౩. నిద్దేసవారవణ్ణనా
౪. నిద్దేసవారే సామఞ్ఞతోతి సాధారణతో. విసేసేనాతి అసాధారణతో. పదత్థోతి సద్దత్థో. లక్ఖణన్తి సభావో. కమోతి అనుపుబ్బీ. ఏత్తావతాతి ఏత్తకప్పమాణభావో. హేత్వాదీతి హేతుఫలభూమిఉపనిసాసభాగవిసభాగలక్ఖణనయా. విసేసతో పన లక్ఖణన్తి సమ్బన్ధో.
హారసఙ్ఖేపవణ్ణనా
౧. యం, భిక్ఖవేతి ఏత్థ యన్తి పచ్చత్తవచనం, తఞ్చ సుఖం, సోమనస్సన్తి ద్వయేన సమానాధికరణన్తి కత్వా ‘‘అస్సాదీయతీతి అస్సాదో, సుఖం, సోమనస్సఞ్చా’’తి వుత్తం. సుఖాదివేదనా వియ మనాపియరూపాదిపి అవీతరాగస్స అస్సాదేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏవం ఇట్ఠారమ్మణమ్పీ’’తి. ‘‘అస్సాదేతి ఏతాయాతి వా అస్సాదో, తణ్హా’’తి ఏతేన ‘‘య’’న్తి హేతుఅత్థే నిపాతోతి దస్సేతి. తత్రాయమత్థో – యేన హేతునా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పటిచ్చ అస్సాదనీయభావేన ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం తణ్హాసఙ్ఖాతో అస్సాదో అస్సాదనకిరియాయ కారణన్తి. ఇతి కత్వా అయమత్థో దిట్ఠాభినన్దనాదిభావతో విపల్లాసేసుపి సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘ఏవం విపల్లాసాపీ’’తి. అనిట్ఠమ్పీతి పి-సద్దేన ఇట్ఠమ్పీతి యోజేతబ్బం, అనవసేసా సాసవా ధమ్మా ఇధ ఆరమ్మణగ్గహణేన గహితాతి ఆహ ‘‘సబ్బేసం తేభూమకసఙ్ఖారాన’’న్తి.
దుక్ఖాదుక్ఖమసుఖవేదనానన్తి ఏత్థ దుక్ఖసభావా ఏవ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా గహితా అనిట్ఠారమ్మణస్స అధిప్పేతత్తా, న సుఖసభావా. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యాయం, భన్తే, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సన్తస్మిం ఏసా పణీతే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి (మ. ని. ౨.౮౮; సం. ని. ౪.౨౬౭). ‘‘సుఖపరియాయసబ్భావతో’’తి ఇమినా ఇట్ఠతామత్తతోపి లేసేన సత్తానం ఆరమ్మణస్స అస్సాదనీయతా సమ్భవతీతి దస్సేతి.
ఆదీనవో దోసనిస్సన్దనతాయ దోసో, స్వాయం పీళనవుత్తియా వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఆదీనవో దుక్ఖా వేదనా, తిస్సోపి వా దుక్ఖతా’’తి. ఏవం దోసత్థతం ఆదీనవస్స దస్సేత్వా ఇదాని కపణత్థతం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. యతోతి యస్మా దోసకపణసభావత్తాతి వుత్తం హోతి.
నిస్సరతీతి వివిత్తి, సబ్బసఙ్ఖారవివేకోతి అత్థో. సామఞ్ఞనిద్దేసేనాతి నిస్సరణసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞేన. పురిమానన్తి అస్సాదాదీనవతానం. ఉపాయో చాతిఆదీసు చ-సద్దో పదపూరణమత్తన్తి కత్వా ఆహ ‘‘పచ్ఛిమానఞ్చా’’తి, ఫలాదీనన్తి అత్థో. తదన్తోగధభేదానన్తి అరియమగ్గపరియాపన్నవిసేసానం.
కామభవాదీనన్తి ఆది-సద్దేన న రూపారూపభవా ఏవ గహితా, అథ ఖో తే చ సఞ్ఞీభవాదయో చ ఏకవోకారభవాదయో చ గహితా. తేనాహ ‘‘తిణ్ణం తిణ్ణం భవాన’’న్తి.
యావదేవ అనుపాదాపరినిబ్బానత్థా భగవతో దేసనాతి ఆహ ‘‘నను చ…పే… నిప్ఫాదీయతీ’’తి. ‘‘వుత్తమేవా’’తి ఇమినా పునరుత్తిదోసం చోదేతి. ఇతరో ‘‘సచ్చమేత’’న్తి అనుజానిత్వా ‘‘తఞ్చ ఖో’’తిఆదినా పరిహరతి. ‘‘పరమ్పరాయా’’తి ఏతేన అజ్ఝత్తం యోనిసోమనసికారో వియ న పరతోఘోసో ఆసన్నకారణం ధమ్మాధిగమస్స ధమ్మస్స పచ్చత్తం వేదనీయత్తాతి దస్సేతి. తథా హి ‘‘అక్ఖాతారో తథాగతా, పటిపన్నా పమోక్ఖన్తి, ఝాయినో మారబన్ధనా’’తి (ధ. ప. ౨౭౬) వుత్తం. తదధిగమకారణం అరియమగ్గాధిగమకారణం సియా. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘సమ్పత్తిభవహేతూ’’తి, తేన చరిమత్తభావహేతుభూతం పుఞ్ఞసమ్పత్తిం వదతి.
‘‘అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియా’’తి ఇదం అరియమగ్గస్స పుబ్బభాగపటిపదాయ ఫలభావసాధనం. యేన హి విధినా అత్తానుదిట్ఠిసముగ్ఘాతో, మచ్చుతరణఞ్చ సియా, సో ‘‘ఏవ’’న్తి ఇమినా పకాసితోతి. అత్తానుదిట్ఠిసముగ్ఘాతమచ్చుతరణానం ఫలభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి.
‘‘ధమ్మో హవే’’తి పన గాథాయం లోకియస్స పుఞ్ఞఫలస్స వుత్తత్తా ఆహ ‘‘ఇదం ఫల’’న్తి. యం నిబ్బత్తేతబ్బం, తం ఫలం. యం నిబ్బత్తకం, సో ఉపాయో. అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. తేనాహ ‘‘ఏతేన నయేనా’’తిఆది. ఉపధిసమ్పత్తీతి అత్తభావసోభా.
విసుద్ధీతి ఞాణదస్సనవిసుద్ధి అధిప్పేతాతి ఆహ – ‘‘ఏత్థాపి…పే… విఞ్ఞాతు’’న్తి. ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదినాపి తమేవత్థం వచనన్తరే పాకటతరం కరోతి.
సరూపతో ఆగతాని ‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౨౬-౨౮). ఏకదేసేన ఆగతాని ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో (సం. ని. ౨.౫౩), బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో (మ. ని. ౧.౧౧౭), సఙ్ఖారానమేతం నిస్సరణం, యదిదం నిబ్బాన’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౨౪; ౩.౪౧). న సరూపేన ఆగతాని యథా సామఞ్ఞఫలసుత్తాదీసు. అత్థవసేనాతి అస్సాదేతబ్బాదిఅత్థవసేన. న పపఞ్చితోతి న విత్థారితో.
౨. ఏసేవ నయోతి అతిదేసేన విచియమానవచనసేసో అతిదిట్ఠో. భావత్థే తోహి ఆహ ‘‘విస్సజ్జితన్తి విస్సజ్జనా’’తి. సుత్తే ఆగతం న అత్థసంవణ్ణనావసేన అట్ఠకథాయం ఆగతన్తి అధిప్పాయో. పుచ్ఛానురూపతా ఇధ పుబ్బాపరన్తి చతుబ్యూహపుబ్బాపరతో ఇమం విసేసేత్వా దస్సేతి. పుచ్ఛానుసన్ధీతి పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనేన అనుసన్ధానం. అట్ఠకథాయం పన హేట్ఠిమదేసనాయ పుచ్ఛానిమిత్తపవత్తఉపరిదేసనాయ సమ్బన్ధో ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధీ’’తి వుత్తం. పుబ్బాపేక్ఖన్తి పుచ్ఛితవిస్సజ్జితపదాపేక్ఖం. ‘‘సుత్తస్సా’’తి వా ఇమినా పుచ్ఛావిస్సజ్జనాఅనుగీతియో ఠపేత్వా సేసో విచయహారపదత్థో సఙ్గహితోతి పదస్సాపి సఙ్గహో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పక్ఖే గాథాయం చ-సద్దో పదపూరణమత్తే దట్ఠబ్బో.
‘‘చక్ఖు అనిచ్చ’’న్తి పుట్ఠే ‘‘ఆమ, చక్ఖు అనిచ్చమేవా’’తి ఏకన్తతో విస్సజ్జనం ఏకంసబ్యాకరణం. ‘‘అఞ్ఞిన్ద్రియం భావేతబ్బం, సచ్ఛికాతబ్బఞ్చా’’తి పుట్ఠే ‘‘మగ్గపరియాపన్నం భావేతబ్బం, ఫలపరియాపన్నం సచ్ఛికాతబ్బ’’న్తి విభజిత్వా విస్సజ్జనం విభజ్జబ్యాకరణం. ‘‘అఞ్ఞిన్ద్రియం కుసల’’న్తి పుట్ఠే ‘‘కిం అనవజ్జట్ఠో కుసలట్ఠో, ఉదాహు సుఖవిపాకట్ఠో’’తి పటిపుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణం. ‘‘సస్సతో అత్తా, అసస్సతో వా’’తి వుత్తే ‘‘అబ్యాకతమేత’’న్తిఆదినా అవిస్సజ్జనం ఠపనం. ‘‘కిం పనేతే కుసలాతి వా ధమ్మాతి వా ఏకత్థా, ఉదాహు నానత్థా’’తి ఇదం పుచ్ఛనం సావసేసం. విస్సజ్జనస్స పన సావసేసతా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన దేసనాయం వేదితబ్బా. అప్పాటిహీరకం సఉత్తరం. సప్పాటిహీరకం నిరుత్తరం. సేసం విచయహారనిద్దేసే సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఏత్థ చ అస్సాదో అస్సాదహేతు యావ ఆణత్తిహేతూతి ఏవం హేతూనమ్పి అస్సాదాదయో వేదితబ్బా. తత్థ సఙ్ఖేపతో సుఖసుఖపచ్చయలక్ఖణో అస్సాదో, సో విసేసతో సగ్గసమ్పత్తియా దీపేతబ్బో. సా హి తస్స ఉక్కంసో, సేసా పనేత్థ భవసమ్పత్తి తదన్వాయికా వేదితబ్బా. తస్స హేతు దానమయం, సీలమయఞ్చ పుఞ్ఞకిరియవత్థు. దుక్ఖదుక్ఖపచ్చయలక్ఖణో ఆదీనవో. విపరిణామసఙ్ఖారదుక్ఖతానం తదవరోధతో వట్టదుక్ఖస్సాపి ఏత్థ సఙ్గహో. విసేసతో పన కామానం ఓకారోతి దట్ఠబ్బో, స్వాయం సంకిలేసవత్థునా, ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానతాదీహి చ విభావేతబ్బో, తస్స హేతు దస అకుసలకమ్మపథా. నేక్ఖమ్మం నిస్సరణం, తస్స హేతు యథారహం తదనుచ్ఛవికా పుబ్బభాగప్పటిపదా. ఫలం దేసనాఫలమేవ, తస్స హేతు దేసనా. ఉపాయో యథావుత్తఉపాయోవ, తస్స హేతు చత్తారి చక్కాని. ఆణత్తి ఉపదేసో, తస్స రాగగ్గిఆదీహి లోకస్స ఆదిత్తతా, సత్థు మహాకరుణాయోగో చ హేతు.
తథా చతూసు అరియసచ్చేసు సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం, మగ్గో వా ఉపాయో, తదుపదేసో ఆణత్తి, అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతు ఫలం. ఇతి అనుపుబ్బకథాయ సద్ధిం బుద్ధానం సాముక్కంసికాయ ధమ్మదేసనాయ నిద్ధారణభావేన విచయో వేదితబ్బో. పదస్స పదత్థసమ్బన్ధో హేతు. సో హి తస్స పవత్తినిమిత్తం, పఞ్హస్స ఞాతుకామతా, కథేకుకామతా చ. అదిట్ఠజోతనాదీనఞ్హి చతున్నం ఞాతుకామతా, ఇతరస్స ఇతరా. విస్సజ్జనస్స పఞ్హో హేతు. ఏవం సేసానమ్పి యథారహం వత్తబ్బం.
౩. బ్యఞ్జనత్థానం యుత్తాయుత్తపరిక్ఖాతి బ్యఞ్జనగ్గహణేన పదం గహితం, అత్థగ్గహణేన పఞ్హాదీహి సద్ధిం అస్సాదాదయో గహితా. విచయహారపదత్థా ఏవ హి యుత్తాయుత్తాదివిసేససహితా యుత్తిహారాదీనం పదత్థా. తథా హి పదట్ఠానపదట్ఠానికభావవిసిట్ఠా తేయేవ పదట్ఠానహారస్స పదత్థా. లక్ఖణలక్ఖితబ్బతావిసిట్ఠా, నిద్ధారితా చ లక్ఖణహారస్స, నిబ్బచనాదివిభావనావిసిట్ఠా చతుబ్యూహహారస్స, సభాగధమ్మవసేన, విసభాగధమ్మవసేన చ ఆవట్టనవిసిట్ఠా ఆవట్టహారస్స, భూమివిభాగాదివిసిట్ఠా విభత్తిహారస్స, పటిపక్ఖతో పరివత్తనవిసిట్ఠా పరివత్తనహారస్స, పరియాయవేవచనవిసిట్ఠా వేవచనహారస్స, పభవాదిపఞ్ఞాపనవిసిట్ఠా పఞ్ఞత్తిహారస్స, ఖన్ధాదిముఖేహి ఓతరణవిసిట్ఠా ఓతరణహారస్స, పదపదత్థపఞ్హారమ్భసోధనవిసిట్ఠా సోధనహారస్స, సామఞ్ఞవిసేసనిద్ధారణవిసిట్ఠా అధిట్ఠానహారస్స, పచ్చయధమ్మేహి పరిక్ఖరణవిసిట్ఠా పరిక్ఖారహారస్స, పహాతబ్బభావేతబ్బతానిద్ధారణవిసిట్ఠా సమారోపనహారస్స పదత్థా. ‘‘బ్యఞ్జనస్స సభావనిరుత్తితా, అత్థస్స సుత్తాదీహి అవిలోమనం యుత్తభావో’’తి ఇమినా అసభావనిరుత్తితా, సుత్తాదీహి విలోమనఞ్చ అయుత్తభావోతి దీపేతి, తేన యుత్తాయుత్తీనం హేతుం దస్సేతి.
౪. యోనిసోమనసికారాదీతి ఆదిసద్దేన సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయాదిసాధారణం, అసాధారణఞ్చ దేయ్యపటిగ్గాహకాదిం సఙ్గణ్హాతి. సమ్భవతోతి యథారహం తస్స ధమ్మస్స అనురూపం. యావ సబ్బధమ్మాతి ఏత్థ సబ్బం నామ పదేససబ్బం, న సబ్బసబ్బన్తి. అయఞ్హి సబ్బసద్దో యథా పఠమవికప్పే సుత్తే ఆగతధమ్మవసేన పదేసవిసయో, ఏవం దుతియవికప్పే పదట్ఠానపదట్ఠానికనిద్ధారణేన తంతంపకరణపరిచ్ఛిన్నధమ్మగ్గహణతో పదేసవిసయో ఏవ, న అనవసేసధమ్మవిసయోతి. సుత్తాగతధమ్మానం యాని పదట్ఠానాని, తేసఞ్చ యానీతి ఏవం కారణపరమ్పరానిద్ధారణలక్ఖణో పదట్ఠానహారో, పరిక్ఖారహారో పన సుత్తాగతధమ్మానం తంతంపచ్చయుప్పన్నానం పటిహేతుపచ్చయతావిసేసవిభావనలక్ఖణోతి సతిపి కారణవిచారణభావే అయం పదట్ఠానహారపరిక్ఖారహారానం విసేసో.
౫. యథా ‘‘సమానాధికరణసమానపదే’’తిఆదీసు ఏకసద్దస్స అత్థో సమానసద్దో, ఏవం ఏకరసట్ఠేన భావనా ‘‘ఏకుప్పాదా’’తిఆదీసు (కథా. ౪౭౩) వియ ఏకలక్ఖణాతి ఏత్థ ఏకసద్దో సమానత్థోతి ఆహ ‘‘సమానలక్ఖణా’’తి. సంవణ్ణనావసేనాతి ఏత్థ కమ్మత్థే అన-సద్దో, సంవణ్ణేతబ్బతావసేనాతి అత్థో. లక్ఖణాతి ఉపలక్ఖణా. ‘‘నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞినో (దీ. ని. ౩.౩౪౧, ౩౫౭, ౩౫౯; అ. ని. ౯.౨౪), నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తిఆదీసు సహచారితా దట్ఠబ్బా. సఞ్ఞాసహగతా హి ధమ్మా తత్థ సఞ్ఞాగ్గహణేన గహితా. ‘‘దదం మిత్తాని గన్థతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౯) సమానకిచ్చతా. పియవచనత్థచరియా సమానత్తతాపి హి తత్థ మిత్తగన్థనకిచ్చేన సమానకిచ్చా గయ్హన్తి సఙ్గహవత్థుభావతో. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪) సమానహేతుతా. యథా హి ఫస్సో వేదనాయ, ఏవం సఞ్ఞాదీనమ్పి సహజాతాదినా పచ్చయో హోతి ఏవాతి తేపి సమానహేతుతాయ వుత్తా ఏవ హోన్తి. తథా హి వుత్తం ‘‘తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తి (ధ. స. ౫), ‘‘ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తిఆది (సం. ని. ౪.౯౩). ఏవం ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪) ఏవమాదిపి ఉదాహరితబ్బం. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪) సమానఫలతా దట్ఠబ్బా. యథా హి సఙ్ఖారా అవిజ్జాయ ఫలం, ఏవం తణ్హుపాదాదీనమ్పీతి తేపి తత్థ గహితావ హోన్తి. తేనాహ ‘‘పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా ఆయూహనా సఙ్ఖారా నికన్తి తణ్హా ఉపగమనం ఉపాదాన’’న్తి. ‘‘రూపం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪) వుత్తే తంసమ్పయుత్తా వేదనాదయో వుత్తా ఏవ హోన్తి సమానారమ్మణభావతో. న హి తేహి వినా తస్స ఉప్పత్తి అత్థి. ఏవమాదీహీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన అత్థప్పకరణలిఙ్గసద్దన్తరసన్నిధానసామత్థియాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అత్థాదివసేనపి హి సుత్తే అవుత్తానమ్పి వుత్తానం వియ నిద్ధారణం సమ్భవతీతి. వుత్తప్పకారేనాతి ‘‘వధకట్ఠేన ఏకలక్ఖణానీ’’తిఆదినా పాళియం, ‘‘సహచారితా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తేన పకారేన.
౬. ‘‘ఫుసనట్ఠేన ఫస్సో’’తిఆదినా నిద్ధారేత్వా వచనం నిబ్బచనం, తం పన పదస్సేవ, న వాక్యస్సాతి ఆహ ‘‘పదనిబ్బచన’’న్తి. అధిప్పాయనిదానానిపేత్థ బ్యఞ్జనముఖేనేవ నిద్ధారేతబ్బాని. నిబ్బచనపుబ్బాపరసన్ధీసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘విసేసతో బ్యఞ్జనద్వారేనేవ అత్థపరియేసనా’’తి. పవత్తినిమిత్తం అజ్ఝాసయాది.
౭. ‘‘పదట్ఠానే’’తి ఇదం సుత్తే ఆగతధమ్మానం కారణభూతేపి ధమ్మే నిద్ధారేత్వా సభాగతో, విసభాగతో చ ఆవట్టనం కాతబ్బన్తి దస్సనత్థం వుత్తం, న తన్తివసేన. తస్మా పదట్ఠాననిద్ధారణాయ వినాపి ఆవట్టనం యుత్తమేవాతి సిద్ధం హోతి. పదస్స వా సద్దపవత్తిట్ఠానం పదట్ఠానం పదత్థో. ఏతస్మిం పక్ఖే ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథాతి (సం. ని. ౧.౧౮౫; నేత్తి. ౨౯; పేటకో. ౩౮; మి. ప. ౫.౧.౪) వీరియస్స పదట్ఠాన’’న్తి (నేత్తి. ౨౯) ఏత్థ య్వాయమారమ్భధాతుఆదికో అత్థో వుత్తో, తం వీరియసద్దస్స పవత్తిట్ఠానం వీరియసద్దాభిధేయ్యో అత్థోతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సేసకం నామగహితతో ఇతరం, తం పన తస్స పటిపక్ఖభూతం వా సియా, అఞ్ఞం వాతి ఆహ ‘‘విసభాగతాయ అగ్గహణేన వా’’తి. సంవణ్ణనాయ యోజేన్తోతి యథావుత్తవిసభాగధమ్మనిద్ధారణభూతేన అత్థకథనేన పాళియం యోజేన్తో. తేనాహ ‘‘దేసన’’న్తి. ‘‘పటిపక్ఖే’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం సభాగధమ్మవసేనపి ఆవట్టనస్స ఇచ్ఛితత్తా.
౮. నామవసేనాతి సాధారణనామవసేన. పాళియం పన ‘‘మిచ్ఛత్తనియతానం సత్తానం, అనియతానఞ్చ సత్తానం దస్సనపహాతబ్బా కిలేసా సాధారణా’’తిఆగతత్తా (నేత్తి. ౩౪) ‘‘దస్సనపహాతబ్బాదినామవసేనా’’తి వుత్తం. వత్థువసేనాతి సత్తసన్తానవసేన. సో హి ధమ్మానం పవత్తిట్ఠానతాయ ఇధ ‘‘వత్థూ’’తి అధిప్పేతో. తేనాహ – ‘‘పుథుజ్జనస్స, సోతాపన్నస్స చ కామరాగబ్యాపాదా సాధారణా’’తిఆది (నేత్తి. ౩౪). వుత్తవిపరియాయేనాతి నామతో, వత్థుతో చ ఆవేణికతాయ. తంతంమగ్గఫలట్ఠానఞ్హి తంతంమగ్గఫలట్ఠతా, భబ్బానం భబ్బతా, అభబ్బానం అభబ్బతా అసాధారణా.
౯. ‘‘భావితే’’తి ఇదం భావనాకిరియాయ ఉపలక్ఖణం, న ఏత్థ కాలవచనిచ్ఛాతి ఆహ ‘‘భావేతబ్బేతి అత్థో’’తి. భావనా చేత్థ ఆసేవనాతి, కుసలసద్దోపి అనవజ్జట్ఠోతి వేదితబ్బో. పటిపక్ఖతోతి విపక్ఖతో. విసదిసూదాహరణేన బ్యతిరేకతో యథాధిప్పేతధమ్మప్పతిట్ఠానా హేసా.
౧౦. పదత్థస్సాతి పదాభిధేయ్యస్స అత్థస్స, సభావధమ్మస్స వా.
౧౧. నిక్ఖేపో దేసనా. పభవో సముదయో.
౧౨. ‘‘అవుత్తానమ్పి సఙ్గహో’’తి ఇమినా అవుత్తసముచ్చయత్థో చ-సద్దోతి దస్సేతి.
౧౩. ‘‘గాథారుళ్హే’’తి ఇమినా పాళిఆగతోవ పఞ్హో వేదితబ్బో, న ఇతరోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘బుద్ధాదీహి బ్యాకతే’’తి. తస్స అత్థస్సాతి ఆరద్ధస్స అత్థస్స, తేన ఆరమ్భసోధనస్స విసయమాహ. ఏత్థ చ అత్థద్వారేనేవ పదపుచ్ఛాసోధనమ్పి కరీయతీతి పున ‘‘తస్స అత్థస్సా’’తి వుత్తం. అథ వా విస్సజ్జితమ్హీతి విస్సజ్జనే. విస్సజ్జనసోధనేన హి పఞ్హాసోధనం. పఞ్హేతి పుచ్ఛాయం. గాథాయన్తి ఉపలక్ఖణం, తేన గాథాయం, సుత్తగేయ్యాదీసు చాతి వుత్తం హోతి. యమారబ్భాతి యం సీలాదిమారబ్భ గాథాదీసు దేసితం, తస్మిం ఆరమ్భేతి అత్థో. పుచ్ఛితాతి పుచ్ఛాకారినీ, ‘‘కా ఏత్థ పదసుద్ధి, కా పఞ్హాసుద్ధి, కా ఆరమ్భసుద్ధీ’’తి ఏవం పుచ్ఛాకారినీ పుచ్ఛం కత్వా పవత్తితా సుద్ధాసుద్ధపరిక్ఖాతి యోజనా.
౧౪. న వికప్పయితబ్బాతి యథా లోకే ‘‘జాతి సామఞ్ఞం, భేదో సామఞ్ఞం, సమ్బన్ధో సామఞ్ఞ’’న్తిఆదినా సామఞ్ఞం జాతిఆదిం, తబ్బిధురఞ్చ విసేసం వికప్పేన్తి పరికప్పేన్తి, ఏవం న వికప్పయితబ్బాతి అత్థో. యదా యో కాలవిసేసో ‘‘స్వే’’తి లద్ధవోహారో, తదా సో తందివసాతిక్కమే ‘‘అజ్జా’’తి, పున తందివసాతిక్కమే ‘‘హియ్యో’’తి వోహరీయతీతి అనవట్ఠితసభావా ఏతే కాలవిసేసా. దిసాయపి ‘‘ఏకం అవధిం అపేక్ఖిత్వా పురత్థిమా దిసా, తతో అఞ్ఞం అపేక్ఖిత్వా పచ్ఛిమా నామ హోతీ’’తిఆదినా అనవట్ఠితసభావతా వేదితబ్బా. జాతిఆదిఅపేక్ఖాయాతి జాతిఆదిదుక్ఖవిసేసాపేక్ఖాయ. సచ్చాపేక్ఖాయాతి సచ్చసామఞ్ఞాపేక్ఖాయ. ‘‘తణ్హా’’తి వుచ్చమానం కామతణ్హాదిఅపేక్ఖాయ సామఞ్ఞమ్పి సమానం సచ్చాపేక్ఖాయ విసేసో హోతీతి ఏవమాదిం సన్ధాయాహ ‘‘ఏస నయో సముదయాదీసుపీ’’తి.
౧౬. ఏత్థాతి ఏతస్మిం బుద్ధవచనే. తేనాహ ‘‘సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది. యథారుతం యథాకథితం సద్దతో అధిగతం నిద్ధారితం, న అత్థప్పకరణలిఙ్గసద్దన్తరసన్నిధానాదిప్పమాణన్తరాధిగతం. ‘‘అత్థతో దస్సితా’’తి ఇదం యస్మిం సుత్తే భావనావ కథితా, న పహానం, తం సన్ధాయ వుత్తం.
నయసఙ్ఖేపవణ్ణనా
౧౭. తణ్హావిజ్జాహి కరణభూతాహి. సంకిలేసో పక్ఖో ఏతస్సాతి సంకిలేసపక్ఖో, సంకిలేసపక్ఖికో సుత్తత్థో, తస్స నయనలక్ఖణోతి యోజనా. వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్సాతి సమ్బన్ధో. వుట్ఠానగామినియా, బలవవిపస్సనాయ చ దుక్ఖాదీసు పరిఞ్ఞేయ్యతాదీని మగ్గానుగుణో గహణాకారో అనుగాహణనయో. యది ఏవం కథం నయోతి ఆహ ‘‘తస్స పనా’’తిఆది. తత్థ ‘‘నయవోహారో’’తి ఇమినా నయాధిట్ఠానం నయోతి వుత్తన్తి దస్సేతి.
౧౮. బాధకాదిభావతోతి బాధకపభవసన్తినియ్యానభావతో. అఞ్ఞథాభావాభావేనాతి అబాధకఅప్పభవఅసన్తి అనియ్యానభావాభావేన. సచ్చసభావత్తాతి అముసాసభావత్తా. అవిసంవాదనతోతి అరియసభావాదిభావస్స న విసంవాదనతో ఏకన్తికత్తాతి అత్థో.
౧౯. సంకిలిట్ఠధమ్మాతి సంకిలేససమన్నాగతా ధమ్మా సద్ధమ్మనయకోవిదాతి సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిధమ్మనయకుసలా, ఏకత్తాదినయకుసలా వా.
౨౦. అత్థవిస్సజ్జనేసూతి ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) సుత్తే కతపఞ్హవిస్సజ్జనేసు చేవ అట్ఠకథాయ కతఅత్థసంవణ్ణనాసు చ. ‘‘వోదానియా’’తి ఇమినా అనవజ్జధమ్మా ఇధ కుసలాతి అధిప్పేతా, న సుఖవిపాకాతి దస్సేతి. తస్స తస్స అత్థనయస్స యోజనత్థం మనసా వోలోకయతేతి యోజనా.
౨౧. యది కరణభూతం, కథం తస్స అత్థన్తరాభావోతి ఆహ ‘‘యేన హీ’’తిఆది. దిసాభూతధమ్మానం వోలోకయనసమానయనభావతో వోహారభూతో, కమ్మభూతో చ నయో, న నన్దియావట్టాదయో వియ అత్థభూతోతి ‘‘వోహారనయో, కమ్మనయో’’తి చ వుచ్చతి.
ద్వాదసపదవణ్ణనా
౨౩. అపరియోసితే పదేతి ఉచ్చారణవేలాయం పదే అసమత్తే, విప్పకతేతి అత్థో. పరియోసితే హి ‘‘పద’’న్త్వే సమఞ్ఞా సియా, న ‘‘అక్ఖర’’న్తి అధిప్పాయో. పదస్స వేవచనతాయ అత్థవసేన పరియాయం ఖరన్తం సఞ్చరన్తం వియ హోతి, న ఏవం వణ్ణో అవేవచనత్తాతి ఆహ పరియాయవసేన అక్ఖరణతో’’తి. న హి వణ్ణస్స పరియాయో విజ్జతీ’’తి ఇదం అకారాదివణ్ణవిసేసం సన్ధాయ వదతి, న వణ్ణసామఞ్ఞం. తస్స హి వణ్ణో అక్ఖరన్తి పరియాయో వుత్తో ఏవాతి.
అక్ఖరసద్దస్స అత్థం వత్వా తప్పసఙ్గేన వణ్ణసద్దస్సపి వత్తుం ‘‘కేనట్ఠేన వణ్ణో’’తిఆదిమాహ. తత్థ నను పదేన, వాక్యేన వా అత్థో సంవణ్ణీయతి, న అక్ఖరేనాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘వణ్ణో ఏవ హీ’’తిఆది. పదాదిభావేనాతి పదవాక్యభావేన. యథాసమ్బన్ధన్తి యథాసఙ్కేతం. అయం-సద్దో ఇమస్సత్థస్స వాచకో, అయం అత్థో ఇమస్స సద్దస్స వచనీయోతి యథాగహితసఙ్కేతానురూపం సద్దత్థానం వాచకవచనీయభావో. అథ వా య్వాయం సద్దత్థానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినాభావో, సో సమ్బన్ధో. తదనురూపం ఏకక్ఖరం నామపదం ‘‘మా ఏవం మఞ్ఞసీ’’తిఆదీసు మా-కారాది. కేచీతి అభయగిరివాసినో. తే హి అభిధమ్మదేసనం ‘‘మనసాదేసనా’’తి వదన్తి, యతో రాహులాచరియో ‘‘విసుద్ధకరుణానం మనసాదేసనా వాచాయ అక్ఖరణతో అక్ఖరసఞ్ఞితా’’తి ఆహ.
సత్వప్పధానన్తి ద్రబ్యప్పధానం. నామపదే హి ద్రబ్యమావిభూతరూపం, కిరియా అనావిభూతరూపా యథా ‘‘ఫస్సో’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪). ఆఖ్యాతపదే పన కిరియా ఆవిభూతరూపా, ద్రబ్యమనావిభూతరూపం యథా ‘‘ఫుసతీ’’తి. తేన నేసం సత్వకిరియాప్పధానతా వుత్తా. కిరియావిసేసగ్గహణనిమిత్తన్తి కిరియావిసేసావబోధహేతు కిరియావిసేసదీపనతో, యథా ‘‘చిరప్పవాసి’’న్తి (ధ. ప. ౨౧౯) ఏత్థ ప-సద్దో వసనకిరియాయ వియోగవిసిట్ఠతం దీపేతి. ‘‘ఏవం మనసి కరోథ, మా ఏవం మనసాకత్థా’’తిఆదీసు కిరియావిసేసస్స జోతకో ఏవం-సద్దో. ‘‘ఏవంసీలా (దీ. ని. ౩.౧౪౨) ఏవంధమ్మా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩. ౧౯౮; సం. ని. ౫.౩౭౮) సత్వవిసేసస్స. ఏవం సేసనిపాతపదానమ్పీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘కిరియాయ…పే… నిపాతపద’’న్తి.
సఙ్ఖేపతో వుత్తం, కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘పదాభిహిత’’న్తి. అథ వా సఙ్ఖేపతో వుత్తం, యో అక్ఖరేహి సఙ్కాసితోతి వుచ్చతి. పదాభిహితం పదేహి కథితం, యో పదేహి పకాసితోతి వుచ్చతి. తదుభయం, యది పదసముదాయో వాక్యం, తస్స కో పరిచ్ఛేదో. యావతా అధిప్పేతత్థపరియోసానం, తావతా ఏకవాక్యన్తిపి వదన్తి, బహూపేత్థ పకారే వణ్ణేన్తి. కిం తేహి, సాఖ్యాతం సాబ్యయం సకారకం సవిసేసనం ‘‘వాక్య’’న్తి దట్ఠబ్బం. నను చ పదేనపి అత్థో బ్యఞ్జీయతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘పదమత్తసవనేపి హీ’’తిఆది. ఆకారేసు వాక్యవిభాగేసు అభిహితం కథితం నిబ్బచనం ఆకారాభిహితం నిబ్బచనం. ‘‘అభిహితన్తి చ పాళిఆగత’’న్తి వదన్తి.
‘‘నిబ్బానం మగ్గతి, నిబ్బానత్థికేహి వా మగ్గీయతి, కిలేసే వా మారేన్తో గచ్ఛతీతి మగ్గో’’తిఆదినా (ధ. స. అట్ఠ. ౧౬) నిబ్బచనానం విత్థారో. తంనిద్దేసకథనత్తా నిద్దేసోతి ఇమమత్థమాహ ‘‘నిబ్బచనవిత్థారో నిరవసేసదేసనత్తా నిద్దేసో’’తి. పదేహీతి వాక్యావయవభూతేహి, వాక్యతో విభజ్జమానేహి వా ఆఖ్యాతాదిపదేహి. తేనాహ ‘‘వాక్యస్స విభాగో’’తి, తథా చాహ ‘‘అపరియోసితే’’తిఆది. అపరే పన ‘‘పకతిపచ్చయలోపాదేసాదివసేన అక్ఖరవిభాగో ఆకారో, నిరుత్తినయేన పదవిభాగో నిబ్బచనం, వాక్యవిభాగో నిద్దేసో. వణ్ణపదవాక్యాని హి అవిభత్తాని, విభత్తాని చ ఛ బ్యఞ్జనపదానీ’’తి వదన్తి. ఛట్ఠం వచనన్తి ఛట్ఠం పదం. కాతబ్బన్తి ‘‘అక్ఖరం పదం బ్యఞ్జనం ఆకారో తథేవ నిరుత్తి నిద్దేసో ఛట్ఠవచన’’న్తి గాథాయం ఏవం కత్తబ్బం, సంవణ్ణనావసేన వా ఆకారపదం చతుత్థం కాతబ్బన్తి అత్థో. సబ్బో సద్దవోహారో విభత్తేహి, అవిభత్తేహి చ అక్ఖరపదవాక్యేహేవ, తదఞ్ఞప్పకారో నత్థీతి ఆహ ‘‘యానిమానీ’’తిఆది.
౨౪. కాసనాసద్దో కమ్మత్థోతి దస్సేతుం ‘‘కాసీయతీ’’తిఆది వుత్తం. పదేహి తావ అత్థస్స సఙ్కాసనా, పకాసనా చ హోతు, పదావధికాపి సంవణ్ణనా ఇచ్ఛితాతి అక్ఖరేహి పన కథన్తి ఆహ ‘‘అక్ఖరేహి సుయ్యమానేహీ’’తిఆది. పదత్థసమ్పటిపత్తీతి పదాభిధేయ్యఅత్థావబోధో. ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆదినా అక్ఖరకరణం సఙ్కాసనభూతం ఉగ్ఘటనకిరియం వదన్తేన యథావుత్తో అత్థో సాధితోతి దస్సేతుం ‘‘తథా హీ’’తిఆది వుత్తం.
విభజనుత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తీతి ఏకత్తనిద్దేసో సమాహారోతి అయం ద్వన్దసమాసో. ఉభయేనాతి ‘‘వివరణా, విభజనా’’తి ఇమినా ద్వయేన. ఏతేహీతి ఏత్థ ఏవ-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ఏతేహి ఏవా’’తి. ‘‘సఙ్కాసనా…పే… అభావతో’’తి ఇమినా యథాధిప్పేతఅనూనావధారణఫలం దస్సేతి. ఉగ్ఘటనాదీతి ఆదిసద్దేన విపఞ్చననయాని సఙ్గణ్హాతి.
౨౫. సమ్మా యుత్తోతి సమ్మా అవిపరీతం, అనవసేసతో చ యుత్తో సహితో. తథా హి వుత్తం ‘‘అనూనా’’తి. సబ్బో హి పాళిఅత్థో అత్థపదఅత్థనయేహి అనవసేసతో సఙ్గహితో. తేనాహ ‘‘సబ్బస్స హీ’’తిఆది.
౨౬. కస్మా పనేత్థ మూలపదపదట్ఠానాని అసఙ్గహితానీతి? పదత్థన్తరాభావతో. మూలపదాని హి నయానం సముట్ఠానమత్తత్తా పదట్ఠానానీతి దస్సితోయం నయో. తేన వుత్తం ‘‘ఇతో వినిముత్తో కోచి నేత్తిపదత్థో నత్థీ’’తి.
నేత్తియా కారణభూతాయ. హారా సంవణ్ణేతబ్బాతి సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనావసేన హారా విత్థారేతబ్బా. స్వాయన్తి సో అయం సంవణ్ణనాక్కమో. యేన అనుక్కమేన నేత్తియం దేసితా, తేనేవ సుత్తే అత్థసంవణ్ణనావసేన యోజేతబ్బాతి. ఏవం సిద్ధేతి దేసనాక్కమేనేవ సిద్ధే. అయం ఆరమ్భోతి ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తి ఏవం పవత్తో ఆరమ్భో. ఇమమత్థన్తి ఇమం వుచ్చమాననియమసఙ్ఖాతం అత్థం.
యది దేసితక్కమేనేవ హారనయా సుత్తే యోజేతబ్బా సియుం, కిం సో కమో కారణనిరపేక్ఖో, ఉదాహు కారణసాపేక్ఖోతి? కిఞ్చేత్థ – యది తావ కారణనిరపేక్ఖో హారనయానం అనుక్కమో, అనేకే అత్థా వుచ్చమానా అవస్సం ఏకేన కమేన వుచ్చన్తీతి. ఏవం సన్తే యేన కేనచి కమేన సుత్తే యోజేతబ్బా సియుం, తథా సతి నియమో నిరత్థకో సియా. అథ కారణసాపేక్ఖో, కిం తం కారణన్తి? ఇతరో కారణగవేసనం అకత్వా అత్థో ఏవేత్థ గవేసితబ్బోతి అధిప్పాయేన ‘‘నాయమనుయోగో న కత్థచి అనుక్కమే నివిసతీ’’తి వత్వా ‘‘న పన మయం దేవానంపియస్స మనోరథవిఘాతాయ చేతేమా’’తి కమకారణం విచారేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదినా దేసనాహారస్స తావ ఆదితో దేసనాయ కారణం పతిట్ఠపేతి. తత్థ ధమ్మదేసనాయ నిస్సయో అస్సాదాదీనవనిస్సరణాని, సరీరం ఆణత్తి. పకతియా సభావేన. నిద్ధారణేన వినాపి పతిట్ఠాభావతో నిస్సయభావతో.
‘‘తథా హి వక్ఖతీ’’తిఆదినా యథావుత్తం అత్థం పాకటతరం కరోతి. ఏస నయో ఇతరేసుపి.
విచయానన్తరన్తి విచయహారానన్తరం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తథా హీతి లక్ఖణహారవిభఙ్గే యుత్తాయుత్తానం కారణపరమ్పరాయ పరిగ్గహితసభావానం అవుత్తానమ్పి ఏకలక్ఖణతాయ గహణం వుత్తం.
అత్థతో నిద్ధారితానన్తి అత్థుద్ధారపుబ్బాపరానుసన్ధిఆదిఅత్థతో సుత్తన్తరతో ఉద్ధటానం సంవణ్ణియమానసుత్తే ఆనీతానం పాళిధమ్మానం. సద్దతో, పమాణన్తరతో చ లద్ధానం ఇధ విచారేతబ్బత్తా ఆహ ‘‘నిరవసేసతో’’తి. అత్థస్సాతి అభిధేయ్యత్థస్స. ధమ్మస్సాతి సభావధమ్మస్స. తత్థ తత్థ తం అభినిరోపేతీతి తస్మిం తస్మిం అత్థే, ధమ్మే చ తం నామం అభినిరోపేతి, ‘‘అయమేవంనామో’’తి వోహరతి. ‘‘అత్థస్స, ధమ్మస్సా’’తి పదద్వయేన సామఞ్ఞతో అత్థో, ధమ్మో చ అనవసేసేత్వా గహితోతి ఆహ ‘‘అనవసేసపరియాదాన’’న్తి, యతో వుత్తం ‘‘తత్థ తత్థా’’తి. తథాతి యథా అనవసేసత్థావబోధదీపకం అనవసేసపరియాదానం కతం చతుబ్యూహపాళియం, ఏవం పునప్పునం గబ్భముపేతీతి ఏత్థ అసద్దవతీ అత్థా పవత్తివసేన లబ్భమానా సమ్మాపటిపత్తి ఉద్ధటాతి ఉపసంహారత్థో తథా-సద్దో.
తేనేవాతి సుత్తన్తరసంసన్దనస్స సభాగవిసభాగధమ్మన్తరావట్టనూపాయభావతో ఏవ. యతోతి సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనస్స సాధారణాదిధమ్మవిభజనూపాయత్తా. పటివిభత్తసభావేతి పటిభాగభావేన విభత్తసభావే.
తే ధమ్మాతి పటిపక్ఖతో పరివత్తితధమ్మా. న పరియాయవిభావనా పఞ్ఞత్తివిభాగపరిగ్గాహికాతి ఆహ ‘‘పరియా…పే… సుబోధనఞ్చా’’తి.
పుచ్ఛావిసోధనం విస్సజ్జనం. ఆరమ్భవిసోధనం దేసనాయ అత్థకథనం. తదుభయవిచారో ధాతాదీసు అసమ్ముయ్హన్తస్సేవ సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘ధాతాయతనా…పే… సమ్పాదేతు’’న్తి. సుద్ధో ఆరమ్భోతిఆదిపాళినిదస్సనేనపి అయమేవత్థో ఉదాహటోతి వేదితబ్బం.
‘‘కారణాకారో’’తి పదట్ఠానం సన్ధాయ వదతి. పభేదతో దేసనాకారోతి వేవచనం. నిద్ధారేత్వా వుచ్చమానానీతి ఉద్ధరిత్వా సమారోపియమానానీతి అధిప్పాయో. సుత్తస్స అత్థం తథత్తావబోధాయాతి సుత్తస్స పదత్థావగమముఖేన చతుసచ్చాభిసమయాయ.
వేనేయ్యత్తయయుత్తో అత్థనయత్తయూపదేసో ‘‘వేనేయ్యత్తయప్పయోజితో’’తి వుత్తో. వేనేయ్యత్తయఞ్హి పచ్చయసమవాయే తదుపదేసఫలం అధిగచ్ఛన్తం అత్థం పయోజేతి నామాతి. తదనుక్కమేనేవాతి తేసం ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం దేసనానుక్కమేనేవ. తేతి తయో అత్థనయా. తేసన్తి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం. యథా ఉద్దేసాదీనం సఙ్ఖేపమజ్ఝిమవిత్థారవుత్తియా తిణ్ణం పుగ్గలానం ఉపకారతా, ఏవం తేసం అత్థనయానం. తస్సాతి అత్థనయత్థస్స. తత్థాతి తస్సం తస్సం భూమియం.
సముట్ఠానం నిదానం. అనేకధా సద్దనయతో, నిరుత్తినయతో చాతి అనేకప్పకారం. పదత్థో సద్దత్థో. విధి అనువాదోతి ఇదమేత్థ విధివచనం, అయమనువాదోతి అయం విభాగో వేదితబ్బో. సమాధాతబ్బోతి పరిహరితబ్బో. అనుసన్ధీయా అనురూపం నిగమేతబ్బన్తి యాయ అనుసన్ధియా సుత్తే ఉపరి దేసనా పవత్తా, తదనురూపం సంవణ్ణనా నిగమేతబ్బా. పయోజనన్తి ఫలం. పిణ్డత్థోతి సఙ్ఖేపత్థో. అనుసన్ధీతి పుచ్ఛానుసన్ధిఆదిఅనుసన్ధి. ఉపోగ్ఘాటోతి నిదస్సనం. చాలనాతి చోదనా. పచ్చుపట్ఠానం పరిహారో.
పకతిఆదిపదావయవం భిన్దిత్వా కథనం భేదకథా యథా ‘‘దిబ్బన్తీతి దేవా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫౩). పదస్స అత్థకథనం తత్వకథా యథా ‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో’’తి (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౧). పరియాయవచనం వేవచనగ్గహణం యథా ‘‘పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౬). విచయయుత్తిచతుబ్యూహపరివత్తనహారేకదేససఙ్గహితా, వేవచనహారసఙ్గహితా చాతి ఆహ ‘‘తే ఇధ కతిపయహారసఙ్గహితా’’తి.
అత్తనో ఫలం ధారేతీతి ధమ్మోతి హేతునో ధమ్మభావో వేదితబ్బో. ఞాపకహేతూపి ఞాణకరణట్ఠేన కారకే పక్ఖిపిత్వా ఆహ ‘‘కారకో సమ్పాపకోతి దువిధో’’తి. పున చక్ఖుబీజాదినిబ్బత్తకమేవ కారణం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘పున…పే… తివిధో’’తిఆదిమాహ. ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౫౯-౧౦౬౦) ఆగతా అలోభాదయో, లోభాదయో చ హేతుహేతు నామ. ‘‘చత్తారో ఖో, భిక్ఖవే, మహాభూతా హేతు, చత్తారో మహాభూతా పచ్చయో రూపక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౮౬) ఆగతో పచ్చయహేతు నామ. కుసలాకుసలం కమ్మం అత్తనో విపాకం పతి ఉత్తమహేతు నామ. చక్ఖాదిబీజాది చక్ఖువిఞ్ఞాణఅఙ్కురాదీనం అసాధారణహేతు నామ. కుసలాకుసలానం సతిపి పచ్చయధమ్మభావే ఇట్ఠానిట్ఠఫలవిసేసహేతుభావదస్సనత్థం విసుం గహణం, సద్దమగ్గానం పన ఞాపకసమ్పాపకహేతుభావదస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. అఙ్కురాదికస్స అసాధారణహేతు బీజాదిసమానజాతియహేతుతాయ సభాగహేతు. సాధారణహేతు భుససలిలాదిఅసమానజాతియతాయ అసభాగహేతు. ఇన్ద్రియబద్ధసన్తానికో అజ్ఝత్తికహేతు, ఇతరో బాహిరహేతు. కేచి పన ‘‘ససన్తానికో అజ్ఝత్తికహేతు, ఇతరో బాహిరహేతూ’’తి వదన్తి. పరిగ్గాహకో ఉపత్థమ్భకో. పరమ్పరహేతు ఉపనిస్సయపచ్చయో.
నిబ్బానస్స అనిబ్బత్తనియేపి సముదయప్పహానసముదయనిరోధానం అధిగమాధిగన్తబ్బభావతో నిబ్బానం పతి మగ్గస్స హేతుభావో వియ మగ్గం పతి నిబ్బానస్స ఫలభావో ఉపచారసిద్ధోతి ఆహ ‘‘ఫలపరియాయో లబ్భతీ’’తి.
పటిపజ్జమానభూమి మగ్గధమ్మా. పటిపన్నభూమి ఫలధమ్మా.
కిచ్చతోతి సరసతో. లక్ఖణతోతి ఉపలక్ఖణతో. సామఞ్ఞతోతి సమానభావతో. తేన సమానహేతుతా, సమానఫలతా, సమానారమ్మణతా చ గహితా హోతీతి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా లక్ఖణహారనిద్దేసవణ్ణనాయం వుత్తమేవ.
అపిచేత్థ సమ్పయోగవిప్పయోగవిరోధపకరణలిఙ్గసద్దన్తరసన్నిధానసామత్థియాదీనమ్పి వసేన నయవిభాగో వేదితబ్బో. తత్థ సమ్పయోగతో తావనయవిభాగో – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం లహుపరివత్తం, యథయిదం చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮) చిత్తస్స లహుపరివత్తితా గహితా, తంసమ్పయోగతో చేతసికానమ్పి గహితావ హోతి అఞ్ఞత్థ నేసం చిత్తేన సమ్పయోగదీపనతో. అథ వా ‘‘సఞ్ఞినో’’తి. సఞ్ఞాసహితతావచనేన హి నేసం వేదనాచేతనాదివన్తతాపి సమ్పయోగతో దీపితా హోతి.
విప్పయోగతో – ‘‘అహేతుకా’’తి. హేతుసమ్పయుత్తా హి ధమ్మా ‘‘సహేతుకా’’తి వుత్తాతి తబ్బిధురా ధమ్మా విప్పయోగతో ‘‘అహేతుకా’’తి వుత్తాతి విఞ్ఞాయతి. అథ వా ‘‘అసఞ్ఞినో’’తి. సఞ్ఞావిప్పయుత్తా హి ధమ్మపవత్తి ఇధాధిప్పేతా, న సఞ్ఞాయ అభావమత్తన్తి విఞ్ఞాయతి.
విరోధతో – ‘‘అట్ఠమకో (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమకపాళి.౪౩౯), సద్ధానుసారీ’’తి (పు. ప. మాతికా ౭.౩౬) చ వుత్తే తం సన్తతియం సంయోజనత్తయప్పహానం విఞ్ఞాయతి, తథా ‘‘సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితా’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౪; మ. ని. ౧.౧౩౭) వుత్తే పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనప్పహానం, ‘‘దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౪; మ. ని. ౧.౧౩౭) వుత్తే అనవసేససంయోజనప్పహానం విఞ్ఞాయతి.
పకరణతో – ‘‘అబ్యాకతా ధమ్మా’’తి (ధ. స. మాతికా). అధికారతో హి కుసలాకుసలభావేన న కథితాతి ఞాయతి. ‘‘ఉపధీ హి నరస్స సోచనా’’తి (సం. ని. ౧.౧౨, ౧౪౪) చ. బాహిరా హి ధమ్మా ఇధ ‘‘ఉపధీ’’తి అధిప్పేతాతి విఞ్ఞాయతి.
లిఙ్గతో – ‘‘సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతీ’’తిఆది (సం. ని. ౩.౭౯). సీతాదిగ్గహణేన హి లిఙ్గేన భూతుపాదాయప్పకారస్సేవ ధమ్మస్స రూపభావో, న ఇతరస్స.
సద్దన్తరసన్నిధానతో – ‘‘కాయపస్సద్ధి, కాయాయతన’’న్తి. ‘‘యా వేదనాక్ఖన్ధస్సా’’తిఆదివచనతో హి పురిమో కాయసద్దో సమూహవాచీ, ఇతరో ఆయతనసద్దసన్నిధానతో పసాదవాచీ.
సామత్థియతో – ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం (సం. ని. ౪.౨౮; మహావ. ౫౪), సబ్బే తసన్తి దణ్డస్సా’’తి (ధ. ప. ౧౨౯) చ, తథా ‘‘సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా…పే… ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭, ౨౩౨, ౪౫౯, ౫౦౯; ౨.౩౦౯; ౩.౨౩౦; విభ. ౬౪౨). ఏత్థ హి సతిపి సబ్బసద్దస్స అనవసేససత్తవాచకత్తే ఆదిత్తతా సాపేక్ఖస్సేవ అత్థస్స వాచకత్తా పదేసవాచీ సబ్బసద్దో, లోకసద్దోపి సత్తవాచీ. సత్తారమ్మణా హి అప్పమఞ్ఞాతి. తథా ‘‘మాతరం పితరం హన్త్వా’’తి (ధ. ప. ౨౯౪-౨౯౫) సబ్బేన సబ్బం హి సపటిక్ఖేపతో, మాతుపితుఘాతకమ్మస్స చ మహాసావజ్జతాపవేదనతో, ఇధ చ తదనుఞ్ఞాయ కతాయ మాతుపితుట్ఠానియా తాదిసా కేచి పాపధమ్మా వేనేయ్యవసేన గహితా విఞ్ఞాయతి. కే పన తేతి? తణ్హామానా. తణ్హా హి జననీ సత్తానం. ‘‘తణ్హా జనేతి పురిస’’న్తి (సం. ని. ౧.౫౫-౫౭) హి వుత్తం. పితుట్ఠానియో మానో తం నిస్సాయ అత్తసమ్పగ్గణ్హతో ‘‘అహం అసుకస్స రుఞ్ఞో, రాజమహామత్తస్స వా పుత్తో’’తి యథా. సామత్థియాదీనన్తి ఆదిసద్దేన దేసపకతిఆదయో సఙ్గయ్హన్తి.
లబ్భమానపదత్థనిద్ధారణముఖేనాతి తస్మిం తస్మిం సుత్తే లబ్భమానఅస్సాదాదిహారపదత్థనిద్ధారణద్వారేన. యథాలక్ఖణన్తి యం యం లక్ఖణం, లక్ఖణానురూపం వా యథాలక్ఖణం. హేతుఫలాదీని ఉపధారేత్వా యోజేతబ్బాని తేసం వసేనాతి అధిప్పాయో. ఇదాని హేతుఫలాదయో యే యస్మిం హారే సవిసేసం ఇచ్ఛితబ్బా, తే దస్సేతుం ‘‘విసేసతో పనా’’తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.