నిస్సగ్గియకణ్డం
౧. చీవరవగ్గో
౧. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా
నిస్సగ్గియకణ్డే తిణ్ణం కథినసిక్ఖాపదానం, వస్సికసాటికఅచ్చేకచీవరసాసఙ్కసిక్ఖాపదానఞ్చ ఏకదేసనాయ తథాకిణ్ణాపత్తిక్ఖన్ధావ వేదితబ్బా –
కథినం యస్స చత్తారో, సహజా సమయద్వయం;
ఛన్నం సిక్ఖాపదానఞ్చ, ఏకదేసవినిచ్ఛయో.
తత్థ కథినన్తి ‘‘సఙ్ఘస్స అనుమోదనాయ, గణస్స అనుమోదనాయ, పుగ్గలస్స అత్థారా సఙ్ఘస్స అత్థతం హోతి కథిన’’న్తి (పరి. ౪౧౪) వచనతో తేసంయేవ అనుమోదనాదిధమ్మానం సఙ్గహో కథినం నామ. యథాహ ‘‘కథినం జానితబ్బన్తి తేసఞ్ఞేవ ధమ్మానం సఙ్గహో సమవాయో నామం నామకమ్మ’’న్తిఆది (పరి. ౪౧౨). తస్మా కథినన్తి ఇదం బహూసు ధమ్మేసు నామమత్తం, న పరమత్థతో ఏకో ధమ్మో. కో పనస్స అత్థారోతి? తదేకదేసోవ ఖీరస్స ధారా వియ. యథా చాహ ‘‘అత్థారో ఏకేన ధమ్మేన సఙ్గహితో వచీభేదేనా’’తి. సహజా నామ అట్ఠ మాతికా, ద్వే పలిబోధా, పఞ్చానిసంసాతి ఇమే పన్నరస ధమ్మా. సమయద్వయం నామ కథినత్థారసమయో, చీవరసమయో చాతి. తత్థ కథినత్థారసమయో వస్సానస్స పచ్ఛిమో మాసో. చీవరసమయో నామ అనత్థతే కథినే అయం కత్తికమాసో, అత్థతే చత్తారో హేమన్తికా చాతి పఞ్చ మాసా.
తత్థ అట్ఠ మాతికా నామ పక్కమనన్తికాదయో. తా సబ్బాపి అత్థారేన ఏకతో ఉప్పజ్జన్తి నామ. తబ్భావభావితాయ అత్థారే సతి ఉద్ధారో సమ్భవతి. తత్థ కథినత్థారేన ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా అన్తరుబ్భారో సహుబ్భారో, అవసేసా కథినుబ్భారా ఏకుప్పాదా, నానానిరోధా చ. తత్థ ఏకనిరోధాతి అత్థారేన సహ నిరోధా, అన్తరుబ్భారసహుబ్భారానం ఉద్ధారాభావో ఏకక్ఖణే హోతీతి అత్థో. సేసా నానా నిరుజ్ఝన్తి నామ. తేసు హి ఉద్ధారభావం పత్తేసుపి అత్థారో తిట్ఠతి ఏవాతి అట్ఠకథాయం అత్థవిభావనా. సచే అత్థతే కథినే భిక్ఖుస్మిం సాపేక్ఖే తమ్హా ఆవాసా పక్కమన్తే సఙ్ఘో అన్తరుబ్భారం కరోతి, తస్స భిక్ఖునో పఠమమేవ మూలావాసే నిట్ఠితచీవరపలిబోధాభావేపి సతి అన్తరుబ్భారే పలిబోధో ఛిజ్జతి సతిపి సాపేక్ఖతాయ సఉస్సాహత్తా. ఇమినా పరియాయేన పక్కమనన్తికో కథినుద్ధారో అత్థారేన ఏకుప్పాదో నానానిరోధో హోతి. తథా అన్తరుబ్భారే సతి సుణన్తస్సాపి యావ చీవరనిట్ఠానం న గచ్ఛతి, తావ పరిహారసమ్భవతో నిట్ఠానన్తికో. యావ సన్నిట్ఠానం న గచ్ఛతి, తావ పరిహారసమ్భవతో సన్నిట్ఠానన్తికో. యావ న నస్సతి, తావ పరిహారసమ్భవతో నాసనన్తికో. యావ న సుణాతి, తావ పరిహారసమ్భవతో సవనన్తికో. యావ చీవరాసా న ఛిజ్జతి, తావ పరిహారసమ్భవతో ఆసావచ్ఛేదికో. యావ సీమం నాతిక్కమతి, తావ పరిహారసమ్భవతో సీమాతిక్కన్తికో. అత్థారేన ఏకుప్పాదో నానానిరోధో హోతీతి వేదితబ్బో.
తత్థ అన్తరుబ్భారసహుబ్భారా ద్వే అన్తోసీమాయం ఏవ సమ్భవన్తి, న బహిసీమాయం. పక్కమనసవనసీమాతిక్కన్తికా బహిసీమాయమేవ సమ్భవన్తి, న అన్తోసీమాయం. నిట్ఠానసఅఆట్ఠానాసావచ్ఛేదికా అన్తోసీమాయఞ్చేవ బహిసీమాయఞ్చ. అన్తరుబ్భారో సఙ్ఘాయత్తో, పక్కమననిట్ఠానసన్నిట్ఠానసీమాతిక్కన్తికా పుగ్గలాధీనా, సేసా తదుభయవిపరీతా.
తత్థ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఇమినా చీవరపలిబోధాభావమేవ దీపేతి. న ఆవాసపలిబోధాభావం. ‘‘ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి ఇమినా ఉభయపలిబోధాభావం దీపేతి, తస్మా ఉభయపలిబోధాభావదీపనత్థం తదేవ వత్తబ్బన్తి చే? న, విసేసత్తా. కథం? కామఞ్చేతం తస్మా ‘‘ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి కేసఞ్చి కథినుద్ధారానం నానానిరోధత్తా, సఙ్ఘపుగ్గలాధీనానధీనత్తా చ అన్తోబహిఉభయసీమాసు నియమానియమతో చ ఉబ్భతస్మిం కథినే సఙ్ఘస్స, న పుగ్గలస్స ఉబ్భతం హోతి, తథాపి ‘‘ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి ఇదం సామఞ్ఞవచనం. తస్మా ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఇమినా నియమేతి.
కిం వుత్తం హోతి – సఙ్ఘస్స అన్తరుబ్భారేన ఉబ్భతస్మిం కథినే అచ్ఛిన్నచీవరపలిబోధో బహిసీమాగతో పచ్ఛా గన్త్వా అత్తనో సీమాగతో అనిట్ఠితచీవరో ఆనిసంసం లభతి ఏవాతి కత్వా ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ఆవాసపలిబోధో నామ వసతి వా తస్మిం ఆవాసే, సాపేక్ఖో వా పక్కమతి. చీవరపలిబోధో నామ చీవరం అకతం విప్పకతం, చీవరాసానుపచ్ఛిన్నా, తబ్బిపరీతేన అపలిబోధో వేదితబ్బో. తత్థ అనత్థతకథినానం చీవరకాలసమయే నియమతో చత్తారో ఆనిసంసా లబ్భన్తి, అసమాదానచారో అనియమతో. తేన సాసఙ్కసిక్ఖాపదం వుత్తం. కథం చత్తారో నియతాతి చే? ‘‘చీవరకాలసమయో నామ అనత్థతే కథినే వస్సానస్స పచ్ఛిమో మాసో’’తి (పారా. ౬౪౯) వచనతో అనత్థతకథినానం తస్మిం మాసే యావదత్థచీవరం సిద్ధం, తథా తతియకథినసిక్ఖాపదే (పారా. ౪౯౭ ఆదయో) అకాలచీవరం నామ పిట్ఠిసమయతో పట్ఠాయ తం పటిగ్గహేత్వా సఙ్ఘతో లభితబ్బం చే, యావ చీవరకాలసమయం నిక్ఖిపిత్వా భాజేత్వా గహేతబ్బం. పుగ్గలికం చే, వస్సానస్స ఛట్ఠపక్ఖస్స పఞ్చమితో పట్ఠాయ యావ చీవరకాలసమయం అనధిట్ఠితం అవికప్పితం వట్టతి అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదేన అనుఞ్ఞాతత్తా, న తతో పరం. తదా ఉప్పన్నచీవరస్స పటిసిద్ధత్తా పఠమకథినేన. తత్థ అట్ఠకథాయం వుత్తనయో సఙ్ఘికం సన్ధాయ, తథా పోరాణగణ్ఠిపదే చాతి వేదితబ్బం.
పఠమకథినే (పారా. ౪౫౯ ఆదయో) పఠమపఞ్ఞత్తియా, అవిసేసేన వా ఏకాదసమే దివసే ఆపత్తి. వస్సానస్స హి అన్తోనివారణత్థం అట్ఠకథాయ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి (పారా. ౪౬౨ ఆదయో) వుత్తం. ఏసేవ నయో దుతియే, తతియే చ. తేన చీవరకాలతో పురే వా అన్తో వా ఉప్పన్నం చీవరకాలతో ఉద్ధం ఏకదివసమ్పి పరిహారం న లభతి. యది లభేయ్య, అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవిరోధో. ‘‘యావ చీవరకాలసమయం నిక్ఖిపితబ్బం, తతో చే ఉత్తరి నిక్ఖిపేయ్య, నిస్సగ్గియ’’న్తి (పారా. ౬౪౮) హి తత్థ వుత్తం. వస్సావాసికభావేన సఙ్ఘతో లద్ధం వుట్ఠవస్సత్తా అత్తనో సన్తకభూతం అచ్చేకచీవరం చీవరకాలసమయం అతిక్కామయతో ఏవ ఆపత్తి, న అచ్చేకచీవరకాలం అతిక్కామయతో ఆపత్తీతి. ‘‘అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే ఉప్పన్న’’న్తి (పారా. ౫౦౦) వచనతో యో చ తత్థ చీవరుప్పాదో, సో చ నేసం భవిస్సతీతి సిద్ధం, అనామన్తచారగణభోజనసిక్ఖాపదే ‘‘అఞ్ఞత్ర సమయా’’తి (పాచి. ౨౨౨ ఆదయో) వుత్తత్తా సేసద్వయం సిద్ధమేవ. తస్మా ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం, ఏతం అకాలచీవర’’న్తి (పారా. ౫౦౦) వచనతో ఆదిస్స దిన్నచీవరం పరిహారం న లభతి.
అపరకత్తికాయమేవ వా ఉబ్భతస్మిం కథినే లభతి, ఏవం ‘‘ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి వుత్తత్తాతి చే? న వత్తబ్బం. ఛ ఠానాని హి సాపేక్ఖతాయ వుత్తాని. దుట్ఠదోసద్వయే అధికరణచతుత్థం, పఠమానియతే సోతస్స రహో, తతియకథినే ఆదిస్స దిన్నం చీవరం, అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదే ‘‘సఞ్ఞాణం కత్వా నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి పదం, దుట్ఠుల్లారోచనప్పటిచ్ఛాదనద్వయే అధికరణం, పారాజికవచనఞ్చ, తీసు కథినసిక్ఖాపదేసు ‘‘అట్ఠన్నం మాతికానం అఞ్ఞతరాయా’’తి వచనన్తి. తత్థ ఆదిస్స దిన్నం చీవరం సఙ్ఘికం భాజితబ్బచీవరం సన్ధాయ వుత్తం, న పుగ్గలికం. సఞ్ఞాణం కత్వా నిక్ఖిపితబ్బన్తి వస్సావాసికచీవరం సన్ధాయ వుత్తం. అవుట్ఠవస్సేన పచ్ఛా దాతబ్బత్తా సఞ్ఞాణం కాతబ్బం, న ఞాతిప్పవారితతో లద్ధం పుగ్గలికం సన్ధాయ. తస్మా దువిధం అచ్చేకచీవరం సఙ్ఘే నిన్నం, పుగ్గలే నిన్నఞ్చాతి సిద్ధం. తత్థ సఙ్ఘే పరిణతం అచ్చేకచీవరం వస్సూపనాయికదివసతో పట్ఠాయ, పిట్ఠిసమయతో పట్ఠాయ వా యావ పవారణా నిక్ఖిపితుం వట్టతి ఏవ సఙ్ఘికత్తా, పుగ్గలికమ్పి ‘‘వస్సంవుట్ఠకాలే గణ్హథా’’తి దిన్నత్తా. తాదిసఞ్హి యావ వస్సంవుట్ఠో న హోతి, తావ తస్సేవ దాయకస్స సన్తకం హోతి. ఏత్తకో విసేసహేతు.
‘‘అనచ్చేకచీవరే అనచ్చేకచీవరసఞ్ఞీ చీవరకాలసమయం అతిక్కామేతి, అనాపత్తీ’’తి వచనతో అచ్చేకచీవరకస్సేవ సో అపరాధో. యేన ‘‘విరోధో’’తి వచనం దస్సేయ్యాతి న వినయే విసేసహేతు పరియేసితబ్బో. బుద్ధవిసయత్తా పమాణన్తి చే? న, యది ఏవం ఏత్థ అత్తనో సన్తకభూతమ్పి అచ్చేకచీవరం సఞ్ఞాణం కత్వా నిక్ఖిపితబ్బమేవ, న అధిట్ఠాతబ్బం న వికప్పేతబ్బం న విస్సజ్జేతబ్బం. తతో ‘‘అనాపత్తి, అన్తోసమయే అధిట్ఠేతి వికప్పేతి విస్సజ్జేతీ’’తిఆదివచనవిరోధో (పారా. ౬౫౧) అధివాసేతబ్బో సియా. తథా ‘‘వస్సానస్స పచ్ఛిమే మాసే కథినుద్ధారే కతే తస్మిం మాసే అత్థతే కథినే కథినుద్ధారదివసం అతిక్కామేతి, నిస్సగ్గియం హోతీ’’తి వచనతో నిస్సగ్గియం హోతీతి అయమ్పి అత్థవిరోధో అధివాసేతబ్బో సియా. తస్మిఞ్చ ‘‘అనచ్చేకచీవరే అనాపత్తీ’’తి వుత్తం, తఞ్చ అనధిట్ఠితం అవికప్పితమేవాతి ఏత్తకో విసేసహేతు. అతిరేకచీవరఞ్చేతం పఠమసిక్ఖాపదేనాపత్తి, ఇతరం చే అనాపత్తియేవాతి ఇమస్స అత్థస్స అయం భగవతో విసేసహేతు. తథా అతిరేకదసాహానాగతాయేవ కత్తికపుణ్ణమాయ సఙ్ఘస్స వస్సావాసికత్థం అచ్చేకచీవరం వియ దదమానం న గహేతబ్బం, దసాహానాగతాయ ఏవ గహేతబ్బన్తి ఏత్తకో విసేసహేతు. తతో అట్ఠకథానయవిరోధో చ అధివాసేతబ్బో సియా. తత్థ ‘‘అధిట్ఠితతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నం అచ్చేకచీవరం న హోతీ’’తి వత్వా అఞ్ఞథా నయో దస్సితో. పోరాణగణ్ఠిపదే సో చ నయో సఙ్ఘికం ఉపాదాయ వుత్తత్తా న విరుజ్ఝతీతి నేవ సో చ పటిక్ఖిత్తో. యథా అనచ్చేకచీవరం ఛట్ఠితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నం అతిరేకదసాహానాగతాయపి పటిగ్గహేతబ్బం, పటిగ్గహేత్వా చీవరకాలసమయం అతిక్కామయతోపి అనాపత్తీతి అయమ్పి నయో అధివాసేతబ్బో సియా. తతో పఠమకథినవిరోధో. దసాహానాగతాయ ఏవ పటిగ్గహేతబ్బం, పటిగ్గహేత్వా చీవరకాలసమయం అతిక్కామయతో అనాపత్తీతి చే, తం ద్వే దసాహే లభతీతి ఏత్తకో విసేసహేతు.
అన్తరా అనాపత్తిక్ఖేత్తచీవరకాలప్పవిట్ఠత్తా అధిట్ఠహిత్వా పచ్చుద్ధటం వియ తం పునపి దసాహే లభతీతి చే? న, కాలప్పవేసో అధిట్ఠానం వియ హోతీతి చే? న, ‘‘వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి వచనవిరోధం కత్వా, తతో పరం దసాహం అవికప్పేన్తస్సాపి అనాపత్తి సియా. అపిచ యం వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘వస్సికసాటికా అన్తోవస్సే లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ, అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బా, దసాహాతిక్కమే నిట్ఠితా, తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బా, దసాహే అప్పహోన్తే చీవరకాలం నాతిక్కామేతబ్బా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౩౦). తేన ఆపత్తితో న ముచ్చేయ్య. కాలప్పవేసో హి అధిట్ఠానపరియాయో న జాతోతి. ఏత్తావతా యథావుత్తో అత్థవికప్పో పాళినయేనేవ పతిట్ఠాపితో హోతి.
అపిచేత్థ యం వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘దసాహే అప్పహోన్తే చీవరకాలం నాతిక్కామేతబ్బా’’తి, తత్థపి చీవరకాలే ఉప్పన్నం, దసాహే అప్పహోన్తే చస్స కరణం నత్థి, తం అచ్చేకచీవరం అకాలచీవరమివ చీవరకాలం నాతిక్కామేతబ్బన్తి సిద్ధమేతం. పాళితో చ తఞ్చే అన్తోకాలే ఉప్పజ్జతి, దసాహే అప్పహోన్తేపి ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఉప్పన్నం అచ్చేకచీవరం అచ్చేకచీవరమేవ న హోతి. న హి తం కాలవిసేసవసేన అచ్చేకచీవరసఙ్ఖం గచ్ఛతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అచ్చేకచీవరం నామ సేనాయ వా గన్తుకామో హోతి, పవాసం వా గన్తుకామో హోతి, గిలానో వా హోతి, గబ్భినీ వా హోతి, అస్సద్ధస్స వా సద్ధా ఉప్పన్నా హోతి…పే… ‘వస్సావాసికం దస్సామీ’తి ఏవం ఆరోచితం, ఏతం అచ్చేకచీవరం నామా’’తి (పారా. ౬౪౯). తస్మా యథా తం చీవరం నాతిక్కామేతబ్బం, తథా అనచ్చేకచీవరమ్పీతి సిద్ధం హోతి. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘దసాహే అప్పహోన్తే చీవరకాలం నాతిక్కామేతబ్బా’’తి. అపిచ యది ఏవం తం అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదమేవ అచ్చేకచీవరం చీవరకాలం నాతిక్కామేతబ్బన్తి ఇమస్స పన అత్థవిసేసస్స దస్సనత్థం భగవతా పఞ్ఞత్తం.
మహాఅట్ఠకథాయం పన తం ఏవం వుత్తం – కామఞ్చేదం ‘‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’’న్తి ఇమినా సిద్ధం, అట్ఠుప్పత్తివసేన పన అపుబ్బం వియ అత్థం దస్సేత్వా సిక్ఖాపదం ఠపితన్తి అత్థవిసేసదీపనపయోజనతో. తస్మా తం తస్స అత్థవిసేసదస్సనత్థం వుత్తన్తి సిద్ధమేవ. తస్మాపి వేదితబ్బమేవ యం కిఞ్చి చీవరం చీవరకాలసమయం నాతిక్కామేతబ్బన్తి. అపిచ యం వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయ పన ఉప్పన్నం అనచ్చేకచీవరమ్పి పచ్చుద్ధారేత్వా ఠపితచీవరమ్పి ఏతం పరిహారం లభతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౪౬-౬౪౯). తేన ‘‘అనచ్చేకచీవరే అనచ్చేకచీవరసఞ్ఞీ చీవరకాలసమయం అతిక్కామేతి, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౬౫౦) ఇమినాపి అనచ్చేకచీవరస్సాపి అచ్చేకచీవరపరిహారలాభం దీపేతీతి.
ఏత్తావతా యథావుత్తో దుతియో అత్థవికప్పో పాళినయేన, అట్ఠకథానయేన చ పతిట్ఠాపితో హోతి. ఏవం తావ పకిణ్ణకాయ అధికథా పరతో పాఠతో విత్థారితా హోతీతి అపకిణ్ణకం.
చీవరపలిబోధో, ఆవాసపలిబోధో చాతి ద్వే పలిబోధా. తేసు ఏకపలిబోధేపి సతి అనామన్తచారాదిఆనిసంసం లభతి, తం ఇధ నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి వుత్తం. తస్మా ఏవ ‘‘అత్థతకథినస్స హి భిక్ఖునో’’తిఆది వుత్తం. కథినత్థారారహస్సాతి ఏత్థ ‘‘అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితుం – పుబ్బకరణం జానాతి, పచ్చుద్ధారం జానాతి, అధిట్ఠానం జానాతి, అత్థారం జానాతి, మాతికం జానాతి, పలిబోధం జానాతి, ఉద్ధారం జానాతి, ఆనిసంసం జానాతీ’’తి (పరి. ౪౦౯) వచనతో ఇమేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో కథినత్థారారహో నామ. పుబ్బకరణం నామ ధోవనవిచారణచ్ఛేదనసిబ్బనరజనకప్పకరణం.
‘‘చీవరం నామ ఖోమ’’న్తిఆదినా పాళివసేన జాతిఞ్చ పమాణఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని అతిరేకచీవరం దస్సేతుం ‘‘యం పన వుత్తం అధిట్ఠితవికప్పితేసూ’’తిఆది వుత్తం. ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా’’తి వుత్తేపి యస్మిం ఠానే యం ఠపితం, తస్మిం తం పచ్ఛా హోతు వా, మా వా, అధిట్ఠానం రుహతేవ. పురే పచ్ఛా ఠపనట్ఠానం న పమాణం.
అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స భిక్ఖుభావపరిచ్చాగవసేన సేతవత్థనివాసనం వా కాసావచజనం వా హీనాయావత్తనం.
ఏకాదసమే అరుణుగ్గమనేతి అన్తిమం ఠపేత్వా తతో పురిమతరస్మిన్తి అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ అన్తిమం నామ అపరకత్తికాయ పఠమారుణుగ్గమనం. తఞ్హి కాలత్తా నిస్సగ్గియం న కరోతి. ఇధ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా’’తి కరణవచనం నిదానానపేక్ఖం నిదానే కరణాభావతో. తస్మా ఏవ ‘‘దసాహపరమ’’న్తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తీతి వుత్తం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తిఆది (మహావ. ౩౫౮) వచనతో చ ఇధ ‘‘వికప్పేతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తవచనం విరుద్ధం వియ దిస్సతి, న చ విరుద్ధం తథాగతా భాసన్తి, తస్మా ఏవమస్స అత్థో వేదితబ్బో – తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేన పరిహారతో అధిట్ఠాతుమేవ అనుజానామి, న వికప్పేతుం. వస్సికసాటికం పన చతుమాసతో పరం వికప్పేతుమేవ, న అధిట్ఠాతున్తి. ఏవఞ్చ పన సతి యో తిచీవరే ఏకేన చీవరేన విప్పవసితుకామో హోతి, తస్స తిచీవరాధిట్ఠానం పచ్చుద్ధరిత్వా విప్పవాససుఖత్థం వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో హోతి, దసాహాతిక్కమే చ అనాపత్తీతి. ఏతేన ఉపాయేన సబ్బత్థ వికప్పనాయ అపటిసిద్ధభావో వేదితబ్బోతి లిఖితం.
ఇమస్స పన సిక్ఖాపదస్స అయం సఙ్ఖేపవినిచ్ఛయో – అనత్థతే కథినే హేమన్తానం పఠమదివసతో పట్ఠాయ, అత్థతే కథినే గిమ్హానం పఠమదివసతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నచీవరం సన్ధాయ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తిఆది వుత్తం. ఏత్థాహ – ‘‘రజకేహి ధోవాపేత్వా సేతకం కారాపేన్తస్సాపి అధిట్ఠానం అధిట్ఠానమేవా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౫) వచనతో అరజితేపి అధిట్ఠానం రుహతీతి. తేన సూచికమ్మం కత్వా రజిత్వా కప్పబిన్దుం దత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి నియమో కాతబ్బో, న కాతబ్బోతి? కత్తబ్బోవ. పత్తో వియ అధిట్ఠితో యథా పున సేతభావం వా తమ్బభావం వా పత్తో అధిట్ఠానం న విజహతి, న చ పన తాదిసో యం అధిట్ఠానం ఉపగచ్ఛతి, ఏవమేతం దట్ఠబ్బన్తి. ‘‘స్వే కథినం ఉద్ధరిస్సతీ’’తి లద్ధచీవరం సచే అజ్జేవ న అధిట్ఠాతి, అరుణుగ్గమనే ఏవ నిస్సగ్గియం హోతి. కస్మా? ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తిఆదినా (పారా. ౪౬౨-౪౬౩;) సిక్ఖాపదస్స వుత్తత్తా. కథినబ్భన్తరే దసాహతో ఉత్తరిపి పరిహారం లభతి, కథినతో పన పచ్ఛా ఏకదివసమ్పి న లభతి. యథా కిం – యథా అత్థతకథినో సఙ్ఘో తిచీవరం అత్థతదివసతో పట్ఠాయ యావ ఉబ్భారా ఆనిసంసం లభతి, న తతో పరం, ఏవం అత్థతదివసతో పట్ఠాయ యావ ఉబ్భారా లభతి, ఉద్ధతే పన కథినే ఏకదివసమ్పి న లభతి. ఏత్థాహ – ఉబ్భతదివసతో పట్ఠాయ పున దసాహం లభతీతి? న, కస్మా? ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతు’’న్తి వచనతో. కథినబ్భన్తరేపి ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియన్తి ఆపన్నం. తం పన అతిప్పసఙ్గం నివారేతుం ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తిఆది వుత్తం, న కథినదివసాని అదివసానీతి దీపనత్థం. అయమత్థో తత్థ తత్థ ఆవిభవిస్సతి. అథ వా వస్సికసాటికా అనతిరిత్తప్పమాణా నామం గహేత్వా వుత్తనయేనేవ చత్తారో వస్సికే మాసే అధిట్ఠాతబ్బా, తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి వుత్తం. ఏత్థ ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా’’తి వచనే ఉపోసథదివసే ఏవ పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేత్వా ఠపితం హోతి, తతో పరం హేమన్తస్స పఠమదివసతో పట్ఠాయ పచ్చుద్ధరణాభావా. ఏవం కథినబ్భన్తరే ఉప్పన్నచీవరమ్పి వేదితబ్బన్తి లిఖితం.
కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘అత్థతకథినస్స పఞ్చ మాసే బద్ధసీమాయం యత్థ కత్థచి చీవరం నిక్ఖిపిత్వా పక్కమన్తస్స అనాపత్తీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. ‘‘అబద్ధసీమాయపి వట్టతీ’’తి ఇదం అబద్ధసీమాయం కథినత్థారఞ్చ ఆరఞ్ఞకసిక్ఖాపదఞ్చ సాధేతీతి లిఖితం. ఇదాని –
‘‘ఛిన్నం ధుతఙ్గం సాసఙ్క-సమ్మతో సన్తరుత్తరం;
అచీవరస్సానాపత్తి, పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితో’’తి. (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౭౯) –
ఇదం పకిణ్ణకం వేదితబ్బం.
తత్రాయం చోదనాపుబ్బఙ్గమవినిచ్ఛయో – కేచి ‘‘దిగుణం సఙ్ఘాటి’’న్తి (మహావ. ౩౪౮) వచనతో ‘‘ఏకచ్చికా సఙ్ఘాటి నాధిట్ఠాతబ్బా. సచే అధిట్ఠాతి, న రుహతీ’’తి వత్వా ఉపసమ్పదాపేక్ఖానమ్పి దిగుణంయేవ సఙ్ఘాటిం దత్వా ఉపసమ్పాదేన్తి, తే ఇమినా సుత్తలేసేన సఞ్ఞాపేతబ్బా. భగవతా హి ‘‘ఛిన్నకం సఙ్ఘాటిం, ఛిన్నకం ఉత్తరాసఙ్గం, ఛిన్నకం అన్తరవాసక’’న్తి పఠమం అనుఞ్ఞాతం. తతో ‘‘అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో తిచీవరే కరియమానే సబ్బం ఛిన్నకం నప్పహోతి. ద్వే ఛిన్నకాని ఏకం అఛిన్నకం నప్పహోతి, ద్వే అఛిన్నకాని ఏకం ఛిన్నకం నప్పహోతీ’’తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అన్వాధికమ్పి ఆరోపేతు’’న్తి (మహావ. ౩౬౦) అనుఞ్ఞాతం, తస్మా ఏకచ్చికాపి సఙ్ఘాటి వట్టతీతి సిద్ధం. యా ఛిజ్జమానాపి నప్పహోతి, తస్సా కుతో దిగుణతాతి? అట్ఠకథాయమ్పిస్స వుత్తం ‘‘అన్వాధికమ్పి ఆరోపేతున్తి ఆగన్తుకపత్తమ్పి దాతుం, ఇదం పన అప్పహోనకే ఆరోపేతబ్బం. సచే పహోతి, ఆగన్తుకపత్తం న వట్టతి, ఛిన్దితబ్బమేవా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౦). కథినం పన ఛిన్నకమేవ వట్టతి, ఆవేణికలక్ఖణత్తా, ‘‘ఛిన్నకం దిగుణం నప్పహోతీ’’తి వచనాభావతో చాతి సన్నిట్ఠానమేత్థ గన్తబ్బన్తి.
ధుతఙ్గన్తి అనుపసమ్పన్నానం తేచీవరికధుతఙ్గాభావతో తిచీవరేనేవ తేచీవరికోతి, తేసం అధిట్ఠానాభావతో ‘‘అధిట్ఠితేనేవా’’తి వత్తబ్బం హోతూతి చే? న, ధుతఙ్గభేదేన విరోధప్పసఙ్గతో. చతుత్థచీవరసాదియనేన హి ధుతఙ్గభేదో, న తిచీవరవిప్పవాసేన, నాపి అతిరేకచీవరసాదియనేన, నాపి అతిరేకచీవరధారణేన. యస్మా పన భిక్ఖూనం ఏవ భగవతా అధిట్ఠానవసేన నవ చీవరాని అనుఞ్ఞాతాని, జాతివసేన చ వుత్తాని, న ఏవం అనుపసమ్పన్నానం, తస్మా నేసం చీవరనియమాభావా న తం ధుతఙ్గం అనుఞ్ఞాతం గహట్ఠానం వియ. తస్మా తస్స సమాదానవిధానే అవచనతో చ సన్నిట్ఠానమేత్థ గన్తబ్బన్తి.
సాసఙ్కసమ్మతోతి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా) సాసఙ్కసిక్ఖాపదే విసుం అఙ్గాని న వుత్తాని, ‘‘సేసమేత్థ చీవరవగ్గస్స దుతియసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం, న చ పనేతం వుత్తం. తత్థ రత్తివిప్పవాసో చతుత్థమఙ్గం, ఇధ ఛారత్తవిప్పవాసో, అయమేత్థ విసేసోతి. తస్మా అఙ్గసామఞ్ఞతో చ సమ్ముతిసామఞ్ఞతో చ సాసఙ్కసిక్ఖాపదమేవిదన్తి ఇదం నిప్పదేసం, తం సప్పదేసం మాసపరమత్తా. తత్థ బహిగామేపి గామసీమం ఓక్కమిత్వా వసిత్వా పక్కమన్తస్స అనాపత్తి, ఇధ న తథా. ఇధ అనన్తరే అనన్తరే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం, తత్థ సత్తమేతి అయం ఇమేసం ద్విన్నం విసేసో. అఙ్గాని పన చీవరనిక్ఖేపనఙ్గసమ్పత్తితో విపరియాయేన, ఇధ వుత్తనయేన చ సిద్ధత్తా న వుత్తాని. తాని కామం న వుత్తాని, తథాపి చతుత్థమఙ్గం విసేసితబ్బం, న పన విసేసితం. కిం కారణం? ఇధ వుత్తనిస్సజ్జనక్కమేన నిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తిదేసనతో, తత్థాపన్నాపత్తివిమోక్ఖదీపనత్థం. సంవచ్ఛరవిప్పవుత్థమ్పి రత్తివిప్పవుత్థమేవ, పగేవ ఛారత్తవిప్పవుత్థం. ఏవం సన్తేపి తత్థ యథావుత్తఅఙ్గసమ్పత్తియా సతి తత్థ వుత్తనయేనేవ నిస్సజ్జితబ్బం. హేమన్తే, గిమ్హే వా నిస్సజ్జతి చే? ఇధ వుత్తనయేనాపి నిస్సజ్జితుం వట్టతీతి ఞాపనత్థం చతుత్థమఙ్గం న విసేసితన్తి నో తక్కోతి ఆచరియో. మాసాతిక్కన్తం, దసాహాతిక్కన్తమ్పి చీవరం ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా నిస్సట్ఠమేవ, న ఊనమాసం హుత్వా ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా, మాసాతిక్కన్త’’న్తి వత్వాతి ఏకే. తథాపి సచే పచ్చాసాచీవరం హోతి, నిస్సగ్గియం. ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా మూలచీవరం పన ‘‘మాసాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా నిస్సజ్జితబ్బం.
‘‘సన్తరుత్తర’’న్తి వా ‘‘సఙ్ఘాటి’’న్తి వా ‘‘చీవర’’న్తి వా కిం తిచీవరం, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పీతి? కిఞ్చేత్థ – యది తిచీవరమేవ పటిసిద్ధం, పరియాపన్నవసేన అచ్ఛిన్నచీవరఅఅఛన్దనధోవాపనవిఞ్ఞత్తిఆదివిరోధో. అథ అఞ్ఞమ్పి ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఏవమాదినా విరోధోతి? వుచ్చతే – న నియమతో వేదితబ్బం యథాసమ్భవం గహేతబ్బతో. తథా హి ‘‘చీవరం నిక్ఖిపిత్వా సన్తరుత్తరేన జనపదచారికం పక్కమన్తీ’’తి (పారా. ౪౭౧) ఏవమాదీసు తిచీవరమేవ, ‘‘న, భిక్ఖవే, సన్తరుత్తరేన గామో పవిసితబ్బో (మహావ. ౩౬౨), సన్తరుత్తరపరమం తతో చీవరం సాదితబ్బ’’న్తి (పారా. ౫౨౩-౫౨౪) ఏవమాదీసు యం కిఞ్చి, తథా ‘‘సగుణం కత్వా సఙ్ఘాటియో దాతబ్బా, నివాసనం దాతబ్బం, సఙ్ఘాటి దాతబ్బా, హన్ద తే, ఆవుసో, సఙ్ఘాటి, దేహి మే పట’’న్తి ఏవమాదీసు. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సబ్బఞ్హి చీవరం సఙ్ఘటితట్ఠేన ‘సఙ్ఘాటీ’తి వుచ్చతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౮౯౮). తథా ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఏత్థాపీతి ఏకే. అన్తోసమయే యావదత్థం చీవరం అనుఞ్ఞాతం, తం సబ్బం కరియమానం కదా నిట్ఠానం గచ్ఛిస్సతి, తస్మా తిచీవరమేవాతి ఏకే.
అచీవరస్సానాపత్తి పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితోతి కిం వుత్తం హోతి – ఉదోసితసిక్ఖాపదస్స నిప్పయోజనభావప్పసఙ్గతో తిచీవరవిప్పవాసే తేచీవరస్స ఆపత్తీతి ఏకే. తత్థేతం వుచ్చతి న హోతి ఆపత్తి పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితో. ‘‘అనాపత్తి అన్తోఅరుణే పచ్చుద్ధరతి విస్సజ్జేతీ’’తి (పారా. ౪౯౬) హి వుత్తం. అఞ్ఞథా పచ్చుద్ధరన్తస్స, అన్తోఅరుణే విస్సజ్జేన్తస్స చ యావ అఞ్ఞో నాధిట్ఠాతి, తావ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి యథావుత్తనయేనేవ. అఞ్ఞథా సత్తబ్భన్తరేన విప్పవాసస్సాతి విప్పవాసతో యథారుతంయేవ సతి విప్పవాసే విప్పవాసతో, అవిప్పవాసే సతి అవిప్పవాసతోతి.
ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అకాలచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానస్స దుబ్బిజానత్తా తం దస్సేతుం ‘‘అపిచ భిక్ఖూన’’న్తిఆది వుత్తం. విహారపరియన్తే నివిట్ఠధువసన్నిపాతట్ఠానతో వా పరియన్తే ఠితభోజనసాలతో వా నిబద్ధవసనకఆవాసతో వాతి ఏవం గహేతబ్బం. సచే విహారే సన్నిపతితభిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకాబద్ధా హుత్వా యోజనసతమ్పి పూరేత్వా నిసీదన్తి, యోజనసతమ్పి ఉపచారసీమా హోతీతి అత్థో. ‘‘సమానసంవాసకసీమాయా’’తి వుత్తే ఖణ్డసీమాదీసు ఠితానం న పాపుణాతి, తాసం విసుం సమానసంవాసకసీమత్తాతి చ సమానసంవాసకఅవిప్పవాససీమానం ఇదం నానత్తం. ‘‘అవిప్పవాససీమాయ దమ్మీ’’తి దిన్నం పన గామే ఠితానం న పాపుణాతి. కస్మా? ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) వచనతో. ‘‘సమానసంవాసకసీమాయా’’తి దిన్నం పన యస్మిం ఠానే అవిప్పవాససీమా అత్థి, తత్థ ఠితానమ్పి. ‘‘తత్ర ఠితానఞ్చ పాపుణాతీ’’తి చ, ‘‘ఖణ్డసీమాయం ఠత్వా ‘సీమట్ఠకసఙ్ఘో గణ్హాతూ’తి వుత్తే ఉపచారసీమాయ ఏవ పరిచ్ఛిన్దిత్వా దాతబ్బ’’న్తి చ, ‘‘తేసం బహిసీమట్ఠానమ్పి పాపుణాతి యావ కథినస్సుబ్భారాతి అత్థో’’తి చ, ‘‘అనత్థతే పన కథినే అన్తోహేమన్తే సచే విహారం పవిసిత్వా ‘వస్సంవుట్ఠసఙ్ఘస్స దమ్మీ’తి వదతి, యే తత్థ వస్సచ్ఛేదం అకత్వా పచ్ఛిమవస్సంవుట్ఠా, తేసం బహిసీమట్ఠానమ్పి పాపుణాతీ’’తి వినయధరా పరిచ్ఛిన్దన్తి, అట్ఠకథాయం పన అనాగతం. తస్మా సమన్తపాసాదికాయం ‘‘లక్ఖణఞ్ఞూ వదన్తీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) వుత్తన్తి చ, ‘‘‘చీవరమాసతో పట్ఠాయ యావ హేమన్తస్స పచ్ఛిమో దివసో, తావ వస్సావాసికం దేమా’తి వుత్తే కథినం అత్థతం వా హోతు, అనత్థతం వాతి యం సమన్తపాసాదికావచనం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯), ఏత్థాపి యది అత్థతం, పురిమవస్సంవుట్ఠా పఞ్చ మాసే. యది అనత్థతం, పచ్ఛిమవస్సంవుట్ఠా చత్తారో మాసే లభన్తీతి వినిచ్ఛయో’’తి చ లిఖితం.
‘‘యేహి మయ్హం యాగు పీతాతి యేహి నిమన్తితేహి మయ్హం యాగు పీతాతి అధిప్పాయో. తస్మా యేహి నిమన్తితేహి యాగు పీతా, తేసంయేవ పాపుణాతీతి వుత్తం. అఞ్ఞథా ‘యేహి మయ్హం యాగు పీతా’తి వుత్తే నిమన్తితా వా హోన్తు, అనిమన్తితా వా, యేహి పీతా, తేసం పాపుణితబ్బానీ’’తి వదన్తి. ఏత్థ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి వదన్తో ఞాపేతి ఏత్థన్తరే తిణ్ణమ్పి అకాలచీవరానం ఉప్పత్తిఅభావన్తి. కస్మా పన పదభాజనే విత్థారితానీతి? వుచ్చతే – ఇదం పన సిక్ఖాపదం అధిట్ఠానం సన్ధాయ న వుత్తం కిన్తు పఠమసిక్ఖాపదే దసాహపరమం అనుజానిత్వా తస్మిం అప్పహోన్తే సచే పచ్చాసా అత్థి, తమేవ వడ్ఢేత్వా మాసమనుజానన్తో ఇమమ్పి అత్థవిసేసం దీపేతి. అకాలచీవరం నామ సమ్ముఖీభూతేన భాజేతబ్బం. తం పన ‘‘ఆకఙ్ఖమానేన భిక్ఖునా పటిగ్గహేతబ్బ’’న్తి ఇమినా సిక్ఖాపదేన వడ్ఢేత్వా వుత్తన్తి. తస్మా తీణిపి పదభాజనే విత్థారితానీతి.
‘‘ఖిప్పమేవ కారేతబ్బన్తి సీఘం అన్తోదసాహేయేవ కారేతబ్బ’’న్తి ఇదం పన పహోనకభావే పురిమసిక్ఖాపదలక్ఖణేనాతి దీపేతుం వుత్తం. తస్మా ఏవం ‘‘సీఘ’’న్తి వా ‘‘లహు’’న్తి వా ఆదినా అవత్వాపి ‘‘దసాహా’’తి వుత్తన్తి. అత్థతకథినస్స ఏవం హోతు, అనత్థతే పన కథినే కథన్తి వుత్తే అనత్థతస్స పటిక్ఖేపతం దస్సేతీతి వుత్తో అపస్సన్తో విఘాతం ఆపజ్జతీతి (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౯౯-౫౦౦) లిఖితం.
అకాలచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘సాకియానియో వియ సుద్ధభిక్ఖుసఙ్ఘే వా’’తి ఇదం ‘‘భిక్ఖునీ నామ ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పన్నా’’తి (పారా. ౫౦౫) ఇమినా విరుజ్ఝతీతి చే? న, అధిప్పాయాజాననతో. భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పదాయ పటిక్ఖిత్తత్తా తదనుప్పసఙ్గభయా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
ఏకేన వత్థునాతి యేన కేనచి పఠమేన. అవుత్తా వా ధోవతీతి అవుత్తా ధోవతి, రజతి ఆకోటేతీతి అత్థో. ‘‘‘అవుత్తా’తి వచనతో అవాదాపేత్వా ధోవనాదీసు అనాపత్తీ’’తి లిఖితం. ఇధ చీవరం నామ నివాసనపారుపనూపగమేవ. యది ఏవం ‘‘నివాసనపారుపనూపగమేవ వత్తబ్బ’’న్తి చే? తం న వత్తబ్బం ‘‘పురాణచీవర’’న్తి ఇమినావ సిద్ధత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పురాణచీవరం నామ సకిం నివత్థమ్పి సకిం పారుతమ్పీ’’తి (పారా. ౫౦౫).
పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఉపచారో ద్వాదసహత్థో. అచిత్తకత్తా కథం పంసుకూలం వట్టతీతి చే? తాయ తస్స భిక్ఖునో అదిన్నత్తా, భిక్ఖునా చ తతో భిక్ఖునితో అగ్గహితత్తా చ.
చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఞాతకప్పవారితే వా విఞ్ఞాపేన్తస్సాతి ఏత్థ చ సఙ్ఘవసేన పవారితేసు పమాణమేవ వట్టతి. పుగ్గలికప్పవారణాయ యం యం పవారేతి, తం తంయేవ విఞ్ఞాపేతబ్బన్తి లిఖితం.
అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పకతియా సన్తరుత్తరేన చరతి కథినపలిబోధవసేన వా సాసఙ్కసిక్ఖాపదవసేన వా. ఏత్థ సియా – ‘‘న మత్తం జానిత్వా బహుం చీవరం విఞ్ఞాపేస్సన్తి, దుస్సవాణిజ్జం వా’’తిఆదినా (పారా. ౫౨౨) ఉజ్ఝాయన్తానం సుత్వా భగవాపి ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ‘‘కథఞ్హి నామ తుమ్హే మోఘపురిసా న మత్తం జానిత్వా బహుం చీవరం విఞ్ఞాపేస్సథా’’తి (పారా. ౫౨౨) వత్వా సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా చ ఇమిస్సం కఙ్ఖావితరణియం ‘‘బహుచీవరవిఞ్ఞాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్త’’న్తి వుత్తత్తా, సమన్తపాసాదికాయం ‘‘న హి అనచ్ఛిన్నచీవరా అత్తనో అత్థాయ సాఖాపలాసం భఞ్జితుం లభన్తి, అచ్ఛిన్నచీవరానం పన అత్థాయ లభన్తీ’’తి వుత్తత్తా చ అఞ్ఞస్సత్థాయ పమాణం విఞ్ఞాపేతుం వట్టతీతి చే? న, కస్మా? అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదస్స అట్ఠుప్పత్తియా ఏవ అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి వారితా. తస్స సిక్ఖాపదస్స అనాపత్తి. పాళియం (పారా. ౫౨౧) ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి ఇమిస్సా అనాపత్తిపాళియా అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపేన్తో తస్స ఞాతకప్పవారితే ఏవ విఞ్ఞాపేతి, న అఞ్ఞేతి వచనతో చ వారితా. తస్మా భగవాపి ‘‘బహుం చీవరం విఞ్ఞాపేస్సథా’’తి (పారా. ౫౨౨) విగరహిత్వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేన్తో ‘‘అభిహట్ఠుం పవారేయ్యా’’తి వుత్తనయేనేవ పమాణతో గహణం అనుజాని, న అఞ్ఞస్సత్థాయ పమాణతో విఞ్ఞాపనం. యస్మా పనిమం సిక్ఖాపదం అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మింయేవ పఞ్ఞత్తం, తస్మా ఇధ ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి న వుత్తం, న న లబ్భతీతి కత్వా.
అట్ఠకథాసు ‘‘అఞ్ఞాతకప్పవారితట్ఠానే పకతియా బహుమ్పి వట్టతి, అచ్ఛిన్నకారణా పమాణమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం. తం ‘‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి (పారా. ౫౨౬) వుత్తఅనాపత్తిపాళియా న సమేతీతి సమన్తపాసాదికాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౬) వుత్తత్తా ఇధాపి వుత్తనయేనేవ ఞాతకప్పవారితే విఞ్ఞాపేన్తస్స అత్తనో ధనేన గణ్హన్తస్స అనాపత్తీతి లిఖితం. ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి నిదానవిరోధతో న వుత్తం, తథాపి అనన్తరే వుత్తనయేనేవ లబ్భతి ఏవాతి వదన్తి.
తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. ఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పఠమఉపక్ఖటే ‘‘పుబ్బే అప్పవారితో’’తి (పారా. ౫౨౮) వచనతో తస్మిం ఖణే పవారితోపి అప్పవారితోవ హోతీతి వేదితబ్బం.
ఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దుతియఉపక్ఖటేన కిం పయోజనన్తి చే? నత్థి పయోజనం, కేవలం అట్ఠుప్పత్తివసేన పన పఞ్ఞత్తం భిక్ఖునియా రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదం వియ. ఏవం సన్తే సఙ్గీతికారకేహి సఙ్గీతిం అనారోపేతబ్బం భవేయ్య వినాపి తేన తదత్థసిద్ధితో, అనిస్సరత్తా, అనారోపేతుం అనుఞ్ఞాతత్తా చ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో…పే… సమూహనేయ్యా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬; చూళవ. ౪౪౧). ఇదం సబ్బమకారణం. న హి బుద్ధా అప్పయోజనం వచనం నిచ్ఛారేన్తి, పగేవ సిక్ఖాపదం. తేనేవాహ అట్ఠకథాయం ‘‘ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇదఞ్హి పురిమస్స అనుపఞ్ఞత్తిసదిస’’న్తిఆది. అనుపఞ్ఞత్తి చ నిప్పయోజనం నత్థి. తంసదిసఞ్చేతం, న నిప్పయోజనన్తి దస్సితం హోతి. ఏవం సన్తే కో పనేత్థ అత్థవిసేసోతి? తతో ఆహ ‘‘కేవలం తత్థ ఏకస్స పీళా కతా, ఇధ ద్విన్నం, అయమేత్థ విసేసో’’తి. ఇమినా అత్థవిసేసేన కో పనఞ్ఞో అతిరేకత్థో దస్సితోతి? పోరాణగణ్ఠిపదే తావ వుత్తం ‘‘ఏకస్మిమ్పి వత్థుస్మిం ఉభిన్నమ్పి పీళా కాతుం న వట్టతీతి అయమతిరేకత్థో దస్సితో’’తి. తేనేతం దీపేతి ‘‘న కేవలం పటిలద్ధచీవరగణనాయ ఏవ ఆపత్తిగణనా, పీళితపుగ్గలసఙ్ఖాతవత్థుగణనాయపీ’’తి.
హోన్తి చేత్థ –
‘‘వత్థుతో గణనాయపి, సియా ఆపత్తి నేకతా;
ఇతి సన్దస్సనత్థఞ్చ, దుతియూపక్ఖటం ఇధ.
‘‘కాయసంసగ్గసిక్ఖాయ, విభఙ్గే వియ కిన్తేతం;
ఏకిత్థియాపి నేకతా, ఆపత్తీనం పయోగతో’’తి. (వజిర. టీ. పారాజిక ౫౩౨);
అపిచేతం సిక్ఖాపదం తంజాతికేసు సిక్ఖాపదేసు సబ్బేసుపి గహేతబ్బవినిచ్ఛయస్స దస్సనప్పయోజనన్తి వేదితబ్బం. ఆహ చ –
‘‘అఞ్ఞాతికాయ బహుతాయ విమిస్సతాయ;
ఆపత్తియాపి బహుతా చ విమిస్సతా చ;
ఇచ్చేవమాదివిధిసమ్భవదస్సనత్థం;
సత్థా ఉపక్ఖటమిదం దుతియం అవోచా’’తి. (వజిర. టీ. పారాజిక ౫౩౨);
తస్సాయం సఙ్ఖేపతో అధిప్పాయపుబ్బఙ్గమా విచారణా – పురాణచీవరం ఏకమేవ భిక్ఖు భిక్ఖునీహి ద్వీహి, బహూహి వా ధోవాపేతి, భిక్ఖునిగణనాయ పాచిత్తియగణనా. తథా ద్విన్నం, బహూనం వా సాధారణం ఏకమేవ చీవరం అఞ్ఞత్ర పారివత్తకా పటిగ్గణ్హాతి, ఇధాపి తథా ద్విన్నం, బహూనం వా సాధారణమేకం విఞ్ఞాపేతి, విఞ్ఞత్తపుగ్గలగణనాయ ఆపత్తిగణనా. తథా అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు సిక్ఖాపదేసు నయో నేతబ్బో. అయం తావ బహుతాయ నయో.
విమిస్సతాయ పన ఞాతికాయ, అఞ్ఞాతికాయ చ ఏకం ధోవాపేతి, ఏకతో నిట్ఠాపనే ఏకం పాచిత్తియం. అథ ఞాతికా పఠమం థోకం ధోవిత్వా ఠితా, పున అఞ్ఞాతికా సుధోతం కరోతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. అథ అఞ్ఞాతికా పఠమం ధోవతి, పచ్ఛా ఞాతికా సుధోతం కరోతి, అఞ్ఞాతికాయ పయోగవసేన భిక్ఖునో దుక్కటమేవ. అఞ్ఞాతికాయ, ఞాతికాయ చ అఞ్ఞాతికసఞ్ఞీ, వేమతికో, ఞాతికసఞ్ఞీ వా ధోవాపేతి, యథావుత్తనయేన నిస్సగ్గియదుక్కటాదిఆపత్తిభేదగణనా వేదితబ్బా. తథా అఞ్ఞాతికాయ, ఞాతికాయ చ సన్తకం చీవరం ఉభోహి ఏకతో దియ్యమానం పటిగ్గణ్హాతి, నిస్సగ్గియమేవ. అథ అఞ్ఞాతికాయ ఏవ హత్థతో పటిగ్గణ్హాతి, నిస్సగ్గియమేవ. అథ ఞాతికాయ హత్థతో పటిగ్గణ్హాతి, అనాపత్తి. అథ ఉభోసు అఞ్ఞాతికాదిసఞ్ఞీ, వుత్తనయేనేవ నిస్సగ్గియదుక్కటాదిఆపత్తిభేదగణనా వేదితబ్బా. తథా అఞ్ఞాతికవిఞ్ఞత్తిఆదీసుపి యథాసమ్భవం నయో నేతబ్బో. అయం విమిస్సతాయ నయో.
ఆదిసద్దేన పన అనేకే అఞ్ఞాతికా విఞ్ఞత్తా, విఞ్ఞత్తపుగ్గలగణనాయ దుక్కటం. ఏకో దేతి, ఏకో న దేతి, నిస్సగ్గియం. అథ అవిఞ్ఞత్తో దేతి, న నిసగ్గియం. అథ విఞ్ఞత్తావిఞ్ఞత్తానం సాధారణం విఞ్ఞత్తో దేతి, నిస్సగ్గియం. ఉభో దేన్తి, నిస్సగ్గియమేవ. అవిఞ్ఞత్తో దేతి, నిస్సగ్గియేన అనాపత్తి. విఞ్ఞత్తస్స వచనేన అవిఞ్ఞత్తో దేతి, అనాపత్తి ఏవ. తథా ఉపక్ఖటాదీసుపి యథాసమ్భవం నయో నేతబ్బో.
ఏత్తావతా సఙ్ఖేపతో అఞ్ఞాతికాయాదిగాథా వుత్తాధిప్పాయా హోతి. యం పనేత్థ భిక్ఖునియా రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదం నిప్పయోజనతాయ నిదస్సనం వుత్తం, తస్స పయోజనవిసేసో తస్మింయేవ ఆవిభవిస్సతీతి. ఏవమేవ అఞ్ఞత్థపి వచనేన, విసేసఅట్ఠుప్పత్తివసేన చ సిక్ఖాపదేసు ఞాతబ్బం విసేసప్పయోజనన్తి.
దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘ఠానం భఞ్జతి, ఆగతకారణం వినాసేతీ’’తి వుత్తత్తా పున చోదనం న లభతీతి ఏకే. ఆగమనస్స సాత్థకం న హోతి, చీవరం న లభిస్సతి పటిసన్థారస్స కతత్తాతి ఏకే. చోదనాలక్ఖణం న హోతీతి కత్వా వుత్తన్తి ఏకే. ‘‘ధమ్మదేసనాధిప్పాయాదినా న పటిసన్థారో కాతబ్బో’’తి ఉపతిస్సత్థేరో ‘‘‘ఆగతకారణం వినాసేతీ’తి చోదనాఠానాని భఞ్జతి, చోదేతుకామో అకత్తబ్బమకాసి, తప్పచ్చయా వత్తభేదే దుక్కట’’న్తి చ వదతి. ధమ్మసిరిత్థేరో పన ‘‘ఆసనే చే నిసీదతి, ఏకాయ నిసజ్జాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. ఆమిసం చే పటిగ్గణ్హాతి, ఏకేన పటిగ్గహణేన ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. ధమ్మం చే భాసతి, ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదే వుత్తపరిచ్ఛేదాయ ఏకాయ వాచాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. తం సన్ధాయ ‘ఆగతకారణం వినాసేతీ’తి వుత్త’’న్తి వదతి. ‘‘ఏసో ఖో’’తి వుత్తేన సఞ్ఞత్తో ఏకో, ‘‘అయం వేయ్యావచ్చకరోతి…పే… అవుత్తేపి చోదేతుం వట్టతీ’’తి వుత్తో దుతియో, సచే పన దూతో గచ్ఛన్తోవ ‘‘అహం తస్స హత్థే దస్సామీ’’తిఆదినా వుత్తో తతియో, ‘‘అఞ్ఞం వా పేసేత్వా ఆరోచాపేతీ’’తి వుత్తో చతుత్థోతి యథా భిక్ఖునా నిద్దిట్ఠా చత్తారో, తథేవ దూతేన నిద్దిట్ఠా చత్తారో. ముఖవేవటికకప్పియకారకో, పరమ్ముఖకప్పియకారకో చేతి ఏతేసు అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బన్తి లిఖితం.
రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చీవరవగ్గో పఠమో.
౨. ఏళకలోమవగ్గో
౧. కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కారాపేయ్యాతి అత్తనో చ పరస్స చ ఉభిన్నఞ్చ కోసియం ఏకతో గణ్హిత్వా వుత్తం, ఉభో వా ఏకతో కరోన్తీతి అత్థతో వేదితబ్బం. తత్థ అత్తనా కతం చే, ‘‘నిస్సజ్జనకాలే సయం కతం నిస్సగ్గియ’’న్తి వత్తబ్బం. ఉభోహి చే కతం, యథాపాళిమేవ.
కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సుద్ధకాళకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
యథా పఠమే ‘‘ఏకేనపి కోసియంసునా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, తథా ఇధ ‘‘ఏకేనపి అఞ్ఞేన అమిస్సితాన’’న్తి వచనాభావతో అఞ్ఞేన మిస్సభావే సతిపి అపఞ్ఞాయమానరూపకం చే, ‘‘సుద్ధకాళక’’మిచ్చేవ వుచ్చతీతి వదన్తి.
సుద్ధకాళకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ద్వేభాగసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘తులయిత్వా’’తి వచనతో యథా తులాధారణాయ కాళకాధికా న హోన్తి, తథా కాళకానం ద్వే భాగా గహేతబ్బా ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన. ‘‘ఏకస్సాపి కాళకలోమస్స అతిరేకభావే నిస్సగ్గియన్తి వచనం తులాధారణాయ కిఞ్చాపి న సమేతి, అచిత్తకత్తా పన సిక్ఖాపదస్స పుబ్బే తులాయ ధారయిత్వా ఠపితేసు ఏకమ్పి లోమం తత్థ పతేయ్య, నిస్సగ్గియన్తి అయమధిప్పాయోతి నో తక్కో’’తి ఆచరియో. వుత్తపరిచ్ఛేదేన అగ్గహణం అకిరియా, సన్థతకరణం కిరియా.
ద్వేభాగసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘ఓరేన చే ఛన్నం వస్సాన’’న్తి వుత్తత్తా ఛబ్బస్సే పరిపుణ్ణే కాతుం వట్టతీతి నిట్ఠానదివసతో పట్ఠాయ ఛన్నం వస్సానం పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. యాని పనేత్థ అతిరేకఛబ్బస్సవసేన వా సమ్ముతివసేన వా కతాని, సబ్బాని తాని ఏకతో పరిభుఞ్జితుం వట్టన్తీతి. గిలానస్స చ ఏకం నప్పహోతీతి అనేకమ్పి వట్టతి. యతో పట్ఠాయ రోగస్స మన్దతాయ సన్థతం ఆదాయ గన్తుం సక్కోతి, తతో పట్ఠాయ సమ్ముతి వా రోగో వా న రక్ఖతీతి ఏకే. అపిచ ఛవస్సబుద్ధనిమ్మలం సిక్ఖాపదం విచారేతుం గమ్భీరత్తా. తస్మా ఛవస్సే కమ్మం కతన్తి.
ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కస్మా పనేత్థ ‘‘సన్థతం పన భిక్ఖునా’’తి సిక్ఖాపదం అపఞ్ఞపేత్వా ‘‘నిసీదనసన్థత’’న్తి పఞ్ఞత్తం, నను ఏత్థ కారణేన భవితబ్బన్తి? అత్థి కారణం, చీవరసఞ్ఞితాయ సన్థతానం ఉజ్ఝితత్తా తేసం అచీవరభావదస్సనత్థం తథా పఞ్ఞత్తం భగవతాతి వుత్తం హోతి. తస్మా తే భిక్ఖూ తేచీవరికధుతఙ్గభేదభయా సన్థతే చతుత్థచీవరసఞ్ఞితాయ సన్థతాని ఉజ్ఝిత్వా తేరస ధుతఙ్గాని సమాదయింసు, భగవా చ తేసం సన్థతం అనుజాని. తతో తేసం భిక్ఖూనం ఏవం హోతి ‘‘నిసీదనచీవరసణ్ఠానమ్పేతం నిసీదనసన్థతం నో భగవతా అనుఞ్ఞాతం చతుత్థచీవరభావేన, పగేవ కతసన్థతం వా’’తి. తతో ‘‘సన్థతే తేసం చీవరసఞ్ఞితా న భవిస్సతీ’’తి తదత్థం భగవతా ‘‘సన్థత’’న్తి అపఞ్ఞపేత్వా ‘‘నిసీదనసన్థత’’న్తి పఞ్ఞత్తన్తి అధిప్పాయో. ఇమేసు పన పఞ్చసు సన్థతేసు పురిమాని తీణి వినయకమ్మం కత్వా పటిలభిత్వాపి పరిభుఞ్జితుం న వట్టన్తి అకప్పియత్తా, పచ్ఛిమాని ద్వే వట్టన్తీతి (వజిర. టీ. పారాజిక ౫౬౬-౫౬౭) లిఖితం. కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి (పారా. ౫౭౦) వచనతోతి వేదితబ్బం.
నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఏళకలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నస్సా’’తి ఇమినా పకతియా దీఘమగ్గం పటిపన్నస్స ఉప్పన్నానిపి తియోజనపరమమేవ హరితబ్బాని, పగేవ అప్పటిపన్నస్సాతి దస్సేతి. పటిపన్నస్స చే, అద్ధానం నామ పటిపన్నస్స అకామా వస్సంవుట్ఠభిక్ఖునియా మగ్గప్పటిపత్తి వియాతి దస్సేతి. అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నస్స నిస్సగ్గియన్తి వా సమ్బన్ధో. తేనేవ వాసాధిప్పాయస్స పటిప్పస్సద్ధగమనుస్సాహత్తా ‘‘అప్పటిపన్నో’’తి సఙ్ఖం గతస్స అనాపత్తీతి సిద్ధం. ఇమస్మిం పన అత్థవికప్పే ‘‘భిక్ఖునో పనేవ ఏళకలోమాని ఉప్పజ్జేయ్యుం…పే… అసన్తేపి హారకే అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నస్స నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి యోజనా వేదితబ్బా. యస్మా వా ఏళకలోమానం ఉప్పత్తిట్ఠానతో పట్ఠాయ తియోజనపరమతా అధిప్పేతా, మగ్గం అప్పటిపన్నస్స చ తియోజనపరమతా నత్థి, తస్మా ‘‘అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నస్స ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి వుత్తం. తేన అచ్ఛిన్నం పటిలభిత్వా హరతో చ అనాపత్తీతి సిద్ధం. పటిలాభో హి తేసం ఉప్పత్తి నామాతి.
‘‘ఆకఙ్ఖమానేన భిక్ఖునా పటిగ్గహేతబ్బానీ’’తి ఇమినా అత్తనా పటిగ్గహితానంయేవ తియోజనాతిక్కమే ఆపత్తీతి దస్సేతి. తేన అనాకఙ్ఖమానేన పరసన్తకాని పటిగ్గహితాని హరన్తస్స అనాపత్తీతి సిద్ధం.
అఙ్గేసు ‘‘అత్తనో సన్తకతా’’తి నత్థి, అయమత్థో ‘‘భిక్ఖునో ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి ఇమినా, ‘‘అచ్ఛిన్నం పటిలభిత్వా’’తి ఇమినా చ దీపితో హోతీతి వేదితబ్బో. పోరాణగణ్ఠిపదే చ ‘‘అఞ్ఞం భిక్ఖుం హరాపేన్తో గచ్ఛతి చే, ద్విన్నమ్పి అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. తస్మా ద్వే భిక్ఖూ తియోజనపరమం పత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స భణ్డం పరివత్తేత్వా చే హరన్తి, అనాపత్తీతి సిద్ధం.
తియోజనపరమం సహత్థా హరితబ్బానీతి తియోజనపరమమేవ అత్తనా హరితబ్బాని, తం కిమత్థన్తి? సీమాయ ఏతపరమతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తియోజనపరమం సీమం సమ్మన్నితు’’న్తి (మహావ. ౧౪౦). వాసాధిప్పాయేన, పచ్చాగమనాధిప్పాయేన వా గచ్ఛతో ఏతపరమతా చ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ అతిమహతియో సీమాయో సమ్మన్నన్తి…పే… భిక్ఖూ ఉపోసథం ఆగచ్ఛన్తా ఉద్దిస్సమానేపి పాతిమోక్ఖే ఆగచ్ఛన్తి, ఉద్దిట్ఠమత్తేపి ఆగచ్ఛన్తి, అన్తరాపి పరివసన్తీ’’తి (మహావ. ౧౪౦).
అసన్తే హారకేతి ఆణత్తియా హారకే అసతి. కమ్బలస్స ఉపరి నిసీదిత్వా గచ్ఛన్తస్స సచే ఏకమ్పి లోమం చీవరే లగ్గం హోతి, తియోజనాతిక్కమే ఆపత్తి ఏవ కమ్బలతో విజటితత్తాతి లిఖితం. తం కమ్బలస్స పటిగ్గహితత్తా అత్తనో అత్థాయ పటిగ్గహితమేవ హోతీతి యుత్తం.
ఏళకలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. జాతరూపసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘నిబ్బత్తరుక్ఖచ్ఛాయాపి రుక్ఖపరిచ్ఛేదం అనతిక్కన్తా’’తి లిఖితం.
జాతరూపసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
జాతరూపరజతపరివత్తనన్తి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన వుత్తం.
రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. కయవిక్కయసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అసన్తే పాచిత్తియం దేసేతబ్బమేవాతి ఏత్థ కిం సుద్ధికం పాచిత్తియం, ఉదాహు నిస్సగ్గియన్తి? నిస్సగ్గియం పాచిత్తియమేవ.
కయవిక్కయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తత్రిదం పకిణ్ణకం
అట్ఠమసిక్ఖాపదం పరేన అత్తనో అత్థాయ దియ్యమానస్స వా పారివత్తకభావేన దియ్యమానస్స వా పంసుకూలస్స వా రూపియస్స ఉగ్గణ్హనఉగ్గణ్హాపనసాదియనాని పటిక్ఖిపతి.
నవమం పరస్స వా అత్తనో వా రూపియపరివత్తనం పటిక్ఖిపతి.
దసమం అరూపియపరివత్తనం. ‘‘అరూపియే అరూపియసఞ్ఞీ పఞ్చన్నం సహ అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౫౯౧; వి. వి. టీ. ౧.౫౯౧; వజిర. టీ. పారాజిక ౫౮౭) చ వచనం ఇతరేహి సహ ఆపత్తీతి దీపేతి. అరూపియఞ్చ దుక్కటవత్థు. తస్మా తస్స పరివత్తనే సతి నిస్సగ్గియన్తి ఏకన్తేన వుత్తం. పఞ్చన్నం సహ దుక్కటవత్థూనం పరివత్తనే అనాపత్తిప్పసఙ్గతో అనాపత్తి ఏవాతి పోరాణాతి చే? న, కప్పియవత్థూనంయేవ తత్థ ఆగతత్తా. యది కప్పియవత్థు నిస్సగ్గియం, పగేవ దుక్కటవత్థూతి చే? న, ఆపత్తిగరుకలహుకభావేన వత్థుగరుకలహుకనియమాభావతో.
నిస్సగ్గియవత్థుతో హి ముత్తామణివేళురియాది మహగ్ఘప్పహోనకమ్పి దుక్కటవత్థూతి కత్వా నిస్సగ్గియవత్థుతో ముత్తాది లహుకం హోతి. లహుకేపి వత్థుస్మిం యథేవ దుక్కటవత్థునో పటిగ్గహణే దుక్కటం, తథేవ తస్స వా తేన వా చేతాపనేపి దుక్కటం యుత్తన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౮౯) అట్ఠకథాచరియా.
అథ వా యం వుత్తం ‘‘కప్పియవత్థూనంయేవ తత్థ ఆగతత్తా’’తి, తత్థ కిఞ్చాపి దుక్కటవత్థూనిపి అధిప్పేతాని, న పన పాళియం వుత్తాని అనాపత్తివారప్పసఙ్గభయాతి వుత్తం హోతి. ముత్తాదీసుపి వుత్తేసు అనాపత్తియం కప్పియకారకస్స ఆచిక్ఖతి, ‘‘ఇదం ముత్తాది అమ్హాకం అత్థి, అమ్హాకఞ్చ ఇమినా చ ఇమినా చ వేళురియాదినా అత్థో’’తి భణతి, దసమేన ఆపజ్జతీతి అధిప్పాయో సియా. యస్మా చ ఇదం కప్పియకారకస్స ఆచిక్ఖనాదిసంవోహారో చ, తస్మా తం నవమేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కిఞ్చాపి కయవిక్కయేవ హోతి కప్పియవత్థూహి అనుఞ్ఞాతం, ఇమినావ నయేన కిఞ్చాపి దుక్కటవత్థుపి దసమే అధిప్పేతం ఆపజ్జతి, అట్ఠకథావిరోధతో పన నాధిప్పేతమిచ్చేవ గహేతబ్బో.
కా పనేత్థ కారణచ్ఛాయాతి, పఞ్చన్నం సహ తత్థ అనాపత్తిప్పసఙ్గతో అనాపత్తి ఏవాతి చే? న, తత్థ అనాగతత్తా. అనాగతకారణా వుత్తన్తి చే? న, పఞ్చన్నం సహ ఆపత్తివత్థుకస్స అనాపత్తివారలాభే విసేసకారణాభావా, అకప్పియత్తా పఞ్చన్నం సహాపి ఆపత్తియా భవితబ్బన్తి సిద్ధో అట్ఠకథావాదో.
అపరో నయో – యది దుక్కటవత్థునా కయవిక్కయే నిస్సగ్గియం, కప్పియవత్థుమ్హి వుత్తపరియాయో తత్థ లబ్భేయ్య, న పన లబ్భతీతి నవమే ఏవ తాని వత్తబ్బాని. తస్మా సంవోహారో నామ కయవిక్కయోపి అఞ్ఞథా పరివత్తనం పరియాదియిత్వా పవత్తో, కయవిక్కయఞ్చ మోచేత్వా ‘‘ఇమినా ఇమం దేహీ’తి చేతాపేతి, వట్టతీ’’తి అవత్వా దసమస్స అనాపత్తివారే వుత్తనయేనేవ తేసం పరివత్తనే నిస్సగ్గియానుమతివిరోధతో అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ దుక్కటవత్థునా చేతాపనే దుక్కటమేవ. నేసం కయవిక్కయేన నిస్సగ్గియన్తి చే? న, సబ్బస్సపి కయవిక్కయత్తా. తేనేవ వుత్తం ‘‘అన్ధకట్ఠకథాయం పన ‘సచే కయవిక్కయం సమాపజ్జేయ్య, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’న్తి భాసితం, తం దుబ్భాసితం. కస్మా? న హి దానగ్గహణతో అఞ్ఞో కయవిక్కయో నామ అత్థీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౮౯), అత్తనో మతియా కయవిక్కయలక్ఖణసమ్మతే దసమస్స అనాపత్తివారే వుత్తనయేనేవ తేసం పరివత్తనే నిస్సగ్గియానుమతివిరోధతో చ. భవతు వా అత్తనో పటిసిద్ధమిదం కారణం, దసమే అవస్సమేవ జానితబ్బానీతి తాని కయవిక్కయానేవాతి తేసం నిస్సగ్గియభావఞ్చ గతానీతి ఏవమ్పి సిద్ధో అట్ఠకథావాదో.
ఏత్థాహు పోరాణా – ‘‘అత్తనో సన్తకం రూపియం పరహత్థగతం కరోతి అజ్ఝాచరతి, దుక్కటం. పరస్స రూపియం అత్తనో హత్థగతం కరోతి, అట్ఠమేన నిస్సగ్గియం. ఉగ్గహితవత్థుపరివత్తనే కథం జాతం? అబ్బోహారికం జాతం. అథ పరస్స రూపియం అత్తనో హత్థగతం పఠమం కరోతి, రూపియప్పటిగ్గహణస్స కతత్తా అట్ఠమేన నిస్సగ్గియం. అత్తనో సన్తకం రూపియం పరస్స హత్థగతం పచ్ఛా కరోతి, సంవోహారేన నిస్సగ్గియ’’న్తి. ‘‘రూపియస్స గహణమత్తేన అట్ఠమేన ఆపత్తి, పచ్ఛా పరివత్తనే నవమేనా’’తి హి తత్థ వుత్తం, తం పన యుత్తం. ‘‘అజ్ఝాచరతి, దుక్కట’’న్తి దువుత్తం. దుక్కటస్స అనియమప్పసఙ్గతో నిస్సజ్జనవిధానేసు దస్సితోవ. కిం వుత్తం హోతి – యది ద్వీహి నిస్సగ్గియేహి భవితబ్బం, నిస్సజ్జనవిధానే ‘‘అహం, భన్తే, రూపియం పటిగ్గహేసిం, నానాప్పకారకఞ్చ రూపియసంవోహారం సమాపజ్జి’’న్తి వత్తబ్బం భవేయ్య ‘‘రూపియం చేతాపేతీ’’తి సబ్బత్థ పాళియం రూపియప్పటిగ్గహణస్స వుత్తత్తా.
ఏత్తావతా యం పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం ‘‘దుక్కటవత్థునా కయవిక్కయం పరిహరన్తేన చతూసు నిస్సగ్గియవత్థూసు ఏకేకస్మిం గహితే అట్ఠమేన నిస్సగ్గియం హోతి. దుక్కటవత్థునా దుక్కటవత్థున్తి ‘‘ఇమినా ఇదం దేహీ’’తి గహితే తేనేవ నిస్సగ్గియం హోతి. ‘‘కయవిక్కయమ్పి నీహరిత్వా గహితే దుక్కటం, చేతాపితరూపియగ్గహణే అట్ఠమేన, పరివత్తనే నవమేనాతిఆదినా అత్తనా అనుగ్గహేత్వా కప్పియవసేన నీహరిత్వా పఞ్చహి సహధమ్మికేహి సద్ధిం పరివత్తేతుం వట్టతీ’’తి, తం విసోధితం హోతి. అపరమ్పి తత్థ వుత్తం ‘‘నిస్సజ్జితబ్బే అసతి కథం పాచిత్తియం, దున్నిస్సట్ఠరూపియమ్పి ‘న ఛడ్డేతీ’తి వదన్తస్స విస్సట్ఠో ఉపాసకో తం గహేత్వా అఞ్ఞం చే భిక్ఖునో దేతి, కప్పతీ’’తి, తఞ్చ దువుత్తం. న హి గహితత్తా తతో అఞ్ఞం వత్థు హోతి. పున అపరఞ్చ తత్థ వుత్తం ‘‘ఇమం ‘గణ్హాహీ’తి వదన్తస్స సద్ధాదేయ్యవినిపాతదుక్కటం, ‘ఏతం దేహీ’తి వదన్తస్స విఞ్ఞత్తిదుక్కట’’న్తి, తఞ్చ దువుత్తం. తత్థ హి పయోగదుక్కటం యుత్తం వియ పఞ్ఞాయతి.
పకిణ్ణకం నిట్ఠితం.
ఏళకలోమవగ్గో దుతియో.
౩. పత్తవగ్గో
౧. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ద్వే అపత్తా, తస్మా ఏతే భాజనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బా, నఅధిట్ఠానూపగానవికప్పనూపగతాతి అత్థోతి చ. సమణసారుప్పేన పక్కన్తి అయోపత్తో పఞ్చహి పాకేహి పక్కో హోతి, మత్తికాపత్తో ద్వీహి. ‘‘భిక్ఖునియా పత్తసన్నిచ్చయస్స వారితత్తా (వజిర. టీ. పారాజిక ౬౦౨) భిక్ఖుస్సపి తం ‘అననురూప’న్తి కత్వా ‘పురాణపత్తం పచ్చుద్ధరిత్వా’తి వుత్త’’న్తి చ లిఖితం, తం న యుత్తం పాళియం ‘‘సన్నిచ్చయం కరేయ్యాతి అనధిట్ఠితో అవికప్పితో’’తి (పాచి. ౭౩౫) వుత్తత్తా. సో హి కథినక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౬ ఆదయో) నిచ్చయసన్నిధి వియ ఏకోపి పునదివసే ‘‘సన్నిచ్చయో’’తి వుచ్చతి. అనన్తరసిక్ఖాపదే పన ‘‘దుతియో వారితో’’తి అధిట్ఠానం నియతం. తస్మా ద్వే పత్తే అధిట్ఠాతుం న లభతి. సచే ఏకతో అధిట్ఠాతి, ద్వేపి అనధిట్ఠితా హోన్తి. విసుం విసుం అధిట్ఠాతి, దుతియో అనధిట్ఠితో. వికప్పేతుం పన బహూపి లభతి. కాకణికమత్తమ్పీతి ఏత్థ పి-కారో ‘‘ఏకపాకమ్పి జనేతీ’’తి పాకం సమ్పిణ్డేతి. అథ వా సచే ఏకపాకేనేవ సారుప్పో, వట్టతీతి పాకపరిమాణం న వుత్తన్తి గహేతబ్బం. అపత్తత్తా అధిట్ఠానూపగో న హోతి. అపచ్చుద్ధరన్తేన వికప్పేతబ్బోతి పురాణపత్తం అపచ్చుద్ధరన్తేన సో పత్తో వికప్పేతబ్బోతి అత్థోతి లిఖితం.
పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పవారితేతి ఏత్థ సఙ్ఘవసేన పవారితట్ఠానే పఞ్చబన్ధనేనేవ వట్టతి, పుగ్గలికవసేన పవారితట్ఠానే ఊనపఞ్చబన్ధనేనాపి వట్టతీతి లిఖితం.
యో ఊనపఞ్చబన్ధనత్థం, వుత్తమ్పి చేతం కరో సో;
ఊనపఞ్చబన్ధనత్థం, పత్వాన సన్తికే.
ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘పటిసాయనీయాని పటిగ్గహేత్వా’’తి వదన్తేన పాదమక్ఖనాదీనం అత్థాయ పటిగ్గహేత్వా ఠపేతుం వట్టతీతి దీపితన్తి లిఖితం. ‘‘యేసం మంసం కప్పతీ’’తి వచనేన యేసం మంసం న కప్పతి, తేసం సప్పిఆది న కప్పతీతి వదన్తా అజానిత్వా వదన్తి. యేసఞ్హి మంసం కప్పతి, తేసం సప్పీతిఆది సత్తాహకాలికనిస్సగ్గియవత్థుపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తం. తథా పణీతభోజనసిక్ఖాపదే యేసం మంసం కప్పతి, తేసంయేవ ఖీరాది పణీతభోజనం, నేతరన్తి దస్సేతుం వుత్తన్తి. మధు నామ మధుకరిభమరమక్ఖికానం ఆసయేసు నియ్యాససదిసం మహామధు హోతి, తం యావజీవికన్తి చ లిఖితం.
భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పత్తవగ్గో తతియో.
నిస్సగ్గియపాచిత్తియవణ్ణనా నిట్ఠితా.