సేఖియకణ్డం
౧. పరిమణ్డలసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘అన్తరఘరే’’తి విసేసేత్వా న వుత్తత్తా ‘‘ఆరామేపి అన్తరఘరేపి సబ్బత్థా’’తి వుత్తం. ఆరామేపీతి బుద్ధూపట్ఠానాదికాలం సన్ధాయ వుత్తం. యథా ‘‘తత్రిమే చత్తారో పారాజికా ధమ్మా ఉద్దేసం ఆగచ్ఛన్తీ’’తిఆదినా తత్థ తత్థ పరిచ్ఛేదో కతో, ఏవమేత్థాపి ‘‘తత్రిమే పఞ్చసత్తతి సేఖియా ధమ్మా ఉద్దేసం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి కస్మా పరిచ్ఛేదో న కతోతి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. వత్తక్ఖన్ధకే వుత్తవత్తానిపీతి ఆగన్తుకావాసికగమికానుమోదనభత్తగ్గపిణ్డచారికారఞ్ఞసేనాసనజన్తాఘరవచ్చకుటిఉపజ్ఝాచరియసద్ధివిహారికఅన్తేవాసికవత్తాని. ఇదఞ్చ నిదస్సనమత్తం అఞ్ఞేసమ్పి ఖన్ధకవత్తానం ఏత్థేవ సఙ్గహస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సేఖియగ్గహణేన చేత్థ వత్తక్ఖన్ధకాదీసు (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) ఆగతవత్తాదీనమ్పి గహణం. తేపి హి సిక్ఖితబ్బట్ఠేన ‘‘సేఖియా’’తి ఇచ్ఛితా. తస్మా మాతికాయం పారాజికాదీనం వియ సేఖియానం పరిచ్ఛేదో న కతోతి. న కేవలం వత్తక్ఖన్ధకాదీసు (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) ఆగతవత్తాదీనం గహణత్థమేవాతి ఆహ ‘‘చారిత్తవినయదస్సనత్థఞ్చా’’తి. ఏత్థాపి పరిచ్ఛేదో న కతోతి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. మాతికాయ ‘‘దుక్కట’’న్తి అవుత్తే కథం పనేత్థ దుక్కటన్తి వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘యో పనా’’తిఆది.
అట్ఠఙ్గులమత్తన్తి పకతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులమత్తం. యో పన సుక్ఖజఙ్ఘో వా మహాపిణ్డికమంసో వా హోతి, తస్స సారుప్పత్థాయ అట్ఠఙ్గులాధికమ్పి ఓతారేత్వా నివాసేతుం వట్టతి.
పాసన్తన్తి పాసస్స అన్తం, దసామూలన్తి అత్థో.
అపరిమణ్డలం నివాసేస్సామీతి ‘‘పురతో వా పచ్ఛతో వా ఓలమ్బేత్వా నివాసేస్సామీ’’తి ఏవం అసఞ్చిచ్చ. కిఞ్చాపి పరిమణ్డలం నివాసేతుం అజానన్తస్స అనాపత్తి, తథాపి నివాసనవత్తం సాధుకం ఉగ్గహేతబ్బమేవ. సఞ్చిచ్చ అనుగ్గహణఞ్హి అనాదరియం సియాతి ఆహ ‘‘అపిచ నివాసనవత్తం ఉగ్గహేతబ్బ’’న్తి.
పరిమణ్డలసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దుతియపరిమణ్డలసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పటిక్ఖిత్తం గిహిపారుతన్తి ఖుద్దకవత్థుఖన్ధకే పటిక్ఖిత్తం గిహిపారుతం. ఇదాని ‘‘న, భిక్ఖవే’’తిఆదినా (చూళవ. ౨౮౦-౨౮౧) సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థమేవ విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. యం కిఞ్చి అఞ్ఞథా పారుతన్తి సమ్బన్ధో. తస్మాతి యస్మా సేతపటపారుతాది గిహిపారుతం నామ, తస్మా. సేతపటాతి ఏతస్సేవ వివరణం. అడ్ఢపాలకనిగణ్ఠాతి అడ్ఢం పాలేన్తీతి అడ్ఢపాలకా, అడ్ఢపాలకా చ తే నిగణ్ఠా చాతి అడ్ఢపాలకనిగణ్ఠా. తే హి ఉపరి ఏకమేవ సేతవత్థం ఉపకచ్ఛకే పవేసేత్వా పరిదహన్తి, హేట్ఠా నగ్గాపి అడ్ఢమేవ పాలేన్తి. పరిబ్బాజకాతి గిహిబన్ధనం పహాయ పబ్బజ్జూపగతా. ఉరం వివరిత్వాతి హదయమజ్ఝం వివరిత్వా. అక్ఖితారకామత్తన్తి అక్ఖిమత్తం. ఆరామే వాతి బుద్ధూపట్ఠానాదికాలం సన్ధాయ వుత్తం. అన్తరఘరే వాతి అన్తరే ఘరాని ఏత్థ, ఏతస్సాతి వా ‘‘అన్తరఘర’’న్తి లద్ధనామే గామే.
దుతియపరిమణ్డలసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩-౪. సుప్పటిచ్ఛన్నసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సుట్ఠు పటిచ్ఛన్నోతి జత్తుమ్పి ఉరమ్పి అవివరిత్వా పటిచ్ఛాదేతబ్బట్ఠానే పటిచ్ఛాదనేన పటిచ్ఛన్నో, న సీసపారుతో. తేనాహ ‘‘గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వా’’తిఆది. తత్థ గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వాతి గణ్ఠికం పాసకే పటిముఞ్చిత్వా. అన్తరఘరే వాతి గోచరగామే. ఏకదివసమ్పి వాసూపగతస్స సన్తికం యథాసుఖం గన్తుం వట్టతి, కో పన వాదో చతుప్పఞ్చాహం వాసమధిట్ఠాయ వసితభిక్ఖూనం సన్తికన్తి గణ్ఠిపదే లిఖితం.
వాసూపగతస్సాతి రత్తివాసత్థాయ ఉపగతస్స రత్తిభాగే వా దివసభాగే వా కాయం వివరిత్వా నిసీదతో అనాపత్తి.
సుప్పటిచ్ఛన్నసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౬. సుసంవుతసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సుసంవుతోతి సుసంయతో. యథా పనేత్థ సుసంవుతో నామ హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘హత్థం వా’’తిఆది వుత్తం.
సుసంవుతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౮. ఓక్ఖిత్తచక్ఖుసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కిత్తకేన పన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు హోతీతి ఆహ ‘‘యుగమత్తం భూమిభాగం పేక్ఖమానో’’తి. యుగయుత్తకో హి దన్తో ఆజానేయ్యో యుగమత్తం పేక్ఖతి, పురతో చతుహత్థప్పమాణం భూమిభాగం, ఇమినాపి ఏత్తకం పేక్ఖన్తేన గన్తబ్బం. యో అనాదరియం పటిచ్చ తం తం దిసాభాగం పాసాదం కూటాగారం వీథిం ఓలోకేన్తో గచ్ఛతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. హత్థిఅస్సాదిపరిస్సయాభావన్తి పరిస్సయనట్ఠేన, అభిభవనట్ఠేన, విహేఠనట్ఠేన వా పరిస్సయో, హత్థిఅస్సాదియేవ పరిస్సయో హత్థిఅస్సాదిపరిస్సయో, తస్సాభావం, హత్థిఅస్సాది ఉపద్దవాభావన్తి అత్థో. ‘‘యథా చ ఏకస్మిం ఠానే ఠత్వా, ఏవం గచ్ఛన్తోపి పరిస్సయాభావం ఓలోకేతుం లభతియేవ, తథా గామే పూజ’’న్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౫౮౨) వదన్తి.
ఓక్ఖిత్తచక్ఖుసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯-౧౦. ఉక్ఖిత్తకాయసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అన్తోఇన్దఖీలతో పట్ఠాయాతి పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స అన్తోఉమ్మారతో పట్ఠాయ, అపరిక్ఖిత్తస్స పన దుతియలేడ్డుపాతతో పట్ఠాయ న ఏవం గన్తబ్బం.
ఉక్ఖిత్తకాయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧-౧౨. ఉజ్జగ్ఘికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
హసనీయస్మిం వత్థుస్మిన్తి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, హసితబ్బవత్థుకారణాతి అత్థో.
ఉజ్జగ్ఘికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౩-౧౪. ఉచ్చసద్దసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కిత్తావతా అప్పసద్దో హోతీతి ఆహ ‘‘అయం పనేత్థా’’తిఆది. సద్దమేవ సుణాతీతి అపరిబ్యత్తక్ఖరం సద్దమత్తమేవ సుణాతి. తేనాహ ‘‘కథం న వవత్థపేతీ’’తి.
ఉచ్చసద్దసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౫-౨౦. కాయప్పచాలకాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘కాయాదీని పగ్గహేత్వా’’తి ఏతస్సేవ వివరణం ‘‘నిచ్చలాని ఉజుకాని ఠపేత్వా’’తి గన్తబ్బఞ్చేవ నిసీదితబ్బఞ్చాతి సమేన ఇరియాపథేన గన్తబ్బఞ్చేవ నిసీదితబ్బఞ్చ. కాయప్పచాలకాదియుత్తం ఛక్కం.
కాయప్పచాలకాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౬. పల్లత్థికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దుస్సపల్లత్థికాయాతి ఏత్థ ఆయోగపల్లత్థికాపి దుస్సపల్లత్థికాయేవ.
పల్లత్థికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఛబ్బీసతిసారుప్పసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౭. సక్కచ్చపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సతిం ఉపట్ఠాపేత్వాతి ఛడ్డేతుకామో వియ అహుత్వా పిణ్డపాతే సతిం ఉపట్ఠాపేత్వా, ‘‘పిణ్డపాతం గణ్హిస్సామీ’’తి సతిం ఉపట్ఠాపేత్వా.
సక్కచ్చపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౮. పత్తసఞ్ఞీపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఉపనిబద్ధసఞ్ఞీ హుత్వాతి పిణ్డపాతం దేన్తే అనాదరియం పటిచ్చ తహం తహం అనోలోకేత్వా పత్తే ఆభోగసఞ్ఞీ హుత్వా.
పత్తసఞ్ఞీపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౯. సమసూపకపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సమసూపకన్తి పమాణయుత్తం సూపవన్తం కత్వా, భావనపుంసకనిద్దేసో చాయం. బ్యఞ్జనం పన అనాదియిత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘సమసూపకో నామా’’తిఆది వుత్తం. సబ్బాపి సూపేయ్యబ్యఞ్జనవికతీతి ఓలోణిసాకసూపేయ్యమచ్ఛమంసరసాదికా సబ్బాపి సూపేయ్యబ్యఞ్జనవికతి.
సమసూపకపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩౦-౩౨. సమతిత్తికాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సమతిత్తికన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, సమతిత్తికం కత్వాతి అత్థో. ఏవమఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు అత్థో దట్ఠబ్బో. సమపుణ్ణన్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౬౦౫) పత్తస్స అన్తోముఖవట్టిలేఖాసమపుణ్ణం. సమభరితన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తఞ్చ ఖో అధిట్ఠానుపగపత్తస్సేవ, నేతరస్స. తేనాహ ‘‘అధిట్ఠానుపగపత్తస్సా’’తిఆది. రచితన్తి కతం, పక్ఖిత్తం పూరితన్తి అత్థో. యం కిఞ్చి యావకాలికన్తి యాగుభత్తఫలాఫలాదిం యం కిఞ్చి ఆమిసజాతికం. యత్థ కత్థచీతి అధిట్ఠానుపగో వా హోతు, అనధిట్ఠానుపగో వా యత్థ కత్థచి పత్తే. థూపీకతానీతి థూపం వియ కతాని, అధిట్ఠానుపగస్స పత్తస్స అన్తోముఖవట్టిలేఖం అతిక్కమిత్వా కతానీతి అత్థో. ఇదఞ్చ ‘‘యామకాలికాదీనీ’’తి ఇమస్స వసేన వుత్తం, ‘‘యావకాలిక’’న్తి ఇమస్స పన వసేన వచనబ్యత్తయం కత్వా ‘‘థూపీకతమ్పి వట్టతీ’’తి యోజేతబ్బం. పి-సద్దేన అథూపీకతాని వట్టన్తీతి ఏత్థ కథావ నత్థీతి దస్సేతి. హేట్ఠా ఓరోహతీతి సమన్తా ఓకాససబ్భావతో చాలియమానం హేట్ఠా భస్సతి. తక్కోలవటంసకాదయోతి ఏత్థ మత్థకే ఠపితతక్కోలమేవ వటంసకసదిసత్తా తక్కోలవటంసకం. ఆదిసద్దేన పుప్ఫవటంసకకటుకఫలాదివటంసకానం (పాచి. అట్ఠ. ౬౦౫) గహణం, న తం థూపీకతం నామ హోతి పాటేక్కం భాజనత్తా పణ్ణాదీనం.
సమతిత్తికాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩౩-౩౪. సపదానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సపదానన్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౬౦౮) ఏత్థ దానం వుచ్చతి అవఖణ్డనం, అపేతం దానతో అపదానం, అనవఖణ్డన్తి అత్థో, సహ అపదానేన సపదానం, అవఖణ్డనవిరహితం, అనుపటిపాటియాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తత్థ తత్థ ఓధిం అకత్వా అనుపటిపాటియా’’తి.
సపదానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩౬. ఓదనప్పటిచ్ఛాదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
మాఘాతసమయాదీసూతి ఏత్థ యస్మిం సమయే ‘‘పాణో న హన్తబ్బో’’తి రాజానో భేరిం చరాపేన్తి, అయం మాఘాతసమయో నామ. బ్యఞ్జనం పటిచ్ఛాదేత్వా దేన్తీతి బ్యఞ్జనం ఛన్నం కత్వా దేన్తి.
ఓదనప్పటిచ్ఛాదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩౭. సూపోదనవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఏకాదసమేతి సూపోదనవిఞ్ఞత్తియం. ఏత్థ పన యస్స ముఖే పక్ఖిపిత్వా విప్పటిసారే ఉప్పన్నే పున ఉగ్గిరితుకామస్సాపి సచే సహసా పవిసతి, అయం అసఞ్చిచ్చ పరిభుఞ్జతి నామ. యో పన విఞ్ఞత్తమ్పి అవిఞ్ఞత్తమ్పి ఏకస్మిం ఠానే ఠితం సహసా అనుపధారేత్వా గహేత్వా భుఞ్జతి, అయం అసతియా భుఞ్జతి నామ.
సూపోదనవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩౮. ఉజ్ఝానసఞ్ఞీసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఉజ్ఝాయతి ఏతేనాతి ఉజ్ఝానం, చిత్తం, తస్మిం సఞ్ఞా ఉజ్ఝానసఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘ఉజ్ఝానసఞ్ఞీ’’తిఆది. ఓలోకేన్తస్సాతి పరేసం పత్తం ఓలోకేన్తస్స.
ఉజ్ఝానసఞ్ఞీసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩౯. కబళసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘మయూరణ్డం అతిమహన్త’’న్తి వచనతో మయూరణ్డప్పమాణోపి కబళో న వట్టతి. కేచి పన ‘‘మయూరణ్డతో మహన్తోవ న వట్టతి, న మయూరణ్డప్పమాణో’’తిపి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. కుక్కుటణ్డం అతిఖుద్దకన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో, గిలానస్స పన అతిఖుద్దకం కబళం కరోతోపి అనాపత్తి.
కబళసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪౧-౪౨. అనాహటసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సకలం హత్థన్తి సకలా అఙ్గులియో. హత్థసద్దో చేత్థ తదేకదేసేసు అఙ్గులీసు దట్ఠబ్బో ‘‘హత్థముద్దా’’తిఆదీసు వియ. ఏవఞ్చ కత్వా సబ్బగ్గహణం సమత్థితం హోతి. అఞ్ఞథా సకలం హత్థం ముఖే పవేసేతుమసక్కుణేయ్యత్తా సబ్బగ్గహణమసమత్థితమేవ సియా. సముదాయే పవత్తస్స చ వోహారస్స అవయవేపి పవత్తనతో ఏకఙ్గులిమ్పి తతో ఏకదేసమ్పి ముఖే పక్ఖిపితుం న వట్టతి.
అనాహటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪౩. సకబళసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తత్తకే సతి వట్టతీతి తత్తకే ముఖమ్హి సతి కథేతుం వట్టతి.
సకబళసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫౦-౫౧. చపుచపుకారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘చపు చపూ’’తి ఏవం సద్దం కత్వాతి ‘‘చపు చపూ’’తి ఏవం అనుకరణసద్దం కత్వా. ‘‘పఞ్చవీసతిమేపి ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా ‘‘సురుసురుకారకన్తి ‘సురూ సురూ’తి ఏవం సద్దం కత్వా’’తి ఇమమత్థమతిదిసతి.
చపుచపుకారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తింసభోజనప్పటిసంయుత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫౭. ఛత్తపాణిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
యం కిఞ్చి ఛత్తన్తి సేతచ్ఛత్తకిలఞ్జచ్ఛత్తపణ్ణచ్ఛత్తేసు యం కిఞ్చి ఛత్తం. యమ్పి తత్థజాతకదణ్డకేన కతం ఏకపణ్ణచ్ఛత్తం హోతి, తమ్పి ఛత్తమేవ. యత్థ కత్థచి సరీరావయవేతి అంసఊరుఆదికే యత్థ కత్థచి సరీరావయవేతి.
ఛత్తపాణిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬౦. ఆవుధపాణిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సబ్బాపి ధనువికతీతి చాపకోదణ్డాదిభేదా సబ్బాపి ధనువికతి. చాపోతి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౬౩౭) మజ్ఝే వఙ్కా కాజదణ్డసదిసా ధనువికతి. కోదణ్డోతి వట్టలదణ్డా ధనువికతి. పటిముక్కన్తి పవేసితం లగ్గితం. యావ న గణ్హాతీతి యావ హత్థేన న గణ్హాతి, అయమేవ వా పాఠో. తావ వట్టతీతి తావ ధమ్మం దేసేతుం వట్టతి.
ఆవుధపాణిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬౧-౬౨. పాదుకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కేవలం అక్కన్తస్సాతి కేవలం పాదుకం అక్కమిత్వా ఠితస్స. పటిముక్కస్సాతి పటిముఞ్చిత్వా ఠితస్స. తేనాహ ‘‘పవేసేత్వా ఠానవసేనా’’తి.
పాదుకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬౩. యానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
యానగతస్సాతి ‘‘యానం నామ వయ్హం, రథో, సకటం, సన్ధమానికా, సివికా, పాటఙ్కీ’’తి (పాచి. ౬౪౦, ౧౧౮౭) వుత్తం యానం ఉపాదాయ అన్తమసో హత్థసఙ్ఘాటమ్హి గతస్స. తేనాహ ‘‘సచేపి ద్వీహి జనేహీ’’తిఆది. వయ్హాదికేతి ఏత్థ వయ్హన్తి ఉపరి మణ్డపసదిసం పదరచ్ఛదనం, సబ్బపాలిగుణ్ఠిమం వా ఛాదేత్వా కతం సకటవిసేసం ‘‘వయ్హ’’న్తి వదన్తి. ఆదిసద్దేన రథాదీనం గహణం.
యానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭౫. ఉదకేఉచ్చారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పకిణ్ణకన్తి వోమిస్సకనయం. సచిత్తకన్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౫౭౬) వత్థువిజాననచిత్తేన, పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేన చ సచిత్తకం. ‘‘అనాదరియం పటిచ్చా’’తి (పాచి. ౬౫౪) వుత్తత్తా యస్మా అనాదరియవసేనేవ ఆపజ్జితబ్బతో ఇదం సబ్బం కేవలం అకుసలమేవ, తఞ్చ పకతియా వజ్జం, సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమనఞ్చ దోమనస్సికస్సేవ హోతి, తస్మా ‘‘లోకవజ్జం అకుసలచిత్తం దుక్ఖవేదన’’న్తి వుత్తం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
ఏకూనవీసతిధమ్మదేసనాపటిసంయుత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ
వినయత్థమఞ్జూసాయం లీనత్థప్పకాసనియం
సేఖియవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అధికరణసమథవణ్ణనా
గణనపరిచ్ఛేదోతి సఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదో. అధికరీయన్తి ఏత్థాతి అధికరణాని. కే అధికరీయన్తి? సమథా. కథం అధికరీయన్తి? సమనవసేన. తస్మా తే తేసం సమనవసేన పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘అధికరణాని సమేన్తీ’’తిఆది. ఉప్పన్నానం ఉప్పన్నానన్తి ఉట్ఠితానం ఉట్ఠితానం. కిఞ్చాపి అధికరణట్ఠేన ఏకవిధం, తథాపి వత్థువసేన నానా హోతీతి ‘‘అధికరణాన’’న్తి బహువచనం కతం. ఇదాని తస్స నానాత్తం దస్సేత్వా వివరితుం ‘‘వివాదాధికరణ’’న్తిఆదిమాహ. వివాదోయేవ అధికరణం వివాదాధికరణం. ఏస నయో సేసేసుపి. సమథత్థన్తి సమనత్థం.
అధికరణస్స సమ్ముఖా వినయనతో సమ్ముఖావినయో. దబ్బమల్లపుత్తత్థేరసదిసస్స సతివేపుల్లప్పత్తస్స ఖీణాసవస్సేవ దాతబ్బో వినయో సతివినయో. సమ్మూళ్హస్స గగ్గభిక్ఖుసదిసస్స ఉమ్మత్తకస్స దాతబ్బో వినయో అమూళ్హవినయో. పటిఞ్ఞాతేన కరణభూతేన కరణం పటిఞ్ఞాతకరణం. అథ వా పటిఞ్ఞాతే ఆపన్నభావాదికే కరణం కిరియా, ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి పరివాసదానాదివసేన చ పవత్తం వచీకమ్మం పటిఞ్ఞాతకరణం. యస్సా కిరియాయ ధమ్మవాదినో బహుతరా, ఏసా యేభుయ్యసికా నామ. యో పాపుస్సన్నతాయ పాపియో, పుగ్గలో, తస్స ఉపవాళభిక్ఖుసదిసస్స కత్తబ్బతో తస్సపాపియసికా, అలుత్తసమాసోయం. తిణవత్థారకసదిసత్తా తిణవత్థారకో. యథా (చూళవ. అట్ఠ. ౨౧౨) హి గూథం వా ముత్తం వా ఘట్టియమానం దుగ్గన్ధతాయ బాధతి, తిణేహి అవత్థరిత్వా సుప్పటిచ్ఛాదితస్స పనస్స గన్ధో న బాధతి, ఏవమేవ యం అధికరణం మూలానుమూలం గన్త్వా వూపసమియమానం కక్ఖళత్తాయ వాళత్తాయ భేదాయ సంవత్తతి, తం ఇమినా కమ్మేన వూపసన్తం గూథం వియ తిణవత్థారకేన పటిచ్ఛన్నం సువూపసన్తం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘తిణవత్థారకసదిసత్తా తిణవత్థారకో’’తి.
తత్రాతి తేసు సత్తసు అధికరణసమథేసు. ‘‘అట్ఠారసహి వత్థూహీ’’తి లక్ఖణవచనమేతం ‘‘యది మే బ్యాధికా భవేయ్యుం, దాతబ్బమిదమోసధ’’న్తిఆదినా (సం. ని. టీ. ౨.౩.౩౯-౪౨) వియ. తస్మా తేసు అఞ్ఞతరేన వివదన్తా అట్ఠారసహి వత్థూహి వివదన్తీతి వుచ్చతి. వివాదోతి విపచ్చనీకవాదో. ఉపవదనాతి అక్కోసో. చోదనాతి అనుయోగో. ద్వేతి థుల్లచ్చయదుబ్భాసితాపత్తియో ద్వే. చతున్నం కమ్మానం కరణన్తి చతున్నం కమ్మానం అన్తరే యస్స కస్సచి కమ్మస్స కరణం.
ఏవం అధికరణాని దస్సేత్వా ఇదాని తేసు ఇదం అధికరణం ఏత్తకేహి సమథేహి సమ్మతీతి దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. యస్మిం విహారే ఉప్పన్నం, తస్మింయేవ వా సమ్మతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసుపి. తత్థ యస్మిం విహారే ఉప్పన్నన్తి ‘‘యస్మిం విహారే మయ్హం ఇమినా పత్తో గహితో, చీవరం గహిత’’న్తిఆదినా (పరి. అట్ఠ. ౩౪౧) నయేన పత్తచీవరాదీనం అత్థాయ వివాదాధికరణం ఉప్పన్నం హోతి. తస్మింయేవ వా సమ్మతీతి తస్మిం విహారేయేవ ఆవాసికేహి సన్నిపతిత్వా ‘‘అలం, ఆవుసో’’తి అత్థపచ్చత్థికే సఞ్ఞాపేత్వా పాళిముత్తకవినిచ్ఛయేనేవ వూపసమేన్తేహి సమ్మతి. సచే పన తం అధికరణం నేవాసికా వూపసమేతుం న సక్కోన్తి, అథఞ్ఞో వినయధరో ఆగన్త్వా ‘‘కిం, ఆవుసో, ఇమస్మిం విహారే ఉపోసథో వా పవారణా వా ఠితా’’తి పుచ్ఛతి, తేహి చ తస్మిం కారణే కథితే తం అధికరణం ఖన్ధకతో చ పరివారతో చ సుత్తేన వినిచ్ఛినిత్వా వూపసమేతి. ఏవమ్పి ఏతస్మింయేవ సమ్మతీతి దట్ఠబ్బం.
అఞ్ఞత్థ వూపసమేతుం గచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గే వా సమ్మతీతి ‘‘న మయం ఏతస్స వినిచ్ఛయే తిట్ఠామ, నాయం వినయే కుసలో, అముకస్మిం నామ గామే వినయధరా థేరా వసన్తి, తత్థ గన్త్వా వినిచ్ఛినిస్సామా’’తి గచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గే వా కారణం సల్లక్ఖేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్ఞాపేన్తేహి, అఞ్ఞేహి వా తే భిక్ఖూ నిజ్ఝాపేన్తేహి సమ్మతి. న హేవ ఖో పన అఞ్ఞమఞ్ఞసఞ్ఞత్తియా వా సభాగభిక్ఖునిజ్ఝాపనేన వా వూపసన్తం హోతి, అపిచ ఖో పటిపథం ఆగచ్ఛన్తో ఏకో వినయధరో దిస్వా ‘‘కత్థావుసో, గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అముకం నామ గామం ఇమినా నామ కరణేనా’’తి వుత్తే ‘‘అలం, ఆవుసో, కిం తత్థ గతేనా’’తి తత్థేవ ధమ్మేన వినయేన తం అధికరణం వూపసమేతి. ఏవమ్పి అన్తరామగ్గే వూపసమ్మతి నామ.
యత్థ గన్త్వా సఙ్ఘస్స నియ్యాతితం, తత్థ సఙ్ఘేన వాతి సచే పన ‘‘అలం, ఆవుసో, కిం తత్థ గతేనా’’తి వుచ్చమానాపి ‘‘మయం తత్థేవ గన్త్వా వినిచ్ఛయం పాపేస్సామా’’తి (పరి. అట్ఠ. ౩౪౧) వినయధరస్స వచనం అనాదియిత్వా యత్థ గన్త్వా సభాగభిక్ఖుసఙ్ఘస్స అధికరణం నియ్యాతితం, తత్థ సఙ్ఘేన ‘‘అలం, ఆవుసో, సఙ్ఘసన్నిపాతం నామ గరుక’’న్తి తత్థేవ నిసీదిత్వా వినిచ్ఛితం సమ్మతి. న హేవ ఖో పన సభాగభిక్ఖూనం సఞ్ఞత్తియా వూపసన్తం హోతి, అపిచ ఖో సఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా ఆరోచితం సఙ్ఘమజ్ఝే వినయధరా వూపసమేన్తి. ఏవమ్పి తత్థ సఙ్ఘేన వినిచ్ఛితం సమ్మతి నామ.
ఉబ్బాహికాయ సమ్మతపుగ్గలేహి వా వినిచ్ఛితన్తి అపలోకేత్వా వా ఖన్ధకే వుత్తాయ వా ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ సమ్మతేహి పుగ్గలేహి విసుం వా నిసీదిత్వా, తస్సాయేవ వా పరిసాయ ‘‘అఞ్ఞేన న కిఞ్చి కథేతబ్బ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౩౧) సావేత్వా వినిచ్ఛితం. అయన్తి అయం యథావుత్తా చతుబ్బిధా సమ్ముఖతా.
కారకసఙ్ఘస్సాతి వూపసమేతుం సన్నిపతితస్స కారకసఙ్ఘస్స. సఙ్ఘసామగ్గివసేన సమ్ముఖీభావోతి ‘‘యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, తే ఆగతా హోన్తి, ఛన్దారహానం ఛన్దో ఆహటో హోతి, సమ్ముఖీభూతా న పటిక్కోసన్తీ’’తి (చూళవ. ౨౨౮) ఏవం వుత్తసఙ్ఘసామగ్గివసేన సమ్ముఖీభావో, ఏతేన యథా తథా పధానకారకపుగ్గలానం సమ్ముఖతామత్తం సఙ్ఘసమ్ముఖతా నామ న హోతీతి దస్సేతి. భూతతాతి తచ్ఛతా. సచ్చపరియాయో హి ఇధ ధమ్మసద్దో ‘‘ధమ్మవాదీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౯, ౧౯౪) వియ. వినేతి ఏతేనాతి వినయో, తస్స తస్స అధికరణస్స వూపసమనాయ భగవతా వుత్తవిధి, తస్స వినయస్స సమ్ముఖతా వినయసమ్ముఖతా. తేనాహ ‘‘యథా తం…పే… వినయసమ్ముఖతా’’తి. యేనాతి యేన పుగ్గలేన. అత్థపచ్చత్థికానన్తి (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౨౮) వివాదవత్థుసఙ్ఖాతే అత్థే పచ్చత్థికానం. సఙ్ఘసమ్ముఖతా పరిహాయతి సమ్మతపుగ్గలేహేవ వూపసమనతో.
నన్తి వివాదాధికరణం. పఞ్చఙ్గసమన్నాగతన్తి (చూళవ. ౨౩౪) ‘‘న ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి, న దోసాగతిం గచ్ఛతి, న మోహాగతిం గచ్ఛతి, న భయాగతిం గచ్ఛతి, గహితాగహితం జానాతీ’’తి వుత్తేహి పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతం. గూళ్హకవివటకసకణ్ణజప్పకేసు తీసు సలాకగ్గాహేసూతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం సఞ్ఞత్తియా తయో సలాకగ్గాహకే గూళ్హకం, వివటకం, సకణ్ణజప్పక’’న్తి (చూళవ. ౨౩౫) సమథక్ఖన్ధకే వుత్తేసు తీసు సలాకగ్గాహేసు. సలాకం గాహేత్వాతి ధమ్మవాదీనఞ్చ అధమ్మవాదీనఞ్చ సలాకాయో నిమిత్తసఞ్ఞం ఆరోపేత్వా చీవరభోగే కత్వా సమథక్ఖన్ధకే వుత్తనయేన గాహాపేత్వా. ఏవఞ్హి తత్థ వుత్తం –
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, గూళ్హకో సలాకగ్గాహో హోతి? తేన సలాకగ్గాహాపకేన భిక్ఖునా సలాకాయో వణ్ణావణ్ణాయో కత్వా ఏకమేకో భిక్ఖు ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమస్స వచనీయో ‘అయం ఏవంవాదిస్స సలాకా, అయం ఏవంవాదిస్స సలాకా, యం ఇచ్ఛసి, తం గణ్హాహీ’తి. గహితే వత్తబ్బో ‘మా చ కస్సచి దస్సేహీ’తి. సచే జానాతి ‘అధమ్మవాదీ బహుతరా’తి, ‘దుగ్గహో’తి పచ్చుక్కడ్ఢితబ్బం. సచే జానాతి ‘ధమ్మవాదీ బహుతరా’తి, ‘సుగ్గహో’తి సావేతబ్బం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, గూళ్హకో సలాకగ్గాహో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, వివటకో సలాకగ్గాహో హోతి? సచే జానాతి ‘ధమ్మవాదీ బహుతరా’తి, విస్సట్ఠేనేవ వివటేన గాహేతబ్బో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, వివటకో సలాకగ్గాహో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సకణ్ణజప్పకో సలాకగ్గాహో హోతి? తేన సలాకగ్గాహాపకేన భిక్ఖునా ఏకమేకస్స భిక్ఖునో ఉపకణ్ణకే ఆరోచేతబ్బం ‘అయం ఏవంవాదిస్స సలాకా, అయం ఏవవాదిస్స సలాకా, యం ఇచ్ఛసి, తం గణ్హాహీ’తి. గహితే వత్తబ్బో ‘మా చ కస్సచి ఆరోచేహీ’తి. సచే జానాతి ‘అధమ్మవాదీ బహుతరా’తి, ‘దుగ్గహో’తి పచ్చుక్కడ్ఢితబ్బం. సచే జానాతి ‘ధమ్మవాదీ బహుతరా’తి, ‘సుగ్గహో’తి సావేతబ్బం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సకణ్ణజప్పకో సలాకగ్గాహో హోతీ’’తి.
ఏత్థ చ అలజ్జుస్సన్నాయ (చూళవ. అట్ఠ. ౨౩౫) పరిసాయ గూళ్హకో సలాకగ్గాహో కాతబ్బో, లజ్జుస్సన్నాయ వివటకో, బాలుస్సన్నాయ సకణ్ణజప్పకోతి వేదితబ్బో. ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాయాతి ధమ్మవాదీనం ఏకేనపి అధికతాయ, కో పన వాదో ద్వీహి తీహి.
‘‘చతూహి సమథేహి సమ్మతీ’’తి ఇదం సబ్బసఙ్గాహకవసేన వుత్తం, తత్థ పన ద్వీహి ఏవ వూపసమనం దట్ఠబ్బం. ఏవం వినిచ్ఛితన్తి సచే ఆపత్తి నత్థి, ఉభో ఖమాపేత్వా, అథ అత్థి, ఆపత్తిం దస్సేత్వా రోపనవసేన వినిచ్ఛితం. పటికమ్మం పన ఆపత్తాధికరణసమథే పరతో ఆగమిస్సతీతి. న సమణసారుప్పం అస్సామణకం, సమణేహి అకత్తబ్బం, తస్మిం. అజ్ఝాచారే వీతిక్కమే సతి.
పారాజికసామన్తేన వాతి దుక్కటేన వా థుల్లచ్చయేన వా. మేథునధమ్మే హి పారాజికసామన్తా నామ దుక్కటం హోతి, అదిన్నాదానాదీసు థుల్లచ్చయం. పటిచరతోతి పటిచ్ఛాదేన్తస్స. అచ్ఛిన్నమూలో భవిస్సతీతి పారాజికం అనాపన్నో భవిస్సతి, సీలవా భవిస్సతీతి వుత్తం హోతి. సమ్మా వత్తిత్వాతి వత్తం పూరేత్వా. ఓసారణం లభిస్సతీతి కమ్మప్పటిప్పస్సద్ధిం లభిస్సతి.
తస్సాతి ఆపత్తాధికరణస్స. సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసమో నత్థి పటిఞ్ఞాయ, తథారూపాయ ఖన్తియా వా వినా అవూపసమనతో. యా పన పటిఞ్ఞాతి సమ్బన్ధో.
ఏత్థాతి ఆపత్తిదేసనాయం. సియాతి అవస్సం. కక్ఖళత్తాయ వాళత్తాయాతి కక్ఖళభావాయ చేవ వాళభావాయ చ. థుల్లవజ్జన్తి పారాజికఞ్చేవ సఙ్ఘాదిసేసఞ్చ. గిహిప్పటిసంయుత్తన్తి గిహీనం హీనేన ఖుంసనవమ్భనధమ్మికప్పటిస్సవేసు ఆపన్నం ఆపత్తిం.
యథానురూపన్తి ‘‘ద్వీహి సమథేహి, తీహి, చతూహి, ఏకేనా’’తి ఏవం వుత్తనయేనేవ యథానురూపం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సమథాధికారే. వినిచ్ఛయనయోతి వినిచ్ఛయనయమత్తం. తేనాహ ‘‘విత్థారో పనా’’తిఆది. అస్సాతి విత్థారస్స. సమన్తపాసాదికాయం వుత్తోతి సమన్తపాసాదికాయ నామ వినయట్ఠకథాయం వుత్తో. తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి అధిప్పాయో.
ఏత్తకన్తి ఏతంపరమం, న ఇతో భియ్యో.
అధికరణసమథవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ
వినయత్థమఞ్జూసాయం లీనత్థప్పకాసనియం
భిక్ఖుపాతిమోక్ఖవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స