౨. ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. విభాగేనాతి సరూపవిభాగేన. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా. దిట్ఠం సంసన్దీయతి ఏతాయాతి దిట్ఠసంసన్దనా, సంసన్దనం చేత్థ సాకచ్ఛావసేన వినిచ్ఛయకరణం. విమతి ఛిజ్జతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనా. అనుమతియా పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథా’’తి హి కా తుమ్హాకం అనుమతీతి అనుమతి పుచ్ఛితా. కథేతుకమ్యతాతి కథేతుకమ్యతాయ.

‘‘హరీయన్తి ఏతేహీ’’తిఆదినా కరణాధికరణకత్తుభావకమ్మసాధనానం వసేన హార-సద్దస్స అత్థం వత్వా సదిసకప్పనావసేన దస్సేతుం ‘‘హారా వియా’’తిఆది వుత్తం. పున గన్థకరణాదిఅత్థేన గన్థాదిసద్దానం వియ హారకరణాదిఅత్థేన హారసద్దసిద్ధిం దస్సేతుం ‘‘హారయన్తీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘హరణతో, రమణతో చా’’తి ఇమినా మనోహరా మనోరమా చేతే సంవణ్ణనావిసేసాతి దస్సేతి.

ఉపపత్తిసాధనయుత్తీతి లక్ఖణహేతు. వుత్తనయేనాతి ‘‘నను చ అఞ్ఞేపి హారా యుత్తిసహితా ఏవా’’తిఆదినా దేసనాహారే వుత్తనయానుసారేన.

చతున్నం బ్యూహో ఏత్థాతి భిన్నాధికరణానమ్పి పదానం అఞ్ఞపదత్థసమాసో లబ్భతి ‘‘ఉరసిలోమో’’తిఆదీనం (దీ. ని. టీ. ౩.౫౪, ౩౦౩) వియాతి వుత్తం.

సేసన్తి ‘‘వివచనమేవ వేవచన’’న్తి ఏవమాది.

అనుప్పవేసీయన్తీతి అవగాహీయన్తి. సమాధీయన్తీతి పరిహరీయన్తి. వినా వికప్పేనాతి జాతి సామఞ్ఞం, భేదో సామఞ్ఞం, సమ్బన్ధో సామఞ్ఞన్తిఆదినా పదత్థన్తరభావవికప్పనమన్తరేన.

పదట్ఠానాదిముఖేనాతి పదట్ఠానవేవచనభావనాపహానముఖేన. కేచీతి పదట్ఠానపరిక్ఖారఆవట్టపరివత్తనపఞ్ఞత్తిఓతరణే సన్ధాయ వదతి.

౨. సమ్బన్ధోతి హేతుఫలభావయోగో. తథాభూతానఞ్హి ధమ్మానం ఏకసన్తానసిద్ధతా ఏకత్తనయో. విభాగో సతిపి నేసం హేతుఫలభావే విభత్తసభావతా. అఞ్ఞో ఏవ హి హేతు, అఞ్ఞం ఫలన్తి. బ్యాపారవిరహో నిరీహతా. న హి హేతుఫలానం ఏవం హోతి ‘‘అహం ఇమం నిబ్బత్తేమి, ఇమినాహం నిబ్బత్తో’’తి. అనురూపఫలతా పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయానుకూలతా. సమూహాదిం ఉపాదాయ లోకసఙ్కేతసిద్ధా వోహారమత్తతా సమ్ముతిసభావో. పథవీఫస్సాదీనం కక్ఖళఫుసనాదిలక్ఖణం పరమత్థసభావో. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – యస్మిం భిన్నే, ఇతరాపోహే వా చిత్తేన కతేన తథా బుద్ధి, ఇదం సమ్ముతిసచ్చం యథా ఘటే, ససమ్భారజలే చ, తబ్బిపరియాయేన పరమత్థసచ్చన్తి. పరమత్థసచ్చప్పటివేధాయాతి నిబ్బానాధిగమాయ.

అన్తోతి అబ్భన్తరో. పధానావయవేనాతి మూలభావేన. ‘‘నన్దీ దుక్ఖస్స మూల’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౩) తణ్హా ‘‘నన్దీ’’తి వుత్తా. ‘‘సఙ్గామే చ నన్దిం చరతీ’’తిఆదీసు పమోదోతి ఆహ ‘‘తణ్హాయ, పమోదస్స వా’’తి.

౩. జాతిభేదతోతి కుసలా, అకుసలాతి ఇమస్మా విసేసా. యుజ్జన్తీతి ఏత్థ హేతుఅత్థో అన్తోనీతో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘యోజీయన్తీ’’తి. కేహి యోజీయన్తి? సంవణ్ణనకేహీతి అధిప్పాయో. యుజ్జన్తీతి వా యుత్తా హోన్తి, తేహి సమానయోగక్ఖమా తగ్గహణేనేవ గహితా హోన్తీతి అత్థో తదేకట్ఠభావతో. ఇమస్మిం అత్థే ‘‘నవహి పదేహీ’’తి సహయోగే కరణవచనం, పురిమస్మిం కరణే. ‘‘ఏతే ఖో’’తి చ పాఠో. తత్థ ఖో-సద్దస్స పదపూరణతా, అవధారణత్థతా వా వేదితబ్బా. ఏతే ఏవాతి ఏతే తణ్హాదయో ఏవ, న ఇతో అఞ్ఞేతి అత్థో. అట్ఠారసేవ న తతో ఉద్ధం, అధో వాతి. పురిమస్మిం పక్ఖే మూలపదన్తరాభావో, దుతియస్మిం తేసం అనూనాధికతా దీపితా హోతి.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.