౧. సఙ్గహవారవణ్ణనా

యన్తి అనియమత్థో సబ్బనామసద్దో కమ్మసాధనవసేన వుత్తో. అత్థావబోధనత్థో సద్దప్పయోగో అత్థపరాధీనో కేవలో అత్థపదత్థకో, సో పదత్థవిపరియేసకారినా ఇతి-సద్దేన పరభూతేన సద్దపదత్థకో జాయతీతి ఆహ ‘‘యన్తి అనియమతో ఉపయోగనిద్దేసో’’తి. లోకోతి కత్తునిద్దేసోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఏవం ‘‘య’’న్తిఆదీనం గాథాపదానం కమ్మకత్తుకిరియాకత్తువిసేసనాదిదస్సనవసేన అత్థం వత్వా ఇదాని అవయవజోతనవసేన పదత్థం దస్సేతుం ‘‘లోకియన్తి ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. లోకసద్దో ఇధ సామత్థియతో సత్తలోకవచనో దట్ఠబ్బో. తేనాహ ‘‘పూజనకిరియాయోగ్యభూతతావసేనా’’తి. సాసనన్తరధానతో పరం పూజనా అఞ్ఞబుద్ధుప్పాదేన వేదితబ్బా, యథేతరహి విపస్సీఆదిసమ్మాసమ్బుద్ధానం. ‘‘దీపఙ్కరో’’తిఆదినా యదిపి బుద్ధవంసదేసనాయం (బు. వం. ౨.౭౫) భగవతావ వుత్తం, సుమేధపణ్డితత్తభావేన పన పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యథాహ భగవా సుమేధభూతో’’తి.

పరిఞ్ఞాక్కమేనాతి ఞాతపరిఞ్ఞాదిపటిపాటియా. లక్ఖణావబోధప్పటిపత్తియాతి విపస్సనాయ. తేన వుత్తం ‘‘సుఞ్ఞతముఖాదీహీ’’తి. తథా చ వుత్తన్తి విఞ్ఞూహి వేదనీయతాయ ఏవ సాసనవరస్స వుత్తం భగవతా –

‘‘ఏతు విఞ్ఞూ పురిసో అసఠో అమాయావీ ఉజుజాతికో, అహమనుసాసామి, అహం ధమ్మం దేసేమి, యథానుసిట్ఠం తథా పటిపజ్జమానో న చిరస్సేవ సామఞ్ఞేవ ఉస్సతి, సామం దక్ఖితీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౨౮౧).

యం-సద్దో సాసనవిసయో, లోకపాలసద్దో సత్థువిసయోపి లోకం పతి గుణీభూతోతి ‘‘తస్సా’’తి పటినిద్దేసస్స కథం సత్థువిసయతాతి చోదనం మనసికత్వా ఆహ ‘‘సలోకపాలోతి చేత్థా’’తిఆది, గుణీభూతోపి లోకపాలసద్దో పధానభూతో వియ పటినిద్దేసం అరహతి. అఞ్ఞో హి సద్దక్కమో, అఞ్ఞో అత్థక్కమోతి.

ధమ్మగారవేన భగవా ధమ్మం పూజేన్తో వేనేయ్యబన్ధవే అచిన్తేత్వా సమాపత్తిసమాపజ్జనధమ్మపచ్చవేక్ఖణాహి సత్తసత్తాహం వీతినామేసీతి ఆహ ‘‘భగవతో…పే… దీపేతబ్బా’’తి. తత్థ ఆదిసద్దేన సావకేహి ధమ్మస్సవనస్స, తేసం పచ్చుగ్గమనాదీనఞ్చ సఙ్గహో వేదితబ్బో.

ఇచ్చస్సాతి ఇతి అస్స, ఏవం భగవతో అవిపరీతఅనన్తరాయికనియ్యానికధమ్మదేసనాయ సబ్బఞ్ఞుతానావరణభావదీపనేనాతి అత్థో. తేనాతి చతువేసారజ్జయోగేన. తదవినాభావినా దసబల…పే… పకాసితా హోతి. ఆవేణికబుద్ధధమ్మాదీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణాని, చతుసచ్చఞాణాని, చతుపటిసమ్భిదాఞాణాని, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణాని, ఛ అభిఞ్ఞాఞాణాని, సత్త అరియధనాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అట్ఠ విజ్జా, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణాని, అట్ఠ విమోక్ఖా, నవ సమాధిచరియా, నవ అనుపుబ్బవిహారా, దస నాథకరణా ధమ్మా, దస అరియవాసా, ద్వాదస ధమ్మచక్కాకారా, తేరస ధుతధమ్మా, చుద్దస బుద్ధఞాణాని, పన్నరస చరణధమ్మా, సోళస ఞాణచరియా, సోళస ఆనాపానస్సతీ, ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, చతువీసతి పచ్చయవిభావనఞాణాని, చతుచత్తారీస ఞాణవత్థూని, సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని, చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చారిమహావజిరఞాణం, అనన్తనయసమన్తపట్ఠానపవిచయదేసనాకారప్పవత్తఞాణాని చాతి ఏవమాదీనం భగవతో గుణవిసేసానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

అపరో నయో – గుణవిసిట్ఠతం దీపేతి, సా చ గుణవిసిట్ఠతా మహాకరుణామహాపఞ్ఞాహి వేదితబ్బా తాహి సత్థుసమ్పత్తిసిద్ధితో. తత్థ మహాకరుణాయ పవత్తిభేదో ‘‘బహుకేహి ఆకారేహి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతీ’’తిఆదినా పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౧౧౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. మహాపఞ్ఞాయ పన పవత్తిభేదో వుత్తో ఏవ. తత్థ కరుణాయ భగవతో చరణసమ్పత్తి, పఞ్ఞాయ విజ్జాసమ్పత్తి. కరుణాయ సత్తాధిపతితా, పఞ్ఞాయ ధమ్మాధిపతితా. కరుణాయ లోకనాథతా, పఞ్ఞాయ అత్తనాథతా. కరుణాయ పుబ్బకారితా, పఞ్ఞాయ కతఞ్ఞుతా. కరుణాయ అపరన్తపతా, పఞ్ఞాయ అనత్తన్తపతా. కరుణాయ బుద్ధకరధమ్మసిద్ధి, పఞ్ఞాయ బుద్ధభావసిద్ధి. కరుణాయ పరేసం తారణం, పఞ్ఞాయ సయం తారణం. కరుణాయ సబ్బసత్తేసు అనుగ్గహచిత్తతా, పఞ్ఞాయ సబ్బధమ్మేసు విరత్తచిత్తతా పకాసితా హోతీతి అనవసేసతో పరహితపటిపత్తియా, అత్తహితసమ్పత్తియా చ పారిపూరీ వేదితబ్బా. తీసుపి అవత్థాసూతి హేతుఫలసత్తూపకారావత్థాసు.

అభిసమయో పటివేధసాసనస్స, మనసికరణం పటిపత్తిసాసనస్స, సవనాదీహి పరిచయకరణం పరియత్తిసాసనస్సాతి తిణ్ణమ్పి వసేన యోజేతబ్బో. తేనాహ ‘‘యథారహ’’న్తి. ‘‘సక్కచ్చం ధమ్మదేసనేనా’’తి ఇమినా ఇధ ‘‘సాసన’’న్తి వుత్తస్స తివిధస్సాపి సద్ధమ్మస్స అవిసేసేన దేసనాపూజం వత్వా థోమనాపూజనస్స వసేన తం విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘అరియం, వో భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘థోమనేనా’’తి పదేనాపి ‘‘సక్కచ్చ’’న్తి పదం యోజేతబ్బం. పూజనాద్వయస్సాపి వా వసేన ఇధాపి పదయోజనా వేదితబ్బా. అరియభావాదయోతి అరియసేట్ఠఅగ్గభావాదయో. నియ్యానాదయోతి నియ్యానహేతుదస్సనాదయో. స్వాక్ఖాతతాదయోతి స్వాక్ఖాతసన్దిట్ఠికతాదయో.

ఇదాని అరియసఙ్ఘగుణానమ్పి ఇమాయ గాథాయ పకాసితభావం దస్సేతుం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. బాల్యాదిసమతిక్కమనతోతి బాలఅబ్యత్తభావాదిసమతిక్కమనతో.

ఞాణవిసేసో సుతచిన్తాభావనామయఞాణాని. సోతబ్బమనసికాతబ్బపటివిజ్ఝితబ్బావత్థా అవత్థాభేదో. ఉభయన్తి బ్యఞ్జనపదం, అత్థపదఞ్చ. ఉభయథాతి కరణకమ్మసాధనవసేన పచ్చేకం యోజేతబ్బం. పటిపజ్జితబ్బత్తాతి ఞాతబ్బత్తా.

‘‘అయఞ్చ గాథా’’తిఆది కేసఞ్చి వాదో. తథా హి అపరే ‘‘థేరేనేవాయం గాథా భాసితా’’తి వదన్తి. అత్తూపనాయికాపి హి కదాచి ధమ్మదేసనా హోతి ఏవ యథా ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో చతువేసారజ్జవిసారదో’’తిఆది (సం. ని. ౨.౨౧-౨౨). ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కతమే సోళస హారా’’తిఆదివచనం సమత్థితం హోతి.

యథావుత్తఅత్థముఖేనేవాతి మూలపదసఙ్ఖాతఅత్థుద్ధారేనేవ. పరతో ఆగమిస్సతీతి నిద్దేసవారస్స పరియోసానే ఆగమిస్సతి ‘‘తీణి చ నయా అనూనా’’తిఆదినా (నేత్తి. ౪ ద్వాదసపద).

వుచ్చతీతి కత్తరి కమ్మనిద్దేసోతి ఆహ ‘‘వదతీ’’తి. అథ వా వుచ్చతీతి కమ్మకత్తునిద్దేసోయం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – హారా, నయా చాతి ఉభయం పరిగ్గహితం సంవణ్ణకేన సబ్బథా గహితఞ్చే, వుచ్చతి సుత్తం, సయమేవ సుత్తం సంవణ్ణేతీతి, ఏతేన హారనయేసు వసీభావేన సుత్తసంవణ్ణనాయ సుకరతం దస్సేతి.

పకారన్తరేనాతి పుబ్బే ‘‘సాసన’’న్తి వుత్తమత్థం ‘‘దేసనా, దేసిత’’న్తి తతో అఞ్ఞేన పకారేన. నియమేత్వాతి తస్స ఏకన్తతో విఞ్ఞేయ్యతం అవధారేత్వా. విఞ్ఞేయ్యతా విసిట్ఠేసు దేసనాదేసితేసు విఞ్ఞేయ్యపదే లబ్భమానా విజాననకిరియా.

దేసనాదేసితాని చ యావదేవ విజాననత్థానీతి విజాననం పధానన్తి తమేవ నిద్ధారేన్తో ‘‘తత్రాతి తస్మిం విజాననే’’తి ఆహ.

ఏత్థాహాతి నవఙ్గసాసననవవిధసుత్తన్తాతి ఏతస్మిం అత్థవచనే ఆహ చోదకో. తస్సాయం అధిప్పాయో – నవహి అఙ్గేహి వవత్థితేహి అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరరహితేహి భవితబ్బం, తథా చ సతి అసుత్తసభావానేవ గేయ్యఙ్గాదీనీతి నవవిధసుత్తన్తవచనం విరుజ్ఝేయ్య. అథ సుత్తసభావాని గేయ్యఙ్గాదీని, ఏవం సతి ‘‘సుత్త’’న్తి విసుం సుత్తఙ్గం న సియా, ఏవం సన్తే అట్ఠఙ్గసాసనం ఆపజ్జతీతి. తేనాహ ‘‘కథం పనా’’తిఆది. గేయ్యఙ్గాదీసు కతిపయానమ్పి సుత్తభావే యథావుత్తదోసానతివత్తి, పగేవ సబ్బేసన్తి దస్సేతి ‘‘యఞ్చా’’తిఆదినా. సఙ్గహేసూతి అట్ఠకథాసు. పోరాణట్ఠకథానఞ్హి సఙ్ఖేపభూతా ఇదాని అట్ఠకథా ‘‘సఙ్గహా’’తి వుత్తా. సుత్తం నామ సగాథకం వా సియా, నిగ్గాథకం వాతి అఙ్గద్వయేనేవ తదుభయఙ్గం కతన్తి విసుం సుత్తఙ్గస్స అసమ్భవో తదుభయవినిముత్తస్స సుత్తస్స అభావతో. తేన వుత్తం ‘‘సుత్తఙ్గమేవ న సియా’’తి. అథాపి కథఞ్చి. సియాతి వక్ఖమానం సామఞ్ఞవిధిం సన్ధాయాహ. ఏవమ్పి అయం దోసోతి దస్సేన్తో ‘‘మఙ్గలసుత్తాదీన’’న్తిఆదిమాహ.

తబ్భావనిమిత్తన్తి గేయ్యఙ్గభావనిమిత్తం. వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్తన్తి సమ్బన్ధో. చోదకో ‘‘గాథావిరహే’’తి వచనం అగ్గణ్హన్తో ‘‘పుచ్ఛావిస్సజ్జనం బ్యాకరణ’’న్తి వచనమత్తమేవ గహేత్వా ‘‘ఏవం సన్తే’’తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో పన ఓకాసవిధితో అనోకాసో విధి బలవాతి ఞాయం గాథావిరహితంయేవ వేయ్యాకరణన్తి, ఇధాధిప్పేతన్తి చ దస్సేన్తో ‘‘నాపజ్జతీ’’తిఆదినా పరిహరతి. తథా హీతి తేనేవ కారణేన, సతిపి సఞ్ఞన్తరనిమిత్తయోగే అనోకాససఞ్ఞానం బలవభావేనేవాతి అత్థో.

సఙ్గహవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.