౬. వత్తాదికణ్డనిద్దేసవణ్ణనా

౯౬. ఇదాని వత్తం దస్సేతుం ‘‘ఉపజ్ఝాచరియవత్త’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఉపజ్ఝాయవత్తఞ్చ ఆచరియవత్తఞ్చ గమికవత్తఞ్చ ఆగన్తుకవత్తఞ్చ సేనాసనాదివత్తఞ్చ పియసీలేన భిక్ఖునా కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. గమికాగన్తుకన్తి గమికం ఆగన్తుకన్తి ఛేదో, గమికవత్తం ఆగన్తుకవత్తఞ్చాతి అత్థో.

౯౭. దాతుకామో హత్థపాసే ఠితో కిఞ్చి గహితబ్బం ఏకేన పురిసేన గహితబ్బం ఉక్ఖిపనక్ఖమం వత్థుం తిధా తీసు పకారేసు ఏకేనాకారేన దదేయ్య, గహేతుకామో భిక్ఖు ద్విధా ద్వీసు ఏకేన గణ్హేయ్య, అయం పఞ్చఙ్గో పటిగ్గహోతి అత్థో.

౯౮-౧౦౦. దూరే ఠితం చీవరం ఠపితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏత’’న్తి వత్తబ్బం. హత్థపాసే ఠితం హత్థేన ఆమసిత్వా ‘‘ఇమ’’న్తి వత్తబ్బం. ‘‘ఏతం అధిట్ఠామి, ఇమం అధిట్ఠామీ’’తి ఇమేసం పదానం మజ్ఝే సఙ్ఘాటిఆదీసు పచ్చేకం యోజేత్వా తిచీవరం అధిట్ఠేయ్య. కథం? ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామి, ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠేయ్య. ఏవం సేసేసు చ చీవరేసు. యథా చీవరాదిం విధానం ఏవం పత్తేపి అధిట్ఠేయ్య పచ్చుద్ధరేయ్యాతి అత్థో.

౧౦౧. సఞ్చరిత్తం ఠపేత్వా సేసా గరుకా చ పారాజికా చ సచిత్తకాతి సమ్బన్ధో. అన్తిమాతి పారాజికా. అచ్ఛిన్నసిక్ఖాపదం, పరిణతసిక్ఖాపదఞ్చాతి ఇమం ద్వయం ఠపేత్వా సేసం నిస్సగ్గియం అచిత్తకన్తి అత్థో.

౧౦౨-౩. గామప్పవేసనన్తేతేతి గామప్పవేసనం ఇతి ఏతే. పాచిత్తీసు ఏతే పదసోధమ్మాదయో గామప్పవేసనన్తా సత్తరస సిక్ఖాపదా అచిత్తకా.

౧౦౪-౫. పకిణ్ణకేసు ఉద్దిస్సకతం ఠపేత్వా అఞ్ఞమంసకం సేసమంసం అచిత్తకన్తి అత్థో. ఏత్థ పకిణ్ణకేసు అఞ్ఞమంసాదికం పత్తహత్థో కవాటకన్తం తేరసవిధం ఇదం సిక్ఖాపదం అచిత్తకం, సేసం సబ్బం సచిత్తకన్తి అత్థో.

౧౦౬. ఆచరియా వీతిక్కమనచిత్తేన సచిత్తకం అచిత్తకన్తి వదన్తి, పఞ్ఞత్తిజాననేన చిత్తేన తథా సచిత్తకం అచిత్తకన్తి ఆచరియా వదన్తీతి అత్థో. తథా-సద్దేన ‘‘సచిత్తకం అచిత్తక’’న్తి ఇదం గహితం.

౧౦౭-౯. పుబ్బకరణాదికన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దో పుబ్బకిచ్చం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ –

‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతి.

‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతీ’’తి. –

ఏవం పుబ్బకరణాదికం నవధా దీపితం సబ్బం ఉపోసథప్పవారణం పియసీలినా కాతబ్బన్తి అత్థో.

౧౧౨. యథాక్కమన్తి ఏత్థాయమధిప్పాయో – గణో పారిసుద్ధిఉపోసథం కరేయ్య, పుగ్గలో అధిట్ఠానఉపోసథం కరేయ్య, సఙ్ఘో సుత్తుద్దేసఉపోసథం కరేయ్యాతి.

౧౧౩. చాతుద్దసో పన్నరసో, సామగ్గీ దినతో తిధాతి చాతుద్దసో ఉపోసథో, పన్నరసో ఉపోసథో, సామగ్గీఉపోసథోతి దినతో తిధా హోన్తి. దినతో పుగ్గలతో కత్తబ్బాకారతో తే ఉపోసథా నవ ఇతి ఈరితాతి అత్థో.

౧౧౪. తేవాచీ ద్వేకవాచీతి తేవాచికా పవారణా, ద్వేవాచికా పవారణా, ఏకవాచికా పవారణా ఇతి నవ పవారణా వుత్తా.

౧౧౫. తస్సాతి ఫగ్గునమాసస్స. తతో సేసన్తి ఆసాళ్హిఅన్తిమపక్ఖమ్హా యావ కత్తికపుణ్ణమా వస్సకాలన్తి అత్థో. ఏత్థ హి ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే చతువీసతిఉపోసథా హోన్తి.

౧౧౬. ఏతేసూతి ఏతేసు తీసు చతూసు ఏకేకస్మిం ఉతుమ్హి తతియపక్ఖా సత్తమపక్ఖా. చాతుద్దసాతి ఛ చాతుద్దసాతి అత్థో. సేసాని ఉత్తానత్థానేవాతి.

వత్తాదికణ్డనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా సమారద్ధా, మూలసిక్ఖత్థవణ్ణనా;

నిట్ఠితా యా సమాసేన, అడ్ఢమాసస్స అచ్చయే.

అధునూపసమ్పన్నానం, హితత్థాయ సమాసతో;

ఇమం అత్థం వణ్ణయతా, యం పుఞ్ఞంధిగతం మయా.

తేన పుఞ్ఞేనయం లోకో, సుఖాయ పటిపత్తియా;

పాపుణాతు విసుద్ధాయ, నిబ్బానం అజరం పదం.

నానాతరుగణాకిణ్ణే, నానాకుసలకామినో;

రమ్మే యుద్ధానపతినో, విహారే వసతా సతా.

సాసనే సిద్ధిపత్తస్స, సిద్ధినా ఞాణసిద్ధినా;

పణ్డితేన కతా ఏసా, మూలసిక్ఖత్థవణ్ణనా.

మూలసిక్ఖా-టీకా సమత్తా.