పాచిత్తియకణ్డం

౧. పఠమవగ్గవణ్ణనా

పఠమే హరితపత్తవణ్ణో హరితకో. చాపలసుణం అమిఞ్జకో. అఙ్కురమత్తమేవ హి తస్స హోతి. పలణ్డుకాదయో సభావేనేవ వట్టన్తి. సూపసమ్పాకాదీ వినాపి అన్తమసో యాగుభత్తేపి పక్ఖిపితుం వట్టతీతి లిఖితం, ‘‘భిక్ఖునియాపి గిలానాయ పురేభత్తమేవ లసుణం కప్పతి, న అగిలానాయా’’తి అభయగిరీనం ఉగ్గహోతి.

దుతియే ఆబాధపచ్చయా భిక్ఖునిసఙ్ఘం ఆపుచ్ఛిత్వా సంహరాపేతుం వట్టతి, భిక్ఖుస్స ఏత్థ చ లసుణే చ దుక్కటం.

సత్తమే ‘‘సముట్ఠానాదీని అద్ధానమగ్గసిక్ఖాపదసదిసానీ’’తి పాఠో.

నవమే కుట్టో నామ ఘరకుట్టో. పాకారో నామ పరిక్ఖేపపాకారో.

ఛడ్డితఖేత్తేతి పురాణఖేత్తే. సఙ్ఘసన్తకే భిక్ఖుస్స ఛడ్డేతుం వట్టతి సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా. భిక్ఖునీనమ్పి సఙ్ఘసన్తకే భిక్ఖుసఙ్ఘసన్తకే వుత్తనయేనేవ వట్టతి. ఏవం సన్తేపి సారుప్పవసేన కాతబ్బన్తి లిఖితం.

దసమే ‘‘సయం తాని వత్థూని కరోన్తియా’’తిఆది ఇధ సిక్ఖాపదే నత్థి. కస్మా? ఏళకలోమసముట్ఠానత్తా. యది ఏవం కస్మా వుత్తన్తి చే? సుత్తానులోమమహాపదేసతో. యది నచ్చాదీని పస్సితుం వా సుణితుం వా న లభతి, పగేవ అత్తనా కాతున్తి నయతో లబ్భమానత్తా వుత్తం. ఇతరథా మహాపదేసా నిరత్థకా సియుం. ‘‘ఏవం అఞ్ఞత్థపి నయో నేతబ్బో. సముట్ఠానమ్పి ఇధ వుత్తమేవ అగ్గహేత్వా ఛసముట్ఠానవసేన గహేతబ్బ’’న్తి ఆచరియా. ఇధ వుత్తం సముట్ఠానం నామ మూలభూతస్స అన్తరా వుత్తాపత్తియా, తస్మా ఏళకలోమసముట్ఠానమేవాతి అపరే. ఆరామే ఠత్వాతి న కేవలం ఠత్వా, తతో గన్త్వా పన సబ్బిరియాపథేహిపి లభతి. ఆరామే ఠితాతి పన ఆరామపరియాపన్నాతి అత్థో. ఇతరథా నిసిన్నాపి న లభేయ్యాతి.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియవగ్గవణ్ణనా

పఞ్చమే ఉపచారో ద్వాదసహత్థో. ‘‘సముట్ఠానాదీని కథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో.

సత్తమే ధువపఞ్ఞత్తేతి భిక్ఖునీనం అత్థాయ. కులానీతి కులఘరాని.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియవగ్గవణ్ణనా

చతుత్థే సఙ్ఘాటిఆదివసేన అధిట్ఠితానం సఙ్ఘాటిచారం.

పఞ్చమే ‘‘ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో.

ఛట్ఠే అఞ్ఞస్మిం పరిక్ఖారే దుక్కటన్తి థాలకాదీనం వా సప్పితేలాదీనం వా అఞ్ఞతరస్మిం.

తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుత్థవగ్గవణ్ణనా

ఛట్ఠే సంసట్ఠవిహారసిక్ఖాపదే ‘‘సేసమేత్థ పఠమఅరిట్ఠసిక్ఖాపదే వుత్తవినిచ్ఛయసదిసమేవా’’తి పాఠో.

చతుత్థవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్చమవగ్గవణ్ణనా

‘‘చిత్తాగారం నామ యత్థ కత్థచి మనుస్సానం కీళితుం రమితుం కతం హోతీ’’తిఆదినా (పాచి. ౯౭౯) పాళియం వుత్తత్తా చిత్తాగారాదీని సబ్బేసం అత్థాయ కతాని, న రఞ్ఞో ఏవ.

సత్తమే ఏతేన నిస్సజ్జితుం కప్పియం వుత్తం. ‘‘నిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి (పాచి. ౧౦౦౭) పాళి చ అత్థి. ‘‘సముట్ఠానాదీని కథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో. అట్ఠమేపి ఏసోవ పాఠో.

పఞ్చమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఛట్ఠవగ్గవణ్ణనా

దసమే ‘‘సముట్ఠానాదీని కథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో.

ఛట్ఠవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అట్ఠమవగ్గవణ్ణనా

పఠమదుతియతతియేసు ‘‘గిహిగతా’’తి వా ‘‘కుమారిభూతా’’తి వా న వత్తబ్బా. వదన్తి చే, కమ్మం కుప్పతి.

ఏకాదసమే ఛన్దం అవిస్సజ్జేత్వాతి ‘‘యథాసుఖ’’న్తి అవత్వా. ఏత్థ పన అయం వినిచ్ఛయో – ‘‘పారివాసికఛన్దదానేనా’’తి ఇదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘వుట్ఠితాయ పరిసాయా’’తి (పాచి. ౧౧౬౮) పదభాజనం వుత్తం. ఏతస్స పన సమన్తపాసాదికాయం ‘‘వుట్ఠితాయ పరిసాయాతి ఛన్దం విస్సజ్జేత్వా కాయేన వా వాచాయ వా ఛన్దవిస్సజ్జనమత్తేన వా వుట్ఠితాయా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬౭) వుత్తం. ఇధ ఛన్దస్స పన అవిస్సట్ఠత్తా కమ్మం కాతుం వట్టతీతి వుత్తం. తస్మా ఛన్దం అవిస్సజ్జేత్వావ ద్వాదసహత్థపాసే విహరిత్వా పున సన్నిపాతకరణఞ్చ వట్టతీతి లిఖితం.

అట్ఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నవమవగ్గవణ్ణనా

తతియే ‘‘సేసం వుత్తనయేన వేదితబ్బం, ఇదం పన అకుసలచిత్త’’న్తి పాఠో.

చతుత్థే వుత్తనయేనాతి తతియే వుత్తనయేన.

ఏకాదసమే ‘‘సముట్ఠానాదీని కథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో.

ద్వాదసమే ‘‘సముట్ఠానాదీని పదసోధమ్మసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో.

తేరసమే ‘‘సంకచ్చికం నామ అధక్ఖకం ఉబ్భనాభి, తస్సా పటిచ్ఛాదనత్థాయా’’తి (పాచి. ౧౨౨౬) పాళియం వుత్తత్తా ఇధాపి ‘‘అధక్ఖకఉబ్భనాభిసఙ్ఖాతస్స సరీరస్స పటిచ్ఛాదనత్థ’’న్తి పాఠో. అపరిక్ఖేపే ఆపత్తిపరిచ్ఛేదం సమన్తపాసాదికవసేన అగ్గహేత్వా ఇధ వుత్తనయేన గహేతబ్బన్తి లిఖితం.

నవమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుద్ధపాచిత్తియవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సముట్ఠానవినిచ్ఛయవణ్ణనా

సముట్ఠానానం వినిచ్ఛయే పన గిరగ్గసమజ్జాదీని ‘‘అచిత్తకాని లోకవజ్జానీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘నచ్చ’’న్తి వా ‘‘గన్ధ’’న్తి వా అజానిత్వాపి దస్సనేన, విలిమ్పనేన వా ఆపజ్జనతో వత్థుఅజాననచిత్తేన అచిత్తకాని. ‘‘నచ్చ’’న్తి వా ‘‘గన్ధ’’న్తి వా జానిత్వా పస్సన్తియా, విలిమ్పన్తియా వా అకుసలత్తా ఏవ లోకవజ్జాని. చోరివుట్ఠాపనాదీని ‘‘చోరీ’’తిఆదినా వత్థుం జానిత్వా కరణేయేవ ఆపజ్జనత్తా సచిత్తకాని. ఉపసమ్పదాదీనం ఏకన్తాకుసలచిత్తేనేవ అకత్తబ్బత్తా పణ్ణత్తివజ్జాని. ‘‘ఇధ సచిత్తకాచిత్తకతా పణ్ణత్తిజాననాజాననతాయ అగ్గహేత్వా వత్థుజాననాజాననతాయ గహేతబ్బ’’న్తి లిఖితం. అధిప్పేతత్తా సఙ్ఖేపతో దస్సనాభావా –

అచిత్తకత్తం ద్విధా మతం, వత్థుపణ్ణత్తిఅఞ్ఞాణా;

వుత్తం ఞాణం ద్విధా ఇధ, సకనామేన అఞ్ఞాతం.

పరనామఞ్చ జాననం, వత్థుస్సేకం బలక్కారే;

ఏకధా సమచారికే, తస్మిం తప్పటిబన్ధోతి.

పరనామేన జాననం, ద్విధా ముత్తాదికే ఏకం;

ఏకం లోమాదికే మతన్తి, అయం భేదో వేదితబ్బో.

సేసమేత్థ ఉత్తానం, అనుత్తానత్థే వుత్తవినిచ్ఛయత్తా న ఉద్ధటన్తి;

సముట్ఠానవినిచ్ఛయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భిక్ఖునీపాతిమోక్ఖవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కఙ్ఖావితరణీపురాణటీకా నిట్ఠితా.

నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స