాదస్స పటివిద్ధతాతి. అయం యుత్తిహారో.

౪. పదట్ఠానహారవణ్ణనా

కిస్సోపి మఞ్ఞనా సక్కాయస్స పదట్ఠానం, మఞ్ఞనానం అయోనిసోమనసికారో పదట్ఠానం, సుతద్వయవిరహో అన్ధపుథుజ్జనభావస్స పదట్ఠానం, సో అరియానం అదస్సావితాయ పదట్ఠానం, సా అరియధమ్మస్స అకోవిదతాయ పదట్ఠానం, సా అరియధమ్మే అవినీతతాయ పదట్ఠానం. ‘‘సప్పురిసానం అదస్సావీ’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సఞ్ఞావిపల్లాసో మఞ్ఞనానం పదట్ఠానం. సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖాతి. మఞ్ఞనాసు చ తణ్హామఞ్ఞనా ఇతరమఞ్ఞనానం పదట్ఠానం ‘‘తణ్హాగతానం పరితస్సితవిప్ఫన్దిత’’న్తి, (దీ. ని. ౧.౧౦౫-౧౦౯) ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; మహావ. ౧) చ వచనతో, తణ్హాగతస్సేవ చ ‘‘సేయ్యోహమస్మి’’న్తిఆదినా మానజప్పనాసబ్భావతా. సబ్బాపి వా మఞ్ఞనా సబ్బాసం మఞ్ఞనానం పదట్ఠానం. ‘‘ఉపాదానపచ్చయా తణ్హా’’తి హి వచనతో దిట్ఠిపి తణ్హాయ పదట్ఠానం. ‘‘అహమస్మి బ్రహ్మా మహాబ్రహ్మా’’తి (దీ. ని. ౧.౪౨; ౩.౩౯) ఆదివచనతో మానోపి దిట్ఠియా పదట్ఠానం. తథా ‘‘అస్మీతి సతి ఇత్థంస్మీతి హోతి, ఏవంస్మీతి హోతి, అఞ్ఞథాస్మీతి హోతీ’’తిఆదివచనతో మానస్సపి తణ్హాయ పదట్ఠానతా లబ్భతేవ. సేక్ఖా ధమ్మా సప్పదేసతో మఞ్ఞనాపహానస్స పదట్ఠానం. అసేక్ఖా నిప్పదేసతో మఞ్ఞనాపహానస్స పదట్ఠానం. కమ్మభవో చ జాతియా పదట్ఠానం. జాతి జరామరణస్స పదట్ఠానం. పచ్చయాకారస్స యథాభూతావబోధో సమ్మాసమ్బోధియా పదట్ఠానన్తి. అయం పదట్ఠానో హారో.

౫. లక్ఖణహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏత్థ మూలగ్గహణేన మూలపరియాయగ్గహణేన వా యథా తణ్హామానదిట్ఠియో గయ్హన్తి, ఏవం దోసమోహాదీనమ్పి సక్కాయమూలధమ్మానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో సక్కాయస్స మూలభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘అస్సుతవా’’తి ఇమినా యథా తస్స పుగ్గలస్స పరియత్తిపటివేధసద్ధమ్మానం అభావో గయ్హతి, ఏవం పటిపత్తిసద్ధమ్మస్సపి అభావో గయ్హతి సద్ధమ్మభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. అరియానం అదస్సనకామతాదిలక్ఖణా. ‘‘అరియధమ్మస్స అకోవిదో’’తి ఇమినా అరియధమ్మాధిగమస్స విబన్ధభూతం అఞ్ఞాణం. ‘‘అరియధమ్మే అవినీతో’’తి ఇమినా అరియవినయాభావో. సో పనత్థతో అరియవినయే అప్పటిపత్తి ఏవ వాతి తీహిపి పదేహి యథావుత్తవిసయా మిచ్ఛాదిట్ఠి విచికిచ్ఛా చ గహితావ హోన్తి. తగ్గహణేన చ సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా సఙ్గహితావ హోన్తి సంకిలేసలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘సప్పురిసానం అదస్సావీ’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

‘‘పథవిం పథవితో సఞ్జానాతీ’’తి ఇదం దిట్ఠిమఞ్ఞనాదీనం సఞ్ఞాయ కారణభావదస్సనం. తత్థ యథా సఞ్ఞా, ఏవం వితక్కఫస్సావిజ్జాఅయోనిసోమనసికారాదయోపి తాసం కారణన్తి అత్థతో తేసమ్పేత్థ సఙ్గహో వుత్తో హోతి మఞ్ఞనానం కారణభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘మఞ్ఞతీ’’తి ఇమినా మఞ్ఞనాకిచ్చేన తణ్హామానదిట్ఠియో గహితా తాసం కిలేససభావత్తా. తగ్గహణేనేవ విచికిచ్ఛాదినమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో కిలేసలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. తథా తణ్హాయ హేతుసభావత్తా తగ్గహణేనేవ అవసిట్ఠాకుసలహేతూనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో హేతులక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. తథా తణ్హాదిట్ఠీనం ఆసవాదిసభావత్తా తగ్గహణేనేవ అవసిట్ఠాసవోఘయోగగన్థనీవరణాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో ఆసవాదిసభావత్తా ఏకలక్ఖణత్తా. తథా ‘‘పథవిం మఞ్ఞతీ’’తిఆదినా పథవీఆదీనం రూపసభావత్తా తబ్బిసయానఞ్చ మఞ్ఞనానం రూపవిసయత్తా తగ్గహణేనేవ సకలరూపక్ఖన్ధవిసయాపి మఞ్ఞనా దస్సితా హోన్తి రూపవిసయలక్ఖణేన ఆసం ఏకలక్ఖణత్తా. ఏవం చక్ఖాయతనాదివిసయాపి మఞ్ఞనా నిద్ధారేతబ్బా. ‘‘అపరిఞ్ఞాత’’న్తి పరిఞ్ఞాపటిక్ఖేపేన తప్పటిబద్ధకిలేసానం పహానపటిక్ఖేపోతి దట్ఠబ్బో మగ్గకిచ్చభావేన పరిఞ్ఞాపహానానం ఏకలక్ఖణత్తా. ఇమినా నయేన సేసేసుపి యథారహం ఏకలక్ఖణా నిద్ధారేతబ్బాతి. అయం లక్ఖణో హారో.

౬. చతుబ్యూహహారవణ్ణనా

పథవీఆదీసు వత్థూసు బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అత్థం గహేత్వా ధమ్మగమ్భీరతం అసల్లక్ఖేత్వా అసద్ధమ్మస్సవనాదినా వఞ్చితా హుత్వా సద్ధమ్మస్సవనధారణపరిచయమనసికారవిముఖా పథవీఆదీసు వత్థూసు పుథుజ్జనసేక్ఖాసేక్ఖతథాగతానం పటిపత్తివిసేసం అజానన్తా చ వేనేయ్యా ఇమిస్సా దేసనాయ నిదానం. తే ‘‘కథం ను ఖో యథావుత్తదోసవినిముత్తా యథావుత్తఞ్చ విసేసం జానన్తా సమ్మాపటిపత్తియా ఉభయహితపరాయణా సవేయ్యు’’న్తి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. పదనిబ్బచనం నిరుత్తం, తం ‘‘ఏవ’’న్తిఆదినిదానపదానం, ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తిఆదిపాళిపదానఞ్చ అట్ఠకథాయం, తస్సా లీనత్థవణ్ణనాయఞ్చేవ వుత్తనయేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా అతివిత్థారభయేన న విత్థారయిమ్హ.

పదపదత్థదేసనానిక్ఖేపసుత్తసన్ధివసేన పఞ్చవిధా సన్ధి. తత్థ పదస్స పదన్తరేన సమ్బన్ధో పదసన్ధి, తథా పదత్థస్స పదత్థన్తరేన సమ్బన్ధో పదత్థసన్ధి, యో ‘‘కిరియాకారకసమ్బన్ధో’’తి వుచ్చతి. నానానుసన్ధికస్స సుత్తస్స తంతంఅనుసన్ధీహి సమ్బన్ధో, ఏకానుసన్ధికస్స పన పుబ్బాపరసమ్బన్ధో దేసనాసన్ధి. యా అట్ఠకథాయం ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధి అజ్ఝాసయానుసన్ధి యథానుసన్ధీ’’తి తిధా విభత్తా. అజ్ఝాసయో చేత్థ అత్తజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయోతి ద్విధా వేదితబ్బో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా నిదానవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. నిక్ఖేపసన్ధి చతున్నం సుత్తనిక్ఖేపానం వసేన వేదితబ్బో. సుత్తసన్ధి ఇధ పఠమనిక్ఖేపవసేనేవ వేదితబ్బో. కస్మా పనేత్థ మూలపరియాయసుత్తమేవ పఠమం నిక్ఖిత్తన్తి? నాయమనుయోగో కత్థచి నప్పవత్తతి, అపిచ యస్మా మఞ్ఞనామూలకం సక్కాయం, సబ్బమఞ్ఞనా చ తత్థ ఏవ అనేకభేదభిన్నా పవత్తతి, న తస్సా సవిసయాయ లేసమత్తమ్పి సారం అత్థీతి పథవీఆదివిభాగభిన్నేసు మఞ్ఞనాసు చ సాతిసయం నిబ్బేధవిరాగసఞ్జననీ ఉపరి సేక్ఖాసేక్ఖతథాగతగుణవిభావనీ చ అయం దేసనా. సుత్తన్తదేసనా చ విసేసతో దిట్ఠివినివేఠనకథా, తస్మా సనిస్సయస్స దిట్ఠిగ్గాహస్స ఆదితో అసారభావదీపనం ఉపరి చ సబ్బేసం అరియానం గుణవిసేసవిభావనమిదం సుత్తం పఠమం నిక్ఖిత్తం. కిఞ్చ సక్కాయే మఞ్ఞనామఞ్ఞనాముఖేన పవత్తినివత్తీసు ఆదీనవానిసంసవిభావనతో సబ్బేసం పుగ్గలానం పటిపత్తివిభాగతో చ ఇదమేవ సుత్తం పఠమం నిక్ఖిత్తం.

యం పన ఏకిస్సా దేసనాయ దేసనన్తరేన సద్ధిం సంసన్దనం, అయమ్పి దేసనాసన్ధి, సా ఏవం వేదితబ్బా. ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో…పే… నిబ్బానం అభినన్దతీ’’తి అయం దేసనా. ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో…పే… సప్పురిసధమ్మే అవినీతో మనసికరణీయే ధమ్మే నప్పజానాతి, అమనసికరణీయే చ ధమ్మే నప్పజానాతి, సో మనసికరణీయే ధమ్మే అప్పజానన్తో అమనసికరణీయే చ ధమ్మే అప్పజానన్తో యే ధమ్మా న మనసికరణీయా, తే ధమ్మే మనసి కరోతి…పే… అనుప్పన్నో వా కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా కామాసవో పవడ్ఢతి. అనుప్పన్నో వా భవాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా భవాసవో పవడ్ఢతి, అనుప్పన్నో వా అవిజ్జాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా అవిజ్జాసవో పవడ్ఢతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౭) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. తథా ‘‘తస్సేతం పాటికఙ్ఖం సుభనిమిత్తం మనసి కరిస్సతి, తస్స సుభనిమిత్తస్స మనసికారా రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేస్సతి, సో సరాగో సదోసో సమోహో సాఙ్గణో సంకిలిట్ఠచిత్తో కాలం కరిస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౫౯) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. తథా ‘‘చక్ఖుఞ్చావుసో పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా. యం వేదేతి తం సఞ్జానాతి, యం సఞ్జానాతి తం వితక్కేతి, యం వితక్కేతి తం పపఞ్చేతి, యం పపఞ్చేతి తతోనిదానం పురిసం పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. తథా ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అసుతవా పుథుజ్జనో…పే… సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి. వేదనం…పే…, సఞ్ఞం…పే…, సఙ్ఖారే…పే…, విఞ్ఞాణం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి. యమ్పి తం దిట్ఠం…పే… యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం, సో లోకో సో అత్తా సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీతి, తమ్పి ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౧) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి.

‘‘యోపి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు…పే… నిబ్బానం మాభినన్దీ’’తి అయం దేసనా. ‘‘ఇధ, దేవానమిన్ద, భిక్ఖునో సుతం హోతి ‘సబ్బే ధమ్మా నాలం అభినివేసాయా’తి, ఏవఞ్చేతం, దేవానమిన్ద, భిక్ఖునో సుతం హోతి ‘సబ్బే ధమ్మా నాలం అభినివేసాయా’తి, సో సబ్బం ధమ్మం అభిజానాతి, సబ్బం ధమ్మం అభిఞ్ఞాయ సబ్బం ధమ్మం పరిజానాతి, సబ్బం ధమ్మం పరిఞ్ఞాయ యం కిఞ్చి వేదనం వేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సో తాసు వేదనాసు అనిచ్చానుపస్సీ విహరతి, విరాగానుపస్సీ విహరతి, నిరోధానుపస్సీ విహరతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సీ విహరతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౯౦) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. ‘‘యోపి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం…పే… అభిసమ్బుద్ధోతి వదామీ’’తి అయం దేసనా ‘‘సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో…పే… సప్పురిసధమ్మే సువినీతో రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి, వేదనం…పే…, సఞ్ఞం…పే…, సఙ్ఖారే…పే…, విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. యమ్పి తం దిట్ఠం సుతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమ్పి ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానం, సో లోకో సో అత్తా సో పేచ్చ భవిస్సామి ‘నిచ్చో ధువో సస్సతో అపి పరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీ’తి, తమ్పి ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. సో ఏవం సమనుపస్సన్తో న పరితస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౧) ఏవమాదిదేసనాహి సంసన్దతీతి, అయం చతుబ్యూహో హారో.

౭. ఆవత్తహారవణ్ణనా

‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ఇమినా యోనిసోమనసికారపటిక్ఖేపముఖేన అయోనిసోమనసికారపరిగ్గహో దీపితో. ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తిఆదినా సప్పురిసూపనిస్సయాదిపటిక్ఖేపముఖేన అసప్పురిసూపనిస్సయాదిపరిగ్గహో దీపితో. తేసు పురిమనయేన ఆసయవిపత్తి కిత్తితా, దుతియేన పయోగవిపత్తి. పురిమేన చస్స కిలేసవట్టం, తఞ్చ యతో విపాకవట్టన్తి సకలం సంసారచక్కమావత్తతి. ‘‘పథవిం మఞ్ఞతీ’’తిఆదినా తత్థ తిస్సో మఞ్ఞనా వుత్తా. తాసు తణ్హామఞ్ఞనా ‘‘ఏతం మమా’’తి తణ్హాగ్గాహో, మానమఞ్ఞనా ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి మానగ్గాహో, దిట్ఠిమఞ్ఞనా ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి దిట్ఠిగ్గాహో. తత్థ తణ్హాగ్గాహేన ‘‘తణ్హం పటిచ్చపరియేసనా’’తిఆదికా (దీ. ని. ౨.౧౦౩; దీ. ని. ౩.౩౫౯; అ. ని. ౩.౨౩; విభ. ౯౬౩) నవ తణ్హామూలకా ధమ్మా ఆవత్తన్తి. మానగ్గాహేన ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదికా నవ మానవిధా ఆవత్తన్తి. దిట్ఠిగ్గాహేన ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదికా (సం. ని. ౪.౩౪౫) వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి ఆవత్తతి. తీసు చ గాహేసు యాయ సఞ్ఞాయ తణ్హాగ్గాహస్స విక్ఖమ్భనా, సా దుక్ఖసఞ్ఞా దుక్ఖానుపస్సనా. యాయ సఞ్ఞాయ మానగ్గాహస్స విక్ఖమ్భనా, సా అనిచ్చసఞ్ఞా అనిచ్చానుపస్సనా. యాయ పన సఞ్ఞాయ దిట్ఠిగ్గాహస్స విక్ఖమ్భనా, సా అనత్తసఞ్ఞా అనత్తానుపస్సనా. తత్థ పఠమగ్గాహవిసభాగతో అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖం ఆవత్తతి, దుతియగ్గాహవిసభాగతో అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖం ఆవత్తతి, తతియగ్గాహవిసభాగతో సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖం ఆవత్తతి.

సేక్ఖగ్గహణేన అరియాయ సమ్మాదిట్ఠియా సఙ్గహో, తతో చ పరతోఘోసయోనిసోమనసికారా దీపితా హోన్తి. పరతోఘోసేన చ సుతవా అరియసావకోతి ఆవత్తతి, యోనిసోమనసికారేన నవ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా ఆవత్తన్తి, చతుబ్బిధఞ్చ సమ్పత్తిచక్కం. ‘‘మా మఞ్ఞీ’’తి మఞ్ఞనానం విప్పకతప్పహానతాగహణేన ఏకచ్చాసవపరిక్ఖయో దీపితో హోతి, తేన చ సద్ధావిముత్తదిట్ఠిప్పత్తకాయసక్ఖిభావా ఆవత్తన్తి. ‘‘అరహం ఖీణాసవో’’తిఆదినా అసేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో దస్సితా హోన్తి, సీలక్ఖన్ధాదిపారిపూరియా చ దస నాథకరణా ధమ్మా ఆవత్తన్తి. ‘‘న మఞ్ఞతీ’’తి మఞ్ఞనాపటిక్ఖేపేన పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి సమ్మాపటిపత్తి దస్సితా, తాయ చ సాతిసయా నికన్తిపరియాదానమానసముగ్ఘాటనదిట్ఠిఉగ్ఘాటనాని పకాసితానీతి అప్పణిహితానిమిత్త-సుఞ్ఞతవిమోక్ఖా ఆవత్తన్తి.

‘‘తథాగతో’’తిఆదినా సబ్బఞ్ఞుగుణా విభావితాతి తదవినాభావతో దసబల-చతువేసారజ్జఅసాధారణఞాణఆవేణికబుద్ధధమ్మా ఆవత్తన్తి. ‘‘నన్దీ దుక్ఖస్స మూల’’న్తిఆదినా సద్ధిం హేతునా వట్టవివట్టం కథితన్తి పవత్తినివత్తితదుభయహేతువిభావనేన చత్తారి అరియసచ్చాని ఆవత్తన్తి. ‘‘తణ్హానం ఖయా’’తిఆదినా తణ్హప్పహానాపదేసేన తదేకట్ఠభావతో దియడ్ఢస్స కిలేససహస్సస్స పహానం ఆవత్తతి. ‘‘సబ్బసో తణ్హానం ఖయా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’తి చ వుత్తత్తా ‘‘నన్దీ దుక్ఖస్స మూల’’న్తి, ‘‘ఇతి విదిత్వా’’తిఆదినా వుత్తస్స మఞ్ఞనాభావహేతుభూతస్స పచ్చయాకారవేదనస్స సావకేహి అసాధారణఞాణచారభావో దస్సితో, తేన చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చారి భగవతో మహావజిరఞాణం ఆవత్తతీతి. అయం ఆవత్తో హారో.

౮. విభత్తిహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏత్థ సబ్బధమ్మా నామ తేభూమకా ధమ్మా సక్కాయస్స అధిప్పేతత్తా. తేసం మఞ్ఞనా పదట్ఠానం పపఞ్చసఙ్ఖానిమిత్తత్తా లోకవిచిత్తస్స. తయిమే కుసలా అకుసలా అబ్యాకతాతి తివిధా. తేసు కుసలానం యోనిసోమనసికారాది పదట్ఠానం, అకుసలానం అయోనిసోమనసికారాది, అబ్యాకతానం కమ్మభవఆవజ్జనభూతరూపాది పదట్ఠానం. తత్థ కుసలా కామావచరాదివసేన భూమితో తివిధా, తథా అబ్యాకతా చిత్తుప్పాదసభావా, అచిత్తుప్పాదసభావా పన కామావచరావ తథా అకుసలా. పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధసుతకిచ్చాభావేన తివిధో అస్సుతవా. అన్ధకల్యాణవిభాగేన దువిధో పుథుజ్జనో. సమ్మాసమ్బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకభేదేన తివిధా అరియా. మంసచక్ఖుదిబ్బచక్ఖుపఞ్ఞాచక్ఖూహి దస్సనాభావేన తివిధో అదస్సావీ. మగ్గఫలనిబ్బానభేదేన తివిధో, నవవిధో వా అరియధమ్మో. సవనధారణపరిచయమనసికారపటివేధవసేన పఞ్చవిధా అరియధమ్మస్స కోవిదతా. తదభావతో అకోవిదో. సంవరపహానభేదేన దువిధో, దసవిధో వా అరియధమ్మవినయో, తదభావతో అరియధమ్మే అవినీతో. ఏత్థ పదట్ఠానవిభాగో హేట్ఠా దస్సితోయేవ. ‘‘సప్పురిసానం అదస్సావీ’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ‘‘పథవిం మఞ్ఞతీ’’తిఆదీసు మఞ్ఞనావత్థువిభాగో పాళియం ఆగతోవ, తథా అజ్ఝత్తికబాహిరాదికో చ అన్తరవిభాగో.

మఞ్ఞనా పన తణ్హామానదిట్ఠివసేన సఙ్ఖేపతో తివిధా, విత్థారతో పన తణ్హామఞ్ఞనా తావ కామతణ్హాదివసేన అట్ఠసతవిధా, తథా ‘‘అస్మీతి సతి ఇత్థంస్మీతి హోతీ’’తిఆదినా. ఏవం మానమఞ్ఞనాపి. ‘‘అస్మీతి సతి ఇత్థంస్మీతి హోతీ’’తిఆదినా పపఞ్చత్తయం ఉద్దిట్ఠం నిద్దిట్ఠఞ్చాతి. ఏతేన దిట్ఠిమఞ్ఞనాయపి అట్ఠసతవిధతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. అపిచ సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా మానమఞ్ఞనాయ నవవిధతా తదన్తరభేదేన అనేకవిధతా చ వేదితబ్బా. అయఞ్చ అత్థో హీనత్తికత్థవణ్ణనాయ విభావేతబ్బో. దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ పన బ్రహ్మజాలే ఆగతనయేన ద్వాసట్ఠివిధతా తదన్తరభేదేన అనేకవిధతా చ వేదితబ్బా. ‘‘అపరిఞ్ఞాత’’న్తి ఏత్థ ఞాతపరిఞ్ఞాదివసేన చేవ రూపముఖాదిఅభినివేసభేదాదివసేన చ పరిఞ్ఞానం అనేకవిధతా వేదితబ్బా. తథా అట్ఠమకాదివసేన సేక్ఖవిభాగో పఞ్ఞావిముత్తాదివసేన అసేక్ఖవిభాగో చ. అయమేత్థ ధమ్మవిభాగో. పదట్ఠానవిభాగో చ భూమివిభాగో చ వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బాతి. అయం విభత్తిహారో.

౯. పరివత్తహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏత్థ ‘‘సబ్బధమ్మా’’తి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా గహితా, తేసం మూలకారణన్తి చ తణ్హామానదిట్ఠియో. తథా అస్సుతవా పుథుజ్జనో…పే… సప్పురిసధమ్మే అవినీతోతి. యావకీవఞ్చ పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సుభతో సుఖతో నిచ్చతో అత్తతో సమనుపస్సనవసేన ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి తణ్హామానదిట్ఠిగాహా న సముచ్ఛిజ్జన్తి, తావ నేసం పబన్ధూపరమో సుపినన్తేపి న కేనచి లద్ధపుబ్బో. యదా పన నేసం అసుభతో దుక్ఖతో అనిచ్చతో అనత్తతో సమనుపస్సనవసేన ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి పవత్తమానా అప్పణిహితానిమిత్తసుఞ్ఞతానుపస్సనా ఉస్సక్కిత్వా అరియమగ్గాధిగమాయ సంవత్తన్తి, అథ నేసం పబన్ధూపరమో హోతి అచ్చన్తఅప్పఞ్ఞత్తికభావూపగమనతో. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బధమ్మాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా గహితా, తేసం మూలకారణన్తి చ తణ్హామానదిట్ఠియో’’తి. తథా అస్సుతవా పుథుజ్జనో…పే… సప్పురిసధమ్మే అవినీతో తీహిపి మఞ్ఞనాహి పథవిం మఞ్ఞతి యావ నిబ్బానం అభినన్దతి, తీహిపి పరిఞ్ఞాహి తస్స తం వత్థు అపరిఞ్ఞాతన్తి కత్వా. యస్స పన తం వత్థు తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతం, న సో ఇతరో వియ తం మఞ్ఞతి. తేనాహ భగవా ‘‘సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో…పే… సప్పురిసధమ్మే సువినీతో రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి, వేదనం…పే… అసతి న పరితస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౧). సేక్ఖో పథవిం మా మఞ్ఞి, యావ నిబ్బానం మాభినన్ది, అరహా సమ్మాసమ్బుద్ధో చ పథవిం న మఞ్ఞతి, యావ నిబ్బానం నాభినన్దతి, మఞ్ఞనామఞ్ఞితేసు వత్థూసు మత్తసో సబ్బసో చ పరిఞ్ఞాభిసమయసంసిద్ధియా పహానాభిసమయనిబ్బత్తితో. యస్స పన తేసు వత్థూసు సబ్బసో మత్తసో వా పరిఞ్ఞా ఏవ నత్థి, కుతో పహానం, సో యథాపరికప్పం నిరఙ్కుసాహి మఞ్ఞనాహి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా మఞ్ఞతేవ. తేనాహ భగవా ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో…పే… సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి, వేదనం…పే…, సఞ్ఞ…పే…’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౨౪౧). అయం పరివత్తో హారో.

౧౦. వేవచనహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మా సకలధమ్మా అనవసేసధమ్మా’’తి పరియాయవచనం, ‘‘మూలపరియాయం మూలకారణం అసాధారణహేతు’’న్తి పరియాయవచనం, ‘‘మూలపరియాయన్తి వా మూలదేసనం కారణతథన’’న్తి పరియాయవచనం, ‘‘వో తుమ్హాకం తుమ్హ’’న్తి పరియాయవచనం, ‘‘భిక్ఖవే, సమణా తపస్సినో’’తి పరియాయవచనం, ‘‘దేసేస్సామీ కథేస్సామీ పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి పరియాయవచనం, ‘‘సుణాథ సోతం ఓదహథ సోతద్వారానుసారేన ఉపధారేథా’’తి పరియాయవచనం, ‘‘సాధుకం సమ్మా సక్కచ్చ’’న్తి పరియాయవచనం, ‘‘మనసి కరోథ చిత్తే ఠపేథ సమన్నాహరథా’’తి పరియాయవచనం, ‘‘భాసిస్సామి బ్యత్తం కథేస్సామి విభజిస్సామీ’’తి పరియాయవచనం, ‘‘ఏవం, భన్తే, సాధు సుట్ఠు భన్తే’’తి పరియాయవచనం, ‘‘పచ్చస్సోసుం సమ్పటిచ్ఛింసు సమ్పటిగ్గహేసు’’న్తి పరియాయవచనం. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు వేవచనం వత్తబ్బన్తి. అయం వేవచనో హారో.

౧౧. పఞ్ఞత్తిహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏత్థ సబ్బధమ్మా నామ సక్కాయధమ్మా, తే ఖన్ధవసేన పఞ్చధా పఞ్ఞత్తా, ఆయతనవసేన ద్వాదసధా, ధాతువసేన అట్ఠారసధా పఞ్ఞత్తా. ‘‘మూల’’న్తి వా ‘‘మూలపరియాయ’’న్తి వా మఞ్ఞనా వుత్తా, తా తణ్హామానదిట్ఠివసేన తిధా అన్తరభేదేన అనేకధా చ పఞ్ఞత్తా. అథ వా ‘‘సబ్బధమ్మా’’తి తేభూమకధమ్మానం సఙ్గహపఞ్ఞత్తి, ‘‘మూలపరియాయ’’న్తి తేసం పభవపఞ్ఞత్తి, ‘‘వో’’తి సమ్పదానపఞ్ఞతి, ‘‘దేసేస్సామి భాసిస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి, ‘‘సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథా’’తి చ ఆణాపనపఞ్ఞత్తి, ‘‘అస్సుతవా’’తి పటివేధవిముఖతాపఞ్ఞత్తి చేవ పరియత్తివిముఖతాపఞ్ఞత్తి చ, ‘‘పుథుజ్జనో’’తి అనరియపఞ్ఞత్తి, సా అరియధమ్మపటిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి చేవ అరియధమ్మవిరహపఞ్ఞత్తి చ, ‘‘అరియాన’’న్తి అసమపఞ్ఞత్తి చేవ సమపఞ్ఞత్తి చ. తత్థ అసమపఞ్ఞత్తి తథాగతపఞ్ఞత్తి, సమపఞ్ఞత్తి పచ్చేకబుద్ధానఞ్చేవ ఉభతోభాగవిముత్తాదీనఞ్చ వసేన అట్ఠవిధా వేదితబ్బా. ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తిఆది దస్సనభావనాపటిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి, ‘‘పథవిం మఞ్ఞతీ’’తిఆది పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ద్వాదసన్నం ఆయతనానం అట్ఠారసన్నం ధాతూనం సమ్మసనుపగానం ఇన్ద్రియానం నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి చేవ పభవపఞ్ఞత్తి చ, తథా విపల్లాసానం కిచ్చపఞ్ఞత్తి పరియుట్ఠానం దస్సనపఞ్ఞత్తి కిలేసానం ఫలపఞ్ఞత్తి అభిసఙ్ఖారానం విరూహనపఞ్ఞత్తి తణ్హాయ అస్సాదనపఞ్ఞత్తి దిట్ఠియా విప్ఫన్దనపఞ్ఞత్తి, ‘‘సేక్ఖా’’తి సద్ధానుసారీసద్ధావిముత్తదిట్ఠిప్పత్తకాయసక్ఖీనం దస్సనపఞ్ఞత్తి చేవ భావనాపఞ్ఞత్తి చ ‘‘అప్పత్తమానసో’’తి సేక్ఖధమ్మానం ఠితిపఞ్ఞత్తి, ‘‘అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానో’’తి పఞ్ఞాయ అభినిబ్బిదాపఞ్ఞత్తి, ‘‘అభిజానాతీ’’తి అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మానం అభిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి, దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి, సముదయస్స పహానపఞ్ఞత్తి, నిరోధస్స సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి, మగ్గస్స భావనాపఞ్ఞత్తి, ‘‘మా మఞ్ఞీ’’తి మఞ్ఞనానం పటిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి, సముదయస్స పహానపఞ్ఞత్తి. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి విత్థారేతబ్బం. అయం పఞ్ఞత్తి హారో.

౧౨. ఓతరణహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏత్థ సబ్బధమ్మా నామ లోకియా పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని అట్ఠారస ధాతుయో ద్వే సచ్చాని ఏకూనవిసతి ఇన్ద్రియాని ద్వాదసపదికో పచ్చయాకారోతి, అయం సబ్బధమ్మగ్గహణేన ఖన్ధాదిముఖేన దేసనాయ ఓతరణం. ‘‘మూల’’న్తి వా ‘‘మూలపరియాయ’’న్తి వా మఞ్ఞనా వుత్తా, తా అత్థతో తణ్హా మానో దిట్ఠి చాతి తేసం సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహోతి అయం ఖన్ధముఖేన ఓతరణం. తథా ‘‘ధమ్మాయతనధమ్మధాతూహి సఙ్గహో’’తి అయం ఆయతనముఖేన ధాతుముఖేన చ ఓతరణం. ‘‘అస్సుతవా’’తి ఇమినా సుతస్స విబన్ధభూతా అవిజ్జాదయో గహితా, ‘‘పుథుజ్జనో’’తి ఇమినా యేసం కిలేసాభిసఙ్ఖారానం జననాదినా పుథుజ్జనోతి వుచ్చతి, తే కిలేసాభిసఙ్ఖారాదయో గహితా, ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తిఆదినా యేసం కిలేసధమ్మానం వసేన అరియానం అదస్సావిఆదిభావో హోతి, తే దిట్ఠిమానావిజ్జాదయో గహితాతి సబ్బేహి తేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహోతి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఓతరణం వేదితబ్బం. ‘‘సఞ్జానాతి మఞ్ఞతి అభిజానాతి న మఞ్ఞతీ’’తి ఏత్థాపి సఞ్జాననమఞ్ఞనాఅభిజాననానుపస్సనానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా వుత్తనయేనేవ ఓతరణం వేదితబ్బం. తథా సేక్ఖగ్గహణేన సేక్ఖా, ‘‘అరహ’’న్తిఆదినా అసేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో గహితాతి ఏవమ్పి ఖన్ధముఖేన ఓతరణం, ఆయతనధాతాదిముఖేన చ ఓతరణం వేదితబ్బం. తథా ‘‘న మఞ్ఞతీ’’తి తణ్హాగాహాదిపటిక్ఖేపేన దుక్ఖానుపస్సనాదయో గహితా, తేసం వసేన అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖాదీహి ఓతరణం వేదితబ్బం. ‘‘పరిఞ్ఞాత’’న్తి ఇమినా పరిజాననకిచ్చేన పవత్తమానా బోధిపక్ఖియధమ్మా గయ్హన్తీతి సతిపట్ఠానాదిముఖేన ఓతరణం వేదితబ్బం. నన్దిగ్గహణేన భవగ్గహణేన తణ్హాగహణేన చ సముదయసచ్చం, దుక్ఖగ్గహణేన జాతిజరామరణగ్గహణేన చ దుక్ఖసచ్చం, ‘‘తణ్హానం ఖయా’’తిఆదినా నిరోధసచ్చం, అభిసమ్బోధియా గహణేన మగ్గసచ్చం గహితన్తి అరియసచ్చేహి ఓతరణన్తి. అయం ఓతరణో హారో.

౧౩. సోధనహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయం వో, భిక్ఖవే…పే… ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా…పే… పథవిం పథవితో సఞ్జానాతీ’’తి ఆరమ్భో. ‘‘పథవిం పథవియా సఞ్ఞత్వా పథవిం మఞ్ఞతీ’’తి పదసుద్ధి, నో ఆరమ్భసుద్ధి. తథా ‘‘పథవియా మఞ్ఞతి పథవితో మఞ్ఞతి పథవిం మేతి మఞ్ఞతి పథవిం అభినన్దతీ’’తి పదసుద్ధి, నో ఆరమ్భసుద్ధి. ‘‘తం కిస్స హేతు అపరిఞ్ఞాతం తస్సాతి వదామీ’’తి పదసుద్ధి చేవ ఆరమ్భసుద్ధి చ. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయోతి. అయం సోధనో హారో.

౧౪. అధిట్ఠానహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏత్థ సబ్బధమ్మగ్గహణం సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం. ‘‘పథవిం ఆప’’న్తిఆది పన తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం. తథా ‘‘మూలపరియాయ’’న్తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం ‘‘పథవిం మఞ్ఞతి…పే… అభినన్దతీ’’తి. ‘‘పథవిం మఞ్ఞతీ’’తి చ సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం తణ్హాదిగ్గాహానం సాధారణత్తా మఞ్ఞనాయ, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి, ఏవం సుత్తన్తరపదానిపి ఆనేత్వా విసేసవచనం నిద్ధారేతబ్బం. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో. ‘‘సేక్ఖో’’తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం ‘‘కాయసక్ఖీ దిట్ఠిప్పత్తో సద్ధావిముత్తో సద్ధానుసారీ ధమ్మానుసారీ’’తి. తథా ‘‘సేక్ఖో’’తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సేక్ఖాయ సమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో హోతి…పే… సేక్ఖేన సమ్మాసమాధినా సమన్నాగతో హోతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౩). ‘‘అరహ’’న్తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం ‘‘ఉభతోభాగవిముత్తో పఞ్ఞావిముత్తో (పు. ప. ౧౩.౨; ౧౫.౧ మాతికా), తేవిజ్జో ఛళభిఞ్ఞో’’తి (పు. ప. ౭.౨౬, ౨౭ మాతికా) చ. ‘‘ఖీణాసవో’’తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం ‘‘కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థా’’తిఆది (పారా. ౧౪). సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ‘‘అభిజానాతీ’’తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం ‘‘మఞ్ఞతీ’’తి. మఞ్ఞనాభావో హిస్స పహానపటివేధసిద్ధో, పహానపటివేధో చ పరిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాభావనాపటివేధేహి న వినాతి సబ్బేపి అభిఞ్ఞావిసేసా మఞ్ఞనాపటిక్ఖేపేన అత్థతో గహితావ హోన్తీతి. తథా ‘‘అరహ’’న్తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం ‘‘వీతరాగత్తా వీతదోసత్తా వీతమోహత్తా’’తి. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి సామఞ్ఞవిసేసనిద్ధారణా వేదితబ్బా. అయం అధిట్ఠానో హారో.

౧౪. పరిక్ఖారహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏత్థ సబ్బధమ్మా నామ పరియాపన్నధమ్మా, తే కుసలాకుసలాబ్యాకతభేదేన తివిధా. తేసు కుసలానం యోనిసోమనసికారో అలోభాదయో చ హేతూ, అకుసలానం అయోనిసోమనసికారో లోభాదయో చ హేతూ, అబ్యాకతేసు విపాకానం యథాసకం కమ్మం, ఇతరేసం భవఙ్గమావజ్జనసమన్నాహారాది చ హేతూ. ఏత్థ చ సప్పురిసూపనిస్సయాదికో పచ్చయో హేతుమ్హి ఏవ సమవరుళ్హో, సో తత్థ ఆది-సద్దేన సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘మూల’’న్తి వుత్తానం మఞ్ఞనానం హేతుభావో పాళియం వుత్తో ఏవ. మఞ్ఞనాసు పన తణ్హామఞ్ఞనాయ అస్సాదానుపస్సనా హేతు. ‘‘సఞ్ఞోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౨) హి వుత్తం. మానమఞ్ఞనాయ దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభో హేతు కేవలం సంసగ్గవసేన ‘‘అహమస్మీ’’తి పవత్తనతో. దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ ఏకత్తనయాదీనం అయాథావగ్గాహో హేతు, అస్సుతభావో పుథుజ్జనభావస్స హేతు, సో అరియానం అదస్సనసీలతాయ, సా అరియధమ్మస్స అకోవిదతాయ, సా అరియధమ్మే అవినీతతాయ హేతు, సబ్బా చాయం హేతుపరమ్పరా పథవీఆదీసు ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి తిస్సన్నం మఞ్ఞనానం హేతు, సేక్ఖారహాదిభావా పన మత్తసో సబ్బసో చ మఞ్ఞనాభావస్స హేతూతి. అయం పరిక్ఖారో హారో.

౧౬. సమారోపనహారవణ్ణనా

‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తిఆదీసు మూలపరియాయగ్గహణేన అస్సుతవాగహణేన సఞ్జాననమఞ్ఞనాపరిఞ్ఞాగహణేహి చ సంకిలేసధమ్మా దస్సితా, తే చ సఙ్ఖేపతో తివిధా తణ్హాసంకిలేసో దిట్ఠిసంకిలేసో దుచ్చరితసంకిలేసోతి. తత్థ తణ్హాసంకిలేసో తణ్హాసంకిలేసస్స, దిట్ఠిసంకిలేసస్స, దుచ్చరితసంకిలేసస్స చ పదట్ఠానం, తథా దిట్ఠిసంకిలేసో దిట్ఠిసంకిలేసస్స, తణ్హాసంకిలేసస్స, దుచ్చరితసంకిలేసస్స చ పదట్ఠానం, దుచ్చరితసంకిలేసోపి దుచ్చరితసంకిలేసస్స, తణ్హాసంకిలేసస్స, దిట్ఠిసంకిలేసస్స చ పదట్ఠానం. తేసు తణ్హాసంకిలేసో అత్థతో లోభోవ, యో ‘‘లోభో లుబ్భనా లుబ్భితత్తం సారాగో సారజ్జనా సారజ్జితత్త’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౩౮౯) అనేకేహి పరియాయేహి విభత్తో. తథా దిట్ఠియేవ దిట్ఠిసంకిలేసో, యో ‘‘దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకం దిట్ఠివిప్ఫన్దిత’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౦౫) అనేకేహి పరియాయేహి, ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౦) ద్వాసట్ఠియా పభేదేహి చ విభత్తో. దుచ్చరితసంకిలేసో పన అత్థతో దుస్సీల్యచేతనా చేవ చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మా చ, యా ‘‘కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం కాయవిసమం వచీవిసమ’’న్తి (విభ. ౯౧౩, ౯౨౪), ‘‘పాణాతిపాతో అదిన్నాదాన’’న్తి (విభ. ౯౧౩) చ ఆదినా అనేకేహి పరియాయేహి, అనేకేహి పభేదేహి చ విభత్తా.

తేసు తణ్హాసంకిలేసస్స సమథో పటిపక్ఖో, దిట్ఠిసంకిలేసస్స విపస్సనా, దుచ్చరితసంకిలేసస్స సీలం పటిపక్ఖో. తే పన సీలాదయో ధమ్మా ఇధ పరిఞ్ఞాగహణేన సేక్ఖగ్గహణేన ‘‘అరహ’’న్తిఆదినా అరియతాదిగ్గహణేన చ గహితా. తత్థ సీలేన దుచ్చరితసంకిలేసప్పహానం సిజ్ఝతి, తథా తదఙ్గప్పహానం వీతిక్కమప్పహానఞ్చ, సమథేన తణ్హాసంకిలేసప్పహానం సిజ్ఝతి, తథా విక్ఖమ్భనప్పహానం పరియుట్ఠానప్పహానఞ్చ. విపస్సనాయ దిట్ఠిసంకిలేసప్పహానం సిజ్ఝతి, తథా సముచ్ఛేదప్పహానం అనుసయప్పహానఞ్చ. తత్థ పుబ్బభాగే సీలే పతిట్ఠితస్స సమథో, సమథే పతిట్ఠితస్స విపస్సనా, మగ్గక్ఖణే పన సమకాలమేవ భవన్తి. పుబ్బేయేవ హి సుపరిసుద్ధకాయవచీకమ్మస్స సుపరిసుద్ధాజీవస్స చ సమథవిపస్సనా ఆరద్ధా గబ్భం గణ్హన్తియో పరిపాకం గచ్ఛన్తియో వుట్ఠానగామినివిపస్సనం పరిబ్రూహేన్తి, వుట్ఠానగామినివిపస్సనా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీ మగ్గేన ఘటేన్తి మగ్గక్ఖణే సమథవిపస్సనా పరిపూరేతి. అథ మగ్గక్ఖణే సమథవిపస్సనాభావనాపారిపూరియా అనవసేససంకిలేసధమ్మం సముచ్ఛిన్దన్తియో నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోన్తీతి. అయం సమారోపనో హారో.

సోళసహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.