౨౫. అకప్పియసయననిద్దేసవణ్ణనా

౧౮౭-౯. అకప్పియాని సయనానీతి ఉచ్చాసయనమహాసయనాని. పధానవసేన పన ‘‘సయనానీ’’తి వుత్తం, పీఠాదయోపి ఏత్థేవ సఙ్గయ్హన్తి అఞ్జనీ-సద్దేన అవసేసాని వియ. ఆసన్ది చ…పే… ఉభతోరత్తూపధానకఞ్చేతి ఏతాని అకప్పియానీతి సమ్బన్ధో. తత్థ ఆసన్దీతి సుగతఙ్గులేన అతిరేకట్ఠఙ్గులపాదకాని మఞ్చపీఠాని. తత్థ పీఠం నామ మఞ్చో వియ నాతిదీఘం వుచ్చతి. తివిధం తూలమేతిస్సా అత్థీతి తూలీ, పకతితూలికా. ‘‘పల్లఙ్కోతి పాదేసు వాళరూపాని ఠపేత్వా కతో’’తి ఠపనస్స అట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౨౫౪) వుత్తత్తా ఠపనఞ్చ యథాకథఞ్చి హోతి, యుత్తి చ హోతీతి, ‘‘తత్థేవ సీహరూపాదిం దస్సేత్వా కతో పన వట్టతీతి వదన్తీ’’తి యం టీకాయం వుత్తం, తం ‘‘కిమితి ఏవం వదన్తీ’’తి వత్వా పటిక్ఖిపితబ్బం. ‘‘అకప్పియరూపకతో అకప్పియమఞ్చో పల్లఙ్కో నామా’’తి హి సారసమాసేపి. ఆసన్దీ పల్లఙ్కో ఉచ్చాసయనం, సేసా మహాసయనం. పటికా ఉణ్ణామయో సేతత్థరణో. గోనో చతురఙ్గులాధికలోమో మహాకోజవో. చిత్తకం వానవిచిత్రో ఉణ్ణామయత్థరణో. ఉణ్ణా ఏళకలోమం. పటలికా ఘనపుప్ఫికా. వికతీతి సీహబ్యగ్ఘాదిరూపవిచిత్తో. ఉద్దలోమీతి ఏకతో ఉగ్గతలోమో. ఏకన్తలోమికాతి ఉభతో ఉగ్గతలోమో.

కుత్తం సోళసన్నం నాటకిత్థీనం ఠత్వా నచ్చనయోగ్గో. కోసేయ్యం రతనపరిసిబ్బితం కోసేయ్యసుత్తమయం పచ్చత్థరణం, కట్టిస్సం రతనపరిసిబ్బితం కోసేయ్యకట్టిస్సమయం. హత్థినో చ అస్సా చ రథా చాతి సేనఙ్గానం బహుత్తే సమాహారద్వన్దో, హత్థిఅస్సరథే తేసం పిట్ఠీసు అత్థరాతి తప్పురిసో. అజినప్పవేణీతి అజినానం అజినమిగచమ్మానం మఞ్చప్పమాణేన దుపట్టతిపట్టాని కత్వా సిబ్బితా పవేణీ. కదలిమిగానం ఇదం కదలిమిగం, కిం తం? చమ్మం, పవరో చ సో పచ్చత్థరో చాతి పవరపచ్చత్థరో, సో చ తం సేతవత్థస్స ఉపరి అత్థతఞ్చ, కదలిమిగఞ్చ తం పవరపచ్చత్థరఞ్చాతి సమాసో, పవరపచ్చత్థరణసఙ్ఖాతం సేతవత్థస్స ఉపరి పత్థరితం కదలిమిగప్పవరపచ్చత్థరణన్తి అత్థో. తం కిర ఏవం కరోన్తి. టీకాయం పన యథావుత్తద్వయేన అత్థతం అఞ్ఞమేవ కిఞ్చి వుత్తం, తం న యుత్తం ‘‘అజినప్పవేణీ ధారేతబ్బా’’తిఆదినా (మహావ. ౨౫౪) విసుం అత్థరణానమేవ వుత్తత్తా. తేసు హి వుత్తేసు తదత్థతం వుత్తమేవ సియా, తథా చ వుత్తం హేట్ఠా విసుం పటికాదికన్తి.

సలోహితవితానన్తి ఏతం ‘‘ఉభతోరత్తూపధానక’’న్తిమస్స విసేసనం. లోహితవితానేన సహ వత్తమానన్తి సమాసో. సేతవితానమ్పి హేట్ఠా అకప్పియపచ్చత్థరణే సతి న వట్టతి. రత్తం ఉపధానం సీసూపధానం పాదూపధానఞ్చ రత్తూపధానకం, ఉభతో మఞ్చస్స సీసపాదనిక్ఖేపనట్ఠానే రత్తూపధానకన్తి అలోపసమాసో. యం పన ఏకమేవ ఉపధానం ఉభయపస్సేసు రత్తాదివణ్ణం విచిత్రం, తం పమాణయుత్తమేవ వట్టతి. తత్రిదం పమాణం – విత్థారతో తీసు కణ్ణేసు ద్విన్నం కణ్ణానం అన్తరం విదత్థిచతురఙ్గులం, మజ్ఝే ముట్ఠిరతనం, దీఘతో పన దియడ్ఢరతనం వా ద్విరతనం వా. పరిభుఞ్జతోతి ఇమినా కరోన్తస్స కారాపేన్తస్స కత్థచి ఛేదనకం పాచిత్తియన్తి దీపేతి.

౧౯౦. ధమ్మాసనే చ భత్తగ్గే చ ఘరే చాపి ఆసన్దాదిత్తయా సేసే గిహిసన్తకే గిహివికటే సతి నిసీదితుం లబ్భతీతి అజ్ఝాహారో పదసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. గిహిసన్తకేతి ఇమినా సఙ్ఘికమ్పి ఉపలక్ఖేతి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఠపేత్వా తీణి ఆసన్దిం పల్లఙ్కం తూలికం గిహివికట’’న్తి (చూళవ. ౩౧౪) సామఞ్ఞేన వుత్తం. సామఞ్ఞజోతనాయ పన విసేసేపి అవట్ఠానతో ఆసన్దాదిత్తయాతి ఏత్థ ధమ్మాసనే ఆసన్దాదిత్తయా సేసేతి యోజేత్వా అత్థో గహేతబ్బో. అట్ఠకథాయఞ్హి ‘‘ఆసన్దీ పల్లఙ్కో గోనకో’’తిఆదిపాళిక్కమే ఆసన్దాదిద్వయమాదితో హిత్వా ‘‘గోనకాదీని సఙ్ఘికవిహారే వా పుగ్గలికవిహారే వా మఞ్చపీఠకేసు అత్థరిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టన్తి, ధమ్మాసనే పన గిహివికటనీహారేన లబ్భన్తి, తత్రాపి నిపజ్జితుం న వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౦) వుత్తం. భత్తగ్గం నామ విహారే దానట్ఠానం. ధమ్మాసనం పన యత్థ కత్థచి. ఘరేతి అన్తరఘరే. నిసీదితుం లబ్భతేతి ఇమినా నిపజ్జితుం న వట్టతీతి దీపేతి. సంఖిపనం అన్తోకరణం సఙ్ఖేపో, భూమత్థరణే సఙ్ఖేపో అస్స సయనస్సాతి సమాసో. తస్మిం భూమత్థరణే అన్తోకరణభూమత్థరతో భూమత్థరణమేవాతి దట్ఠబ్బం. సయితుఞ్చాతి అత్తనో కప్పియపచ్చత్థరణం అత్థరిత్వా సయితుఞ్చ నిసీదితుఞ్చ. ‘‘పరిభణ్డకతం భూమిం వా భూమత్థరణసేనాసనం వా సఙ్ఘికమఞ్చపీఠం వా అత్తనో సన్తకేన పచ్చత్థరణేన పచ్చత్థరిత్వావ నిపజ్జితబ్బ’’న్తి హి అట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౪) వుత్తం. ఇదఞ్చ ఆసన్దాదీనమ్పి అఞ్ఞథత్తకరణే పరిభోగే లక్ఖణవచనం. వుత్తఞ్హి భగవతా ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే, ఆసన్దియా పాదే ఛిన్దిత్వా పరిభుఞ్జితుం, పల్లఙ్కస్స వాళే భిన్దిత్వా పరిభుఞ్జితుం, తూలికం విజటేత్వా బిబ్బోహనం కాతుం, అవసేసం భూమత్థరణం కాతు’’న్తి (చూళవ. ౩౨౦).

౧౯౧. చతురంసపీఠా చ…పే… పఞ్చఙ్గా చ ఉచ్చపాదకా కప్పన్తీతి అత్థతో వచనం విపల్లాసేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, ‘‘కప్పియా’’తి ఇమినా వా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ చత్తారో అంసా కోణా యేసం, తే చ తే పీఠా చాతి సమాసో. తిణ్ణం అపస్సయానం, చతున్నఞ్చ పాదానం వసేన సత్త అఙ్గాని యేసన్తి సమాసో. ఏకాపస్సయస్స వసేన పఞ్చఙ్గా. చతురంసపీఠానం విసుం కప్పియభావస్స వుత్తత్తా సత్తఙ్గాదయో పన దీఘాతి విఞ్ఞాయన్తి. పాళియం భత్తగ్గస్స ఏకయోగనిద్దిట్ఠత్తా ఏకయోగనిద్దిట్ఠానం సహ వా పవత్తి, సహ వా నివత్తీతి ఘరేతి ఇమినా భత్తగ్గస్సపి గహణం. ఏవ-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, తస్మా తూలోనద్ధా మఞ్చపీఠా ఘరే వా భత్తగ్గే వా నిసీదితుమేవ కప్పన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్రాయం పాళి ‘‘తేన ఖో పన సమయేన మనుస్సా భత్తగ్గే అన్తరఘరే తూలోనద్ధం మఞ్చమ్పి పీఠమ్పి పఞ్ఞపేన్తి. భిక్ఖూ కుక్కుచ్చాయన్తా నాభినిసీదన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అనుజానామి, భిక్ఖవే, గిహివికటం అభినిసీదితుం, న త్వేవ అభినిపజ్జితు’’న్తి (చూళవ. ౩౧౪). తే పన కరోన్తస్స వా కారాపేన్తస్స వా ఉద్దాలనకం పాచిత్తియం.

౧౯౨. సానులోమానం ఛన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరం చీవరం ఛవి ఏతాసన్తి విగ్గహో. పఞ్చ భిసీతి చోళాదితూలగణనాయ పఞ్చకా వుత్తా. సబ్బత్థాతి విహారమఞ్చపీఠాదీసు సబ్బత్థ.

౧౯౩. తూలత్తయన్తి సిమ్బలిరుక్ఖాదీనం ఖీరవల్లిఆదీనం ఏరకాదీనం తిణానం తూలత్తయం. భిసిగబ్భో చోళాదికో పఞ్చవిధో భిసిగబ్భో. మిగపక్ఖినం లోమానీతి ఏతం సబ్బన్తి సేసో. మిగ-సద్దేనేవ సబ్బేపి సీహాదయో చతుప్పదా, పక్ఖి-సద్దేన సబ్బేపి హంసమోరాదయో గహితా. నను చ భిసిగబ్భసద్దన్తోగధాయ ఉణ్ణాయ మిగపక్ఖిలోమానమ్పి గహణసబ్భావేపి తేసం విసుం గహణే సతి పునరుత్తిదోసో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి మనుస్సలోమపరిచ్చాగవిభావనప్పయోజనసబ్భావతో. నను చ ఏవమ్పి దోసోయేవ, ‘‘మనుస్సలోమముణ్ణాయ’’న్తిఆదినా భిసిగబ్భానం ఉపరి నీయమానత్తా గమ్యతే బిబ్బోహనేపి అయమేవ భిసిగబ్భోతి? సచ్చం, తథాపి న దోసో, గమ్యమానత్థస్స సద్దస్స పయోగం పతి కామచారోతి. మసూరకే తూలవజ్జా అనుఞ్ఞాతాతి విపరిణామేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. మసూరకం నామ చమ్మఛవికా భిసీతి వదన్తి.

౧౯౪. ఉణ్ణాయం మనుస్సలోమఞ్చ పణ్ణే సుద్ధం తమాలకఞ్చ పుప్ఫఞ్చ అప్పటివేక్ఖితం ఆసనఞ్చేవ న లబ్భన్తి సమ్బన్ధో. మనుస్సలోమన్తి ఇమినా న కేవలం ఇధ ఏళకలోమమేవ ఉణ్ణా, అథ ఖో కప్పియాకప్పియమంసజాతీనం పక్ఖిచతుప్పదానం లోమమ్పీతి దస్సేతి. పుప్ఫన్తి పియఙ్గుబకులపుప్ఫాది. తమాలకసద్దేనేవ ఉపచారతో పత్తం గహేత్వా ‘‘తమాలక’’న్తి వుత్తం. అప్పటివేక్ఖితన్తి అనుపపరిక్ఖితం. కీదిసం పన పటివేక్ఖితబ్బం, కీదిసం న పటివేక్ఖితబ్బన్తి? యం వినిచ్ఛయతో విఞ్ఞాతం, తం న పటివేక్ఖితబ్బం, ఇతరం హత్థేన పరామసన్తేన పటివేక్ఖితబ్బం.

అకప్పియసయననిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.