౩. చీవరనిద్దేసవణ్ణనా

౩౦. ‘‘ఖోమఞ్చ కోసేయ్యఞ్చా’’తిఆదినా నపుంసకవిగ్గహేన ద్వన్దే కతే ఖోమ…పే… భఙ్గాని. తత్థ ఖోమన్తి గచ్ఛజాతి. ఉపచారతో పన ఖోమేన ఖోమసుత్తేన వాయితన్తి తద్ధితేన ఉపచారేన వా ఖోమం ఖోమపటచీవరం, తథా అవసేసాని. సాణం సాణవాకసుత్తేహి వాయితం చీవరం. భఙ్గం ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని ఏకచ్చాని వా వోమిస్సేత్వా వాయితచీవరం. వాకమయమేవ వాతి కేచి. కమ్బలన్తి మనుస్సలోమం వాళలోమఞ్చ ఠపేత్వా సేసలోమేహి వాయితం. ఏతానీతి ఖోమాదీని యథావుత్తాని. సహ అనులోమేహీతి సానులోమాని. జాతితో కప్పియాని ఛ చీవరాని భవన్తి.

౩౧. ఇదాని ‘‘దుకూల’’న్తిఆదినా తేసం అనులోమాని దస్సేతి. తత్థ దుకూలన్తి దుకూలసఙ్ఖాతేన కేనచి వాకవిసేసేన వాయితం చీవరం. చేవాతి సముచ్చయే, సో ఉపరి ఆకడ్ఢితబ్బో. పట్టుణ్ణన్తి పట్టుణ్ణేసు జాతం పట్టుణ్ణం. దేసవాచినో బహువచనన్తాతి బహువచనేన విగ్గహో. తథా సోమారా చ చీనా చ, తేసు జాతం సోమారచీనజం. ఇమాని తీణి పాణకేహి కతసుత్తమయాని. ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా జాతం ఇద్ధిజం, తం పన ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం. దేవదిన్నన్తి దేవేహి దిన్నం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం చీవరం. తదేతం దుకూలాది తస్స తస్స యథావుత్తస్స ఖోమాదినో అనులోమికం హోతి. తత్థ లోమాని అనుగతం అనులోమం, యథా సేసలోమాని అనుగతం లోమం తదనుకూలత్తా ‘‘అనులోమ’’న్తి వుచ్చతి, తథా తంజాతియకం యేసం కేసఞ్చి అనుకూలం సబ్బమ్పి రుళ్హీవసేన ‘‘అనులోమ’’న్తి వుచ్చతి. తమేవ అనులోమికం, అనుకూలన్తి అత్థో. కథం? దుకూలం సాణస్స అనులోమం, పట్టుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని, ఇద్ధిజం దేవదిన్నఞ్చ ఖోమాదీనమనులోమన్తి.

౩౨-౩. ఏవం సానులోమాని చీవరాని దస్సేత్వా ఇదాని అధిట్ఠానాదికం దస్సేతుం ‘‘తిచీవర’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అవుత్తేపి అవస్సం వత్తబ్బతాయ సబ్బత్థ చ-సద్దో అజ్ఝాహరితబ్బో, తిచీవరఞ్చ…పే… కణ్డుచ్ఛాదిఞ్చ అధిట్ఠేయ్య న వికప్పేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తత్థ తిణ్ణం చీవరానం సమాహారో తిచీవరం. పరిక్ఖారఞ్చ తం చోళఞ్చాతి పరిక్ఖారచోళం. వస్సస్స యోగ్గా వస్సికా, సావ సాటికా వస్సికసాటికా. పుఞ్ఛతి అనేనాతి పుఞ్ఛనం, ముఖస్స పుఞ్ఛనం ముఖపుఞ్ఛనం. నిసీదన్తి ఏత్థాతి నిసీదనం, ముఖపుఞ్ఛనఞ్చ నిసీదనఞ్చ ముఖపుఞ్ఛననిసీదనం. సయనసుఖాదిం పటిచ్చ అత్థరీయతీతి పచ్చత్థరణం, తదేవ పచ్చత్థరణకం. కణ్డుం ఛాదేతీతి కణ్డుచ్ఛాది. అధిట్ఠహేతి ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా నవన్నం నామం గహేత్వా అధిట్ఠేయ్య. న వికప్పేయ్యాతి తస్స తస్స నామం గహేత్వా న వికప్పేయ్య, తస్స తస్స పన నామం అగ్గహేత్వా ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వికప్పేయ్యాతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ఇమేసు నవసు చీవరేసు. తిచీవరన్తి తిచీవరనామేన అధిట్ఠితం. తథా హి అధిట్ఠానతో పుబ్బే విసుం తిచీవరం నామ నత్థి సఙ్ఘాటిఆదిప్పహోనకస్స పచ్చత్థరణాదివసేనాపి అధిట్ఠాతుం అనుఞ్ఞాతత్తా. తం వినా ఏకాహం ఏకదివసమ్పి. న వసేయ్యాతి అలద్ధసమ్ముతికో భిక్ఖు అవిప్పవాససీమతో అఞ్ఞత్థ వాసం న కరేయ్యాతి అత్థో. ఏవం సతి తిచీవరఞ్చ నిస్సజ్జితబ్బం హోతి, పాచిత్తియఞ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి దీపేతి. నిసీదనం వినా చాతుమాసం న వసేయ్యాతి సమ్బన్ధో. చతున్నం మాసానం సమాహారో చతుమాసం, తమేవ చాతుమాసం. తం అచ్చన్తసంయోగవసేన.

౩౪. ఇదాని ‘‘ఇమ’’న్తిఆదినా ‘‘అధిట్ఠేయ్యా’’తి వుత్తమధిట్ఠానం దస్సేతి. సఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠహేతి సమ్బన్ధో. తత్థ అధిట్ఠహేతి హత్థపాసే ఠితం ఏవం అధిట్ఠేయ్య. అహత్థపాసన్తి హత్థస్స పాసో సమీపో హత్థపాసో, అడ్ఢతేయ్యహత్థబ్భన్తరో. ద్వాదసహత్థబ్భన్తరోతిపి వదన్తి. నత్థి హత్థపాసో ఏతిస్సాతి అహత్థపాసా, తం ఏతన్తి అధిట్ఠహేతి సమ్బన్ధో. కిం వుత్తం హోతి? అన్తోగబ్భే వా ఉపరిపాసాదే వా తదహేవ గన్త్వా నివత్తనయోగ్గే పదేసే వా ఠితం చీవరం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠేయ్యాతి వుత్తం హోతి. తతో దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బన్తిపి వదన్తి. సేసేసుపీతి ఉత్తరాసఙ్గాదికణ్డుప్పటిచ్ఛాదిపరియన్తేసుపి అవసేసచీవరేసు. అయం నయోతి అయమేవ నయో. యథా సఙ్ఘాటియా, ఏవం ‘‘ఇమం ఉత్తరాసఙ్గం అధిట్ఠామీ’’తిఆది వుత్తనయోవాతి వుత్తం హోతి. అధిట్ఠహన్తేన పన హత్థేన గహేత్వా కాయవికారం కరోన్తేన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయేన వా అధిట్ఠాతబ్బం, వచీభేదమత్తం కత్వా వాచాయ వా. పరిక్ఖారచోళం నామ పాటేక్కం నిధానముఖన్తి తిచీవరం పరిక్ఖారచోళమ్పి అధిట్ఠాతుం వట్టతీతి.

౩౫. ఇదాని ఏవం అధిట్ఠహతో అఞ్ఞం లద్ధా అధిట్ఠాతుకామేన పచ్చుద్ధరిత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘అధిట్ఠహన్తో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సఙ్ఘాటి పభుతి ఆది యస్స తం సఙ్ఘాటిప్పభుతి. ఏతం ‘‘అధిట్ఠహన్తో’’తి ఏత్థాపి ‘‘అధిట్ఠేయ్యా’’తి ఏత్థాపి కమ్మపదం, ‘‘పుబ్బచీవర’’న్తి ఏత్థ పన విసేసనం హుత్వా తిట్ఠతి. పచ్చుద్ధరిత్వాతి పరిచ్చజిత్వా. పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి సఙ్ఘాటిఆదీని కరోతి, నిట్ఠితే రజనే చ కప్పే చ ఇమం పరిక్ఖారచోళం పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బాని. పత్తాధిట్ఠహనేతి పత్తస్స అధిట్ఠానే. తథాతి చ యథా చీవరే, తథా పత్తేపి అధిట్ఠానాదికం సబ్బన్తి అత్థో. ఏత్థ పన ‘‘ఇమం పత్తం, ఏతం పత్త’’న్తి వా విసేసో.

౩౬. ఇదాని పచ్చుద్ధారవిధిం దస్సేతుం ‘‘ఏత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఇమం వ ఇతి వా-సద్దో రస్సం కత్వా నిద్దిట్ఠో, సో ఇతి-సద్దతో పరం యోజేతబ్బో, తస్మా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా సంసేతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. సంసేతి వదేయ్య. ఏవన్తి యథా నామేన సఙ్ఘాటి పచ్చుద్ధరితబ్బా, తథా ఉత్తరాసఙ్గాదీనీతి అత్థో. విదూతి పచ్చుద్ధరేతిమస్స కత్తుపదం, పఞ్ఞవాతి అత్థో. సబ్బత్థాపి దూరాసన్నతాదీ వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

౩౭-౮. ఇదాని సఙ్ఘాటిఆదీనం ఛన్నం పమాణపరిచ్ఛేదం దస్సేతి ‘‘సఙ్ఘాటీ’’తిఆదినా. పచ్ఛిమో అన్తో పచ్ఛిమన్తో, తేన, పచ్ఛిమకోటియాతి అత్థో. దీఘసోతి దీఘతో. ముట్ఠియా సహితం పఞ్చకం యస్సా సా ముట్ఠిపఞ్చకా, లిఙ్గవిపల్లాసవసేన పన ముట్ఠిపఞ్చకో. ముట్ఠి-సద్దేనేత్థ ఉపచారవసేన కతముట్ఠికో హత్థోవ వుత్తో. సుగతస్స చీవరతో ఊనాతి సమాసో. అపీతి వుత్తసముచ్చయే, తేన యథావుత్తపచ్ఛిమప్పమాణా చ అయఞ్చ ఉత్తమప్పమాణాతి అత్థో. ‘‘పచ్ఛిమన్తేనా’’తి ఇదం ముట్ఠిత్తికఞ్చ తిరియన్తి ఏత్థాపి అనువత్తేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. చ-సద్దో ‘‘ఉత్తమన్తేన సుగతచీవరూనాపి వట్టతీ’’తి ఇదం సముచ్చినోతి. తత్థ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో ఏకా సుగతవిదత్థి, తాయ విదత్థియా నవ విదత్థియో దీఘతో సుగతచీవరప్పమాణం, తిరియం ఛ విదత్థియో, తం పన వడ్ఢకిహత్థేన దీఘతో తేరస హత్థా ఏకా చ విదత్థి, తిరియతో నవ హత్థా హోన్తి. తంవసేన ఉభయత్థ ఊనతా విఞ్ఞాతబ్బా.

ఉత్తరాసఙ్గోపి తత్తకోవాతి దస్సేతుం ‘‘తథా ఏకంసికస్సపీ’’తి ఆహ. ఏకో అంసో ఏకంసో, తత్థ కాతబ్బన్తి తద్ధితే ఏకంసికం. ‘‘అన్తరవాసకో’’చ్చాదినా నివాసనం దస్సేతి. తత్థ అన్తరం మజ్ఝపదేసో, అన్తరే మజ్ఝే కటిప్పదేసే వాసో వత్థం అన్తరవాసో, సోయేవ అన్తరవాసకో. చాపీతి సముదాయో, ఏకో వా సముచ్చయో. అడ్ఢేన తతియో భాగో అడ్ఢతేయ్యో. ఏత్థ ద్విన్నం హత్థకోట్ఠాసానం సమ్పుణ్ణానం తతియకోట్ఠాససంసిజ్ఝనే కరణభూతా అడ్ఢ-సద్దనిద్దిట్ఠా యా విదత్థి, సావ తతియోతి నిద్దిట్ఠోతి ఉపడ్ఢహత్థసఙ్ఖాతో తతియో భాగో అడ్ఢతేయ్యో. సో చ నానన్తరేన ద్విహత్థతతియతా లబ్భతీతి ద్వే హత్థా, ఏకా చ విదత్థి అడ్ఢతేయ్యో. తంసన్నియోగేన పనేత్థ అన్తరవాసకోవ అడ్ఢతేయ్యోతి వేదితబ్బో. ద్వే హత్థా యస్సాతి బాహిరత్థసమాసో. పారుపనేనాపి సక్కా నాభిం పటిచ్ఛాదేతున్తి ‘‘ద్విహత్థో’’తి వుత్తం. వా-సద్దో అడ్ఢతేయ్యం వికప్పేతి. తిరియస్స అన్తోతి ఛట్ఠీతప్పురిసో, తిరియమేవ అన్తోతి వా కమ్మధారయో ‘‘గామన్తో’’తిఆదీసు వియ.

౩౯. ‘‘నిసీదనస్సా’’తిఆదినా నిసీదనచీవరం దస్సేతి. ఏత్థ నిసీదనం నామ సమే భూమిభాగే ఏళకలోమాని ఉపరూపరి సన్థరిత్వా కఞ్జికాదీహి సిఞ్చిత్వా కతో ద్వీసు ఠానేసు ఫాలితత్తా తీహి దసాహి యుత్తో పరిక్ఖారవిసేసో. విదత్థీ ద్వేతి ద్వే విదత్థీ. విసాలతో పుథులతో.

౪౦. ‘‘కణ్డుప్పటిచ్ఛాదీ’’తిఆదినా కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం దస్సేతి. తత్థ కణ్డూతి హి న అత్థతో నానం, తగ్గహణేన పనేత్థ పిళకస్సావథుల్లకచ్ఛాబాధం గయ్హతి. కణ్డుం యథావుత్తం పిళకాదిం పటిచ్ఛాదేతీతి కణ్డుప్పటిచ్ఛాది. పటిచ్ఛదనం వా పటిచ్ఛాదో, యథావుత్తకణ్డుయా పటిచ్ఛాదో కణ్డుప్పటిచ్ఛాదో, సో అస్స అత్థీతి కణ్డుప్పటిచ్ఛాదీ, తస్స. తిరియన్తి తిరియతో.

౪౧. ‘‘వస్సికా’’తిఆదినా వస్సికసాటికం దస్సేతి, తం సువిఞ్ఞేయ్యం.

౪౨. ఏవం పమాణవన్తానం పమాణం దస్సేత్వా వుత్తప్పమాణాతిక్కమే దోసం, కేసఞ్చి పమాణాభావగణనాభావఞ్చ దస్సేతుం ‘‘ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏత్థాతి వుత్తప్పమాణవన్తేసు చీవరేసు. తదుత్తరి తతో వుత్తప్పమాణతో ఉత్తరి నిపాతేన ఉత్తరి-సద్దేన తప్పురిసో. కరోన్తస్స సమ్పాదేన్తస్స. ఛేదనపాచిత్తీతి ఛేదనేన సహితా పాచిత్తి, అతిరేకం ఛిన్దిత్వా పాచిత్తియం దేసేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. వుత్తప్పమాణతో పన అతిరేకఞ్చ ఊనకఞ్చ ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి అధిట్ఠాతబ్బం. యేన ముఖం పుఞ్ఛన్తి, తం ముఖసమ్బన్ధీతి ముఖస్స చోళన్తి సమాసే ద్వన్దో. ఆకఙ్ఖితం ఇచ్ఛితం పమాణన్తి కమ్మధారయో. తమేతేసమత్థీతి ఆకఙ్ఖితప్పమాణికా. ఏత్థ చ తిచీవరాదీసు అవుత్తేపి గణనవిభాగే పచ్చత్థరణముఖపుఞ్ఛనపరిక్ఖారచోళే ఠపేత్వా ఆదితో పట్ఠాయ ఛక్కమేకేకమేవ వట్టతి. ముఖపుఞ్ఛనచోళాని పచ్చత్థరణాని చ బహూనిపీతి విఞ్ఞాతబ్బం.

౪౩. గణనాతి ఏత్థ నపుంసకస్స ఇత్థివచనేన యోగాభావా ‘‘న దీపితా’’తి లిఙ్గం విపరిణామేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, అట్ఠకథాయం న పకాసితాతి అత్థో. తిణ్ణం పనేతేసం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేనేవ వుత్తం, వికప్పనూపగపచ్ఛిమేన పచ్ఛిమప్పమాణం అత్థియేవ. ఇదాని యస్మా తత్థ తం సబ్బం న దీపితం, తస్మా వికప్పనూపగథవికాది సబ్బం ఏకం ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి, బహూని ఏకతో కత్వా ‘‘పరిక్ఖారచోళానీ’’తిపి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. ఇమినా పరిక్ఖారచోళం నామ పాటేక్కం నిధానముఖన్తి దస్సేతి. థవికాదిం థవికా ఆది యస్స పరిస్సావనాదినోతి సమాసో. వికప్పస్స ఉపగం వికప్పియం, తఞ్చ ఉపరి వక్ఖతి.

౪౪. ఇదాని తిణ్ణం చీవరానం పటిభాగం దస్సేతుం ‘‘అహతా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అహతేన నవేన అధోతేన కప్పం సదిసం అహతకప్పం, ఏకవారధోతం. అహతఞ్చ అహతకప్పఞ్చ అహతాహతకప్పాని, వత్థాని, తేసం. ద్వే గుణా పటలాని యస్స సాతి దుగుణా. ‘‘గుణో పటలరాసీసూ’’తి హి అభిధానప్పదీపికా. దుగుణా దుపట్టా, ఉత్తరస్మిం దేహభాగే ఆసఞ్జీయతీతి ఉక్కరాసఙ్గో. ఏకచ్చం ఏకపట్టం అస్స అత్థీతి ఏకచ్చీ, ఏకపట్టోతి అత్థో. నిపాతో వా ఏకచ్చీతి. తథాతి సముచ్చయే, అన్తరవాసకో చాతి వుత్తం హోతి. ఉపమాయం వా, యథా ఉత్తరాసఙ్గో ఏకచ్చియో, ఏవం అన్తరవాసకోతి అత్థో.

౪౫. ‘‘ఉతూ’’తి అనేకఉతు గహితాతి ఉతుతో దీఘకాలతో ఉద్ధటా ఉతుద్ధటా, తేసం పిలోతికానన్తి అత్థో. సేసాతి ఉత్తరాసఙ్గఅన్తరవాసకా. పంసు వియ కుచ్ఛితం ఉలతి పవత్తతీతి పంసుకూలం, రథికాసుసానసఙ్కారకూటాదీనం యత్థ కత్థచి ఠితం చోళఖణ్డం, తస్మిం. యా యా రుచీతి అబ్యయీభావే యథారుచి, యావదత్థం సతపట్టమ్పి వట్టతీతి అధిప్పాయో.

౪౬. ఇదాని తీసు ఛిన్దిత్వా కాతుం అప్పహోన్తేసు కాతబ్బవిధిం దస్సేతుం ‘‘తీసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తిచీవరసముదాయతో ఏకదేసభూతానం ద్విన్నమేకస్స చ సఙ్ఖాగుణేన నిద్ధారియమానత్తా తీసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. ఏకవచనస్స బహ్వత్థేన యోగాభావతో ద్విచీవరసఙ్ఖాతబహ్వత్థవసేన వచనం విపరిణామేత్వా యాని పహోన్తి, తాని ద్వే వాపి ఛిన్దితబ్బాని, యం పహోతి, తం ఏకం వా ఛిన్దితబ్బన్తి యోజేతబ్బం. పహోన్తీతి పచ్ఛిమచీవరప్పమాణఛిన్నకాని పహోన్తి. అపీతి సమ్భావనే, తీసు కా కథాతి అత్థో. అన్వాధిన్తి ఆగన్తుకపత్తం. అను పచ్ఛా ఆధీయతీతి అన్వాధి, యం చీవరస్సోపరి సఙ్ఘాటిఆకారేన ఆరోపేతబ్బం. అనాదిణ్ణన్తి అనారోపితం అన్వాధికం. న ధారేయ్యాతి ఇమినా యది ధారేయ్య, దుక్కటన్తి దీపేతి.

౪౭-౮. ఇదాని ‘‘తిచీవరం న వసేయ్య వినేకాహ’’న్తి వుత్తానం తిణ్ణం అవిప్పవాసలక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘గామే’’తిఆదినా ఉదోసితసిక్ఖాపదే (పారా. ౪౭౧ ఆదయో) వుత్తపరిహారమాహ. తత్థ గామే వా…పే… విహారే వా తిచీవరం నిక్ఖిపిత్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థ ‘‘పటో దడ్ఢో’’తిఆదీసు వియ అవయవేపి సముదాయవోహారవసేన తీసు ఏకమ్పి ‘‘తిచీవర’’న్తి వుత్తం. భిక్ఖుసమ్ముతియఞ్ఞత్రాతి సఙ్ఘేన గిలానస్స భిక్ఖునో దీయమానం చీవరేన విప్పవాససమ్ముతిం వినా. విప్పవత్థున్తి ఏకూపచారనానూపచారగామాదితో బహి, అథ వా నివేసనాదీనం, తత్థ చ గబ్భోవరకానం చీవరస్స వా హత్థపాసం అతిక్కమ్మ చీవరేన విప్పయుత్తో హుత్వా వసితుం. ఏత్థ చ గామాదీనం ఏకూపచారనానూపచారతా ఏకకులనానాకులసన్తకస్స గామాదినో పరిక్ఖేపస్స, పరిక్ఖేపోకాసస్స చ వసేన సత్థఅబ్భోకాసానం సత్తబ్భన్తరవసేన చ వేదితబ్బా. తత్థ ఏకో అబ్భన్తరో అట్ఠవీసతిహత్థో హోతి. ఏత్థ చ నివేసనాదీని గామతో బహి సన్నివిట్ఠానీతి దట్ఠబ్బం విసుం గామస్స గహితత్తా, తథా ఉదోసితాదీహి అఞ్ఞం నివేసనం.

తత్థ ఉదోసితో నామ యానాదీనం భణ్డానం సాలా. పాసాదో దీఘపాసాదో. హమ్మియం ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో. నావా చ అట్టో చ మాళో చ ఆరామో చ నావా…పే… ఆరామం, తస్మిం. అట్టో నామ పటిరాజాదీనం పటిబాహనత్థం ఇట్ఠకాహి కతో బహలభిత్తికో చతుపఞ్చభూమికో పతిస్సయవిసేసో. మాళో ఏకకూటసఙ్గహితో చతురస్సపాసాదో. ఆరామో పుప్ఫారామో వా ఫలారామో వా. సత్థో చ ఖేత్తఞ్చ ఖలఞ్చాతి ద్వన్దో. సత్థో నామ జఙ్ఘసత్థో వా సకటసత్థో వా. ఖలం వుచ్చతి ధఞ్ఞకరణం. దుమో నామ దుమమూలం ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసో ఉపచారవసేన. అబ్భోకాసో పన అగామకే అరఞ్ఞేవ అధిప్పేతో.

౪౯. ఇదాని ‘‘ఏతం…పే… సఙ్ఘాటి’’న్తిఆదినా నవన్నమేవ పచ్చుద్ధారో వుత్తో, న పన తేసం కాలపరిచ్ఛేదోతి తం దస్సేతుం ‘‘రోగా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ దేవదత్తో దత్తోతి నామేకదేసేనాపి నామవోహారతో వస్సికసాటికావ ‘‘సాటికా’’తి పకరణవసేన గమ్మమానత్థత్తా వుత్తా. కణ్డుప్పటిచ్ఛాదికా చ రోగవస్సానపరియన్తా. రోగా చ వస్సానా చ మాసా రోగవస్సానా, తే తదతిక్కమేన పచ్చుద్ధరితబ్బతాయ పరియన్తా యాసన్తి విగ్గహో.

కిం వుత్తం హోతి? వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమే కత్తికపుణ్ణమాయ ఏవ పచ్చుద్ధరితబ్బా. తథా కణ్డుప్పటిచ్ఛాదికా ఆబాధేసు వూపసన్తేసూతి వుత్తం హోతి. ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’’తి హి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) వుత్తం. ఏత్థ పన కేచి ఆచరియా ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వాతి వస్సికసాటికభావతో అపనేత్వా’’తి వదింసు, తం న యుజ్జతి. పచ్చుద్ధారవినయకమ్మవిసయేయేవ పచ్చుద్ధార-సద్దస్స దిట్ఠత్తా, ‘‘చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) పాళివచనతో చ. ‘‘చాతుమాసం అధిట్ఠాతు’’న్తి చ చతున్నం మాసానం అధిట్ఠానేన సహ అచ్చన్తసంయోగో దస్సితోతి న తేన అధిట్ఠానభేదో విఞ్ఞాయతి. తేనేవ కురున్దట్ఠకథాయమ్పి ‘‘వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వచనతో కత్తికపుణ్ణమాయ ఏవ పచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే వికప్పేతబ్బాతి వుత్తం. తస్మా ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి (కఙ్కా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం. మాతికాట్ఠకథాయమ్పి పచ్చుద్ధారవసేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. ఏవఞ్హి సతి సబ్బట్ఠకథాయో సమేన్తి, యుత్తి చ అవిరుద్ధా హోన్తీతి. తతో పరన్తి పచ్చుద్ధారతో ఉపరి. వికప్పేయ్యాతి కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేయ్య. వస్సికసాటికం కత్తికపుణ్ణమాయం పచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తస్స పఠమదివసే వికప్పేయ్య, ఏవం అసతి దుక్కటన్తి అధిప్పాయో. సేసాతి అపరే సత్త చీవరాని సేసా. నత్థి పరియన్తం వుత్తసదిసో కాలపరిచ్ఛేదో ఏతేసన్తి అపరియన్తికా.

౫౦. ఇదాని పచ్చత్థరణాదికం చీవరచతుక్కం సదసాదికం వట్టతి, నాపరన్తి దస్సేతుం ‘‘పచ్చత్థరణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరిక్ఖారో చ ముఖపుఞ్ఛనఞ్చాతి ద్వన్దో. పరిక్ఖారముఖపుఞ్ఛనమేవ చోళకన్తి కమ్మధారయో. ద్వన్దసమాసన్తే సుయ్యమానత్తా పన చోళక-సద్దో పరిక్ఖార-సద్దతో చ పరం దట్ఠబ్బో ‘‘పరిక్ఖారచోళక’’న్తి. తం పన సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసేపి అవట్ఠానతో ఠపేత్వా పఞ్చ చీవరాని పరిక్ఖారచోళనామేనాధిట్ఠితాని అవసేసం దట్ఠబ్బం. పచ్చత్థరణఞ్చ పరిక్ఖారముఖపుఞ్ఛనచోళకఞ్చ పచ్చత్థరణ…పే… చోళకఞ్చ నిసీదనఞ్చాతి ఏతం చీవరచతుక్కం సదసమ్పి అరత్తమ్పి అనాదిణ్ణకప్పమ్పి లబ్భన్తి సమ్బన్ధో. సదసన్తి సహ యాహి కాహిచి దసాహీతి సదసం. సదసకే లబ్భమానే అదసమ్పి లబ్భతేవాతి సదసమ్పి అదసమ్పి పుప్ఫదసమ్పీతి ఏత్థ అత్థో. పి-సద్దో వుత్తావుత్తసమ్పిణ్డనత్థో. అరత్తన్తి నీలపీతాదిరజనేన అరఞ్జితమ్పి. పి-సద్దేన రఞ్జితనీలపీతాదికమ్పి అనాదిణ్ణకప్పమ్పీతి. ఆదిణ్ణో కప్పో యస్స నత్థీతి తం అనాదిణ్ణకప్పమ్పి. పి-సద్దేన ఆదిణ్ణకప్పమ్పి.

నను చ ‘‘న భిక్ఖవే సబ్బనీలకాని చీవరాని ధారేతబ్బానీ’’తిఆదినా (మహావ. ౩౭౨) సబ్బనీలకసబ్బపీతకసబ్బలోహితకచీవరాని సామఞ్ఞేన పటిక్ఖిత్తానీతి కథమిదం చీవరచతుక్కం సదసాదికం వట్టతి, కథఞ్చ అనాదిణ్ణకప్పమ్పి వట్టతీతి? వుచ్చతే – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు కుసచీరం నివాసేత్వా’’తిఆదినా ఉప్పన్నవత్థూసు (మహావ. ౩౭౧) ‘‘న భిక్ఖవే కుసచీరం…పే… తిత్థియద్ధజో ధారేతబ్బో. యో ధారేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తిఆదినా (మహావ. ౩౭౧) ఉప్పన్నవత్థువసేనేవ నివాసనపారుపనసఙ్ఖాతధారణస్స పటిక్ఖిత్తత్తా చ తత్థేవ అట్ఠకథాయఞ్చ (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౨) ‘‘సబ్బనీలకాదీని రజనం ధోవిత్వా పున రజిత్వా ధారేతబ్బాని, న సక్కా చే హోన్తి ధోవితుం, పచ్చత్థరణాని వా కాతబ్బాని, దుపట్టచీవరస్స వా మజ్ఝే దాతబ్బాని, అచ్ఛిన్నదసదీఘదసాని దసా ఛిన్దిత్వా ధారేతబ్బాని, కఞ్చుకం లభిత్వా ఫాలేత్వా రజిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, వేఠనేపి ఏసేవ నయో’’తి నివాసనపారుపనవసేనేవ ధారణపరిభోగానం వుత్తత్తా చ దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదే (పాచి. అట్ఠ. ౩౬౮) ‘‘యం నివాసేతుం వా పారుపితుం వా సక్కా హోతి, తదేవ చీవరన్తి వేదితబ్బ’’న్తి పఞ్చన్నంయేవ కప్పబిన్దునో అనుఞ్ఞాతత్తా చ తిచీవరకణ్డుప్పటిచ్ఛాదివస్సికసాటికసఙ్ఖాతాని పఞ్చ చీవరాని కాయపరిహారియానేవ అదసాని అసబ్బనీలకాదీని కప్పియరజనరజితాని ఆదిణ్ణకప్పానియేవ హోన్తి, న నియమేన నివత్తితాని పరాని చత్తారీతి చీవరచతుక్కమేవ సదసాదికం అనాదిణ్ణకప్పమ్పి వట్టతీతి.

౫౧. సేసచీవరపఞ్చకం అదసంయేవ రజితంయేవ ఆదిణ్ణకప్పంవ కప్పతీతి యోజనా. రజితన్తి కప్పియరజనేన రజితం. నిసీదనస్స యథావుత్తేనత్థేన సబ్బత్థ అదసత్థం నిసేధేతుం ‘‘సదసంవ నిసీదన’’న్తి వుత్తం. సతి హి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనం సాత్థకం హోతి.

౫౨. ఇదాని అనధిట్ఠితే అనిస్సట్ఠే చ కా పవత్తీతి తం దస్సేతుం ‘‘అనధిట్ఠిత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అనధిట్ఠితన్తి తిచీవరాదివసేన అనధిట్ఠితం. అనిస్సట్ఠన్తి యస్స కస్సచి దానలక్ఖణేన అదిన్నం. వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జయేతి వక్ఖమాననయేన ఏకబహుభావం, సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా వికప్పేత్వా పచ్చుద్ధరిత్వా పరిభుఞ్జేయ్య. వక్ఖమాననయేన పన విఞ్ఞాయతీతి ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా’’తి న వుత్తం.

ఇదాని ‘‘వికప్పేత్వా’’తి వుత్తం కీదిసం తం హేట్ఠిమన్తేన వికప్పియన్తి ఆహ ‘‘హత్థా’’తిఆది. తత్థ హత్థో దీఘేన యస్స తం హత్థదీఘం. తతోతి తస్మా హత్థతో. ఉపడ్ఢో హత్థస్స దుతియో భాగో విదత్థిసఙ్ఖాతో విత్థారేన యస్స తం ఉపడ్ఢవిత్థారం.

౫౩. ఇదాని యథావుత్తవిధానం తేచీవరికస్సేవ వసేన, అపరో పన అఞ్ఞథా పటిపజ్జతీతి తం దస్సేతుం ‘‘తిచీవరస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నామేనాధిట్ఠితాని తీణి చీవరాని ఏతస్సాతి తిచీవరో. తస్స వినయతేచీవరికస్సాతి అత్థో, న పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠితచీవరస్స. వినయతేచీవరికస్స పన ఉదోసితసిక్ఖాపదే వుత్తపరిహారో నత్థి. పరిక్ఖారచోళియోతి పరిక్ఖారచోళమస్స అత్థీతి ణికేన య-కారో. సబ్బన్తి సకలం నవవిధమ్పి చీవరం. తథా వత్వాతి ఏకబహుభావం, సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా వత్వా. అధిట్ఠతీతి అధిట్ఠాతి.

౫౪. అధిట్ఠితచీవరం పన పరిభుఞ్జతో కథం అధిట్ఠానం విజహతీతి తం దస్సేన్తో ‘‘అచ్ఛేదా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అచ్ఛేదో చ విస్సజ్జనఞ్చ గాహో చ విబ్భమో చాతి ద్వన్దో. అచ్ఛేదో నామ చోరాదీహి అచ్ఛిన్దిత్వా గహణం. విస్సజ్జనం పరేసం దానం. గాహో విస్సాసేన గహణం. విబ్భమో సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనం. తదాపి తస్స అఞ్ఞస్స దానే వియ చీవరస్స నిరాలయభావేన పన పరిచ్చాగోతి. టీకాయం పన భాదిసో భిక్ఖుయేవాతి అధిట్ఠానం న విజహతీతి అత్థం వికప్పేత్వా భిక్ఖునియా గిహిభావూపగమనం వుత్తం, తం న గహేతబ్బం, కారణం పనేత్థ అమ్హాకం గరూహియేవ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ‘‘భిక్ఖునియా ‘హీనాయావత్తనేనా’తి విసేసేత్వా అవుత్తత్తా భిక్ఖునియా హి గిహిభావూపగమనే అధిట్ఠానవిజహనం విసుం వత్తబ్బం నత్థి తస్సా విబ్భమనేనేవ అస్సమణీభావతో’’తి వుత్తం. నను చ భిక్ఖునో అప్పచ్చక్ఖాతసిక్ఖస్స గిహిభావూపగమనేన అధిట్ఠానవిజహనేన నిరాలయభావో కారణభావేన వుత్తో, ఏవం సతి పరివత్తలిఙ్గస్స నత్థి నిరాలయభావోతి కథమస్స అధిట్ఠానం విజహతీతి? సచ్చమేతం, తథాపి బుద్ధమతఞ్ఞూహి అట్ఠకథాచరియేహి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౬౯) ‘‘యం పనస్స భిక్ఖుభావే అధిట్ఠితం తిచీవరఞ్చ పత్తో చ, తం అధిట్ఠానం విజహతి, పున అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా నత్థేత్థ దోసోతి.

మారణలిఙ్గసిక్ఖాతి ఉత్తరపదలోపేన ఉపచారేన వా లిఙ్గపరివత్తనం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానఞ్చ ‘‘లిఙ్గసిక్ఖా’’తి చ వుత్తం. ఇతి ఏతే అట్ఠ సబ్బేసు నవసు చీవరేసు అధిట్ఠానస్స వియోగో విప్పవాసో, తస్స కారణా హోన్తీతి పాఠసేసో. తిచీవరస్స పన న కేవలం ఇమేయేవ అట్ఠ, వినివిద్ధఛిద్దఞ్చ అధిట్ఠానవియోగకారణన్తి లిఙ్గవచనఞ్చ పరివత్తేత్వా యోజేతబ్బం. తత్థ అబ్భన్తరే ఏకస్సపి తన్తునో అభావేన వినివిద్ధం వినివిజ్ఝిత్వా గతఛిద్దంకనిట్ఠఙ్గులినఖపిట్ఠిప్పమాణం వినివిద్ధఛిద్దం. తత్థ సఙ్ఘాటియా చ ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్స, తిరియన్తతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణస్స, అన్తరవాసకస్స పన దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్సేవ తిరియన్తతో చతురఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, సూచికమ్మం కత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బం. సూచికమ్మం కరోన్తేన చ ఛిన్దిత్వా దుబ్బలట్ఠానాపనయనేన ఛిద్దం అదస్సేత్వా కాతబ్బం.

౫౫. ఇదాని అకప్పియాని దస్సేతుం ‘‘కుసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కుసా చ వాకా చ ఫలకాని చ, తేసం చీరాని కుస…పే… చీరాని. తత్థ కుసేన గన్థేత్వా కతం కుసచీరం. తథా వాకేన గన్థేత్వా కతం వాకచీరం, తాపసానం వక్కలం. ఫలకసణ్ఠానాని ఫలకాని సిబ్బిత్వా కతం ఫలకచీరం. కేసవాలజన్తి కేసేహి చ వాలేహి చ జాతం వాయితం కమ్బలన్తి సమ్బన్ధో. ఉలూకపక్ఖాజినక్ఖిపేతి ఉలూకానం కోసియసకుణానం పక్ఖం పక్ఖేన కతం నివాసనఞ్చ అజినక్ఖిపం సలోమం సఖురం అజినమిగానం చమ్మఞ్చ ధారయతో థుల్లచ్చయన్తి సమ్బన్ధో.

౫౬. కదలేరకక్కదుస్సేసూతి కదలియో చ ఏరకో చ అక్కో చ, తేసం దుస్సాని వత్థాని, తేసు చేవ మకచివాకేహి కతే పోత్థకే చాపి దుక్కటం. నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మం. కదలిదుస్సాదిసద్దేన తంధారణమధిప్పేతం, తస్మా తంధారణనిమిత్తం దుక్కటం హోతీతి అత్థో. ఏవం సబ్బత్థ. ‘‘నీలకో చా’’తిఆదినా ద్వన్దో. సబ్బా నీలక…పే… కణ్హకాతి కమ్మధారయో. నీలాదివణ్ణయోగేన వత్థం నీలాది. నీలకం ఉమాపుప్ఫవణ్ణం. మఞ్జేట్ఠం మఞ్జేట్ఠికవణ్ణం. పీతం కణికారపుప్ఫవణ్ణం. లోహితం జయసుమనపుప్ఫవణ్ణం. కణ్హకం అద్దారిట్ఠకవణ్ణం. సబ్బ-సద్దో పనేత్థ పచ్చేకం యోజేతబ్బో.

౫౭. మహా…పే… రత్తేతి మహారఙ్గో చ మహానామరఙ్గో చ, తేహి రత్తే. ఏత్థాపి పున సుయ్యమానం సబ్బసద్దమనువత్తియం, ‘‘సబ్బమహారఙ్గరత్తే’’తిఆదినా అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా చ అసబ్బనీలకాది కప్పియరజనరజితం పరిభుఞ్జన్తస్స నత్థి దోసోతి దీపేతి. తత్థ మహారఙ్గో సతపదిపిట్ఠివణ్ణో. మహానామరఙ్గో సమ్భిన్నవణ్ణో, సో పన పణ్డుపలాసవణ్ణో హోతి, పదుమవణ్ణోతిపి వదన్తి. తిరీటకేతి తం నామక రుక్ఖతచే. అచ్ఛిన్నదీఘదసకేతి సబ్బసో అచ్ఛిన్నత్తా అచ్ఛిన్నా చ మజ్ఝే ఛిన్నత్తా దీఘా చ సా దసా చ వత్థకోటి యస్సాతి అఞ్ఞపదత్థసమాసో. ఫలపుప్ఫదసేతి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసిబ్బిత్వా కతా ఫలసదిసా దసా ‘‘ఫలా’’తి వుచ్చన్తి, కేతకాది పుప్ఫసదిసాని ‘‘పుప్ఫానీ’’తి చ, ఫలా చ పుప్ఫా చ దసా యస్స, ఫలసదిసే దసే, పుప్ఫసదిసే దసే చాతి అత్థో. వేఠనేతి సీసవేఠనే. తథాతి ఇమినా సబ్బనీలకాదీసు దుక్కటం అతిదిసతి. సబ్బన్తి కుసచీరాదికం సకలం. అచ్ఛిన్నం చీవరం యస్స సో లభతీతి సమ్బన్ధో.

చీవరనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.