౯. రతనవగ్గో

౧. అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా

రతనవగ్గస్స పఠమే ఖత్తియస్సాతి ఖత్తియజాతికస్స, ముద్ధాభిసిత్తస్సాతి ఖత్తియాభిసేకేన ముద్ధని అభిసిత్తస్స. అనిక్ఖన్తో రాజా ఇతోతి అనిక్ఖన్తరాజకం, తస్మిం అనిక్ఖన్తరాజకే, సయనిఘరేతి అత్థో. రతనం వుచ్చతి మహేసీ, నిగ్గతన్తి నిక్ఖన్తం, అనిగ్గతం రతనం ఇతోతి అనిగ్గతరతనకం, తస్మిం అనిగ్గతరతనకే, సయనిఘరేతి అత్థో. ఇన్దఖీలం అతిక్కమేయ్యాతి ఏత్థ అత్తనో ఆగతభావం అజానాపేత్వా సయనిఘరస్స ఉమ్మారం పఠమం పాదం అతిక్కామేన్తస్స దుక్కటం, దుతియం పాచిత్తియం.

సావత్థియం ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆరబ్భ రఞ్ఞో అన్తేపురప్పవిసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పటిసంవిదితే అప్పటిసంవిదితసఞ్ఞినో, వేమతికస్స చ దుక్కటం. పటిసంవిదితసఞ్ఞిస్స, న ఖత్తియస్స వా, న ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిత్తస్స వా, ఉభోసు వా, ఉభిన్నం వా అఞ్ఞతరస్మిం నిక్ఖన్తే సయనిఘరం పవిసన్తస్స, అసయనిఘరే, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఖత్తియతా, అభిసిత్తతా, ఉభిన్నమ్పి సయనిఘరతో అనిక్ఖన్తతా, అప్పటిసంవిదితతా, ఇన్దఖీలాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.

అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. రతనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దుతియే రతనన్తి ముత్తాదిదసవిధం. రతనసమ్మతన్తి యంకిఞ్చి మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం. అజ్ఝారామే వాతి పరిక్ఖిత్తస్స అన్తోపటిక్ఖేపే అపరిక్ఖిత్తస్స ద్విన్నం లేడ్డుపాతానం అన్తో. అజ్ఝావసథేతి పరిక్ఖిత్తస్స అన్తోపటిక్ఖేపే, అపరిక్ఖిత్తస్స ముసలపాతబ్భన్తరే. అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – జాతరూపరజతం అత్తనో అత్థాయ ఉగ్గణ్హన్తస్స వా ఉగ్గణ్హాపేన్తస్స వా నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సఙ్ఘగణపుగ్గలచేతియనవకమ్మానం అత్థాయ దుక్కటం, అవసేసే ముత్తాదిరతనే సబ్బేసమ్పి అత్థాయ దుక్కటమేవ. కప్పియవత్థుం వా అకప్పియవత్థుం వా అన్తమసో మాతుసన్తకమ్పి భణ్డాగారికసీసేన పటిసామేన్తస్స పాచిత్తియం, తాదిసం పన అత్తనో సన్తకం కత్వా పటిసామేతుం వట్టతి. ‘‘ఇదం పటిసామేథా’’తి వుత్తే పన ‘‘న వట్టతీ’’తి పటిక్ఖిపితబ్బం. సచే కుపితా పాతేత్వా గచ్ఛన్తి, పలిబోధో నామ హోతి, పటిసామేతబ్బం. విహారే కమ్మం కరోన్తా వడ్ఢకీఆదయో వా రాజవల్లభా వా ‘‘యంకిఞ్చి ఉపకరణం వా సయనభణ్డం వా పటిసామేత్వా దేథా’’తి వదన్తి, ఛన్దేనపి భయేనపి న కాతబ్బమేవ, గుత్తట్ఠానం పన దస్సేతుం వట్టతి.

అజ్ఝారామఅజ్ఝావసథేసుపి యాదిసే ఠానే ‘‘భిక్ఖూహి వా సామణేరేహి వా గహితం భవిస్సతీ’’తి ఆసఙ్కా ఉప్పజ్జతి, తాదిసేయేవ ఠానే ఉగ్గహేత్వా వా ఉగ్గహాపేత్వా వా సఞ్ఞాణం కత్వా నిక్ఖిపితబ్బం, ‘‘యస్స భణ్డం నట్ఠం, సో ఆగచ్ఛతూ’’తి చ ఆచిక్ఖితబ్బం. అథ యో ఆగచ్ఛతి, సో ‘‘కీదిసం తే భణ్డం నట్ఠ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో, సచే సఞ్ఞాణేన సమ్పాదేతి, దాతబ్బం. నో చే, ‘విచినాహీ’తి వత్తబ్బో. తమ్హా ఆవాసా పక్కమన్తేన పతిరూపానం భిక్ఖూనం హత్థే, తేసు అసతి పతిరూపానం గహపతికానం హత్థే నిక్ఖిపిత్వా పక్కమితబ్బం. యో పన నేవ పక్కమతి, న సామికం పస్సతి, తేన థావరం సేనాసనం వా చేతియం వా పోక్ఖరణిం వా కారేతబ్బో. సచే దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన సామికో ఆగచ్ఛతి, తం దస్సేత్వా ‘అనుమోదాహీ’తి వత్తబ్బో. సచే నానుమోదతి, ‘‘దేహి మే ధన’’న్తి చోదేతి, సమాదపేత్వా దాతబ్బం.

సావత్థియం అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ రతనఉగ్గణ్హనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర అజ్ఝారామా వా, అజ్ఝావసథా వా’’తి అయమేత్థ దువిధా అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, అనుఞ్ఞాతట్ఠానే అనాదరియేన ఉగ్గహేత్వా అనిక్ఖిపన్తస్స దుక్కటం. అనుఞ్ఞాతట్ఠానే గహేత్వా నిక్ఖిపన్తస్స, యం హోతి ఆమాసం రతనసమ్మతం, తం విస్సాసం వా తావకాలికం వా ఉగ్గణ్హన్తస్స, పంసుకూలసఞ్ఞాయ గణ్హతో, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. అననుఞ్ఞాతకరణం, పరసన్తకతా, విస్సాసగ్గాహపంసుకూలసఞ్ఞానం అభావో, ఉగ్గహణం వా ఉగ్గహాపనం వాతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని సఞ్చరిత్తసదిసానీతి.

రతనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వికాలగామప్పవేసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తతియే సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛాతి ఇదం చారిత్తే వుత్తనయమేవ. వికాలేతి మజ్ఝన్హికాతిక్కమతో పట్ఠాయ అన్తోఅరుణే, ఏతస్మిం అన్తరే ‘‘వికాలే గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛామీ’’తి వా, ‘‘గామం పవిసిస్సామీ’’తి వా అనాపుచ్ఛిత్వా అసతి తథారూపే అచ్చాయికే కరణీయే పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్స, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్స పఠమపాదే దుక్కటం, దుతియపాదే పాచిత్తియం. సచేపి సమ్బహులా కేనచి కమ్మేన గామం పవిసన్తి, సబ్బేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆపుచ్ఛితబ్బం. ‘‘తస్మిం గామే తం కమ్మం న సమ్పజ్జతీ’’తి అఞ్ఞం గామం గచ్ఛన్తానం పున ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థి. సచే పన ఉస్సాహం పటిప్పస్సమ్భేత్వా విహారం గచ్ఛన్తా అన్తరా అఞ్ఞం గామం పవిసితుకామా హోన్తి, ఆపుచ్ఛితబ్బమేవ. కులఘరే వా ఆసనసాలాయం వా భత్తకిచ్చం కత్వా తేలభిక్ఖాయ వా సప్పిభిక్ఖాయ వా చరితుకామేన సచే పస్సే భిక్ఖు అత్థి, ఆపుచ్ఛితబ్బో, అసన్తే ‘నత్థీ’తి గన్తబ్బం. వీథిం ఓతరిత్వా పన భిక్ఖుం దిస్వాపి ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థి. యో పన గామమజ్ఝేన మగ్గో హోతి, సచే తేన గచ్ఛన్తస్స ‘‘తేలాదీనం అత్థాయ చరిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జతి, పస్సే భిక్ఖుం దిస్వా ఆపుచ్ఛితబ్బం. మగ్గా అనోక్కమ్మ చరన్తస్స పన ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థి, ఓక్కమన్తస్స వుత్తనయేనేవ పాచిత్తియం.

సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ వికాలే గామప్పవేసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘సన్తం భిక్ఖు’’న్తి చ ‘‘అనాపుచ్ఛా’’తి చ ‘‘అఞ్ఞత్ర తథారూపా అచ్చాయికా కరణీయా’’తి చ ఇమా పనేత్థ తిస్సో అనుపఞ్ఞత్తియో, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, కాలే వికాలసఞ్ఞినో, వేమతికస్స చ దుక్కటం. కాలసఞ్ఞినో పన, యో చ అచ్చాయికే వా కరణీయే, సన్తం వా ఆపుచ్ఛిత్వా, అసన్తం వా అనాపుచ్ఛిత్వా పవిసతి, అన్తరారామభిక్ఖునుపస్సయతిత్థియసేయ్యపటిక్కమనేసు వా అఞ్ఞతరం గచ్ఛతి, తస్స, గామేన మగ్గో హోతి, తేన గచ్ఛతో, ఆపదాసు, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛతా, అనుఞ్ఞాతకారణాభావో, వికాలే గామప్పవిసనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని కథినసదిసానేవ, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.

వికాలగామప్పవేసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సూచిఘరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చతుత్థే భేదనమేవ భేదనకం, తం అస్స అత్థీతి భేదనకం. తస్మా ఏవరూపే సూచిఘరే కరణకారాపనేసు దుక్కటం, పటిలాభేన పన తం భిన్దిత్వా పాచిత్తియం దేసేతబ్బం.

సక్కేసు సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ బహుసూచిఘరవిఞ్ఞాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, అత్తనా విప్పకతం అత్తనా వా, పరేహి వా, పరేహి విప్పకతమ్పి అత్తనా వా, పరేహి వా పరియోసాపేత్వా లభన్తస్స చతుక్కపాచిత్తియం. అఞ్ఞస్సత్థాయ కరణకారాపనేసు, అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జనే దుక్కటం. గణ్ఠికే అరణికే విధే అఞ్జనియా అఞ్జనిసలాకాయ వాసిజటే ఉదకపుఞ్ఛనియాతి ఏతేసు యంకిఞ్చి అట్ఠిఆదీహి కరోన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సూచిఘరతా, అట్ఠిమయాదితా, అత్తనో అత్థాయ కరణం వా కారాపేత్వా వా పటిలాభోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని సఞ్చరిత్తసదిసానీతి.

సూచిఘరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మఞ్చపీఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పఞ్చమే మఞ్చన్తి మసారకాదీసు అఞ్ఞతరం. పీఠమ్పి తాదిసమేవ, తం పన మఞ్చో వియ అతిదీఘం, ఆసన్దికో వియ చ సమం చతురస్సం న హోతి. ఛేదనకం భేదనకసదిసమేవ.

సావత్థియం ఉపనన్దం ఆరబ్భ ఉచ్చే మఞ్చే సయనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, పమాణికం కరోన్తస్స, పమాణాతిక్కన్తం లభిత్వా ఛిన్దిత్వా యథా పమాణమేవ ఉపరి దిస్సతి, ఏవం నిఖణిత్వా వా, ఉత్తానం వా కత్వా, అట్టకం వా బన్ధిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పమాణాతిక్కన్తమఞ్చపీఠతా, అత్తనో అత్థాయ కరణం వా కారాపేత్వా వా పటిలాభోతి ఇమానేత్థ ద్వే అఙ్గాని. సేసం సబ్బం సూచిఘరసిక్ఖాపదసదిసమేవాతి.

మఞ్చపీఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. తూలోనద్ధసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఛట్ఠే తూలం ఓనద్ధమేత్థాతి తూలోనద్ధం, చిమిలికం పత్థరిత్వా తూలం పక్ఖిపిత్వా ఉపరి చిమిలికాయ ఓనద్ధన్తి వుత్తం హోతి. ఉద్దాలనకం భేదనకసదిసమేవ.

సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ తూలోనద్ధకారాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ఆయోగే కాయబన్ధనే అంసబద్ధకే పత్తత్థవికాయ పరిస్సావనే బిమ్బోహనే, అఞ్ఞేన కతం తూలోనద్ధం పటిలభిత్వా ఉద్దాలేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. బిమ్బోహనఞ్చేత్థ సీసప్పమాణమేవ వట్టతి, సీసప్పమాణం నామ యస్స విత్థారతో తీసు కోణేసు ద్విన్నం అన్తరం విదత్థిచతురఙ్గులం హోతి, మజ్ఝే ముట్ఠిరతనం, దీఘతో దియడ్ఢరతనం వా ద్విరతనం వా. తూలోనద్ధమఞ్చపీఠతా, అత్తనో అత్థాయ కరణం వా కారాపేత్వా వా పటిలాభోతి ఇమానేత్థ ద్వే అఙ్గాని. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

తూలోనద్ధసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సత్తమే నిసీదనన్తి సన్థతసదిసం సన్థరిత్వా ఏకస్మిం అన్తే సుగతవిదత్థిప్పమాణం ద్వీసు ఠానేసు ఫాలేత్వా కతాహి తీహి దసాహి యుత్తస్స పరిక్ఖారస్సేతం నామం.

సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ అప్పమాణికాని నిసీదనాని ధారణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘దసా విదత్థీ’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, పమాణికం వా ఊనకం వా కరోన్తస్స, అఞ్ఞేన కతం పమాణాతిక్కన్తం పటిలభిత్వా ఛిన్దిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స, వితానాదీసు యంకిఞ్చి కరోన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. నిసీదనస్స పమాణాతిక్కన్తతా, అత్తనో అత్థాయ కరణం వా కారాపేత్వా వా పటిలాభోతి ఇమానేత్థ ద్వే అఙ్గాని. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అట్ఠమే కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిన్తి అధోనాభిఉబ్భజాణుమణ్డలం కణ్డుపీళకఅస్సావథుల్లకచ్ఛాబాధానం పటిచ్ఛాదనత్థం అనుఞ్ఞాతం చీవరం.

సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ అప్పమాణికాయో కణ్డుప్పటిచ్ఛాదికాయో ధారణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సేసం నిసీదనే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నవమే సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ అప్పమాణికాయో వస్సికసాటికాయో ధారణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం నిసీదనే వుత్తనయమేవాతి.

వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నన్దసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దసమే సావత్థియం ఆయస్మన్తం నన్దం ఆరబ్భ సుగతచీవరప్పమాణం చీవరం ధారణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సేసం నిసీదనే వుత్తనయమేవాతి.

నన్దసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రతనవగ్గో నవమో.

కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ

సుద్ధపాచిత్తియవణ్ణనా నిట్ఠితా.