౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

భూతగామవగ్గస్స పఠమే భూతగామపాతబ్యతాయాతి ఏత్థ భవన్తి అహేసుఞ్చాతి భూతా, జాయన్తి వడ్ఢన్తి జాతా వడ్ఢితా చాతి అత్థో. గామోతి రాసి, భూతానం గామో, భూతా ఏవ వా గామోతి భూతగామో, పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనమేతం అధివచనం. పాతబ్యస్స భావో పాతబ్యతా, ఛేదనభేదనాదీహి యథారుచి పరిభుఞ్జితబ్బతాతి అత్థో, తస్సం భూతగామపాతబ్యతాయ, నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మవచనం, భూతగామపాతబ్యతాహేతు భూతగామస్స ఛేదనాదిపచ్చయా పాచిత్తియన్తి అత్థో. తస్మా యో భిక్ఖు పథవిఉదకపాకారాదీసు యత్థకత్థచి జాతం అసుక్ఖం అన్తమసో అతిసుఖుమతిణమ్పి సాసపబీజకసేవాలమ్పి ఉద్ధరణచ్ఛేదనవిజ్ఝనాదీహి వికోపేతి వా పథవిఖణనే వుత్తనయేన వికోపాపేతి వా పాచిత్తియం ఆపజ్జతి.

ఆళవియం ఆళవకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ రుక్ఖఛిన్దనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, భూతగామతో వియోజితమూలబీజఖన్ధబీజఫలుబీజఅగ్గబీజబీజబీజానం అఞ్ఞతరం భాజనగతం వా రాసికతం వా భూమియం రోపితమ్పి నిక్ఖన్తమూలమత్తం వా నిక్ఖన్తఅఙ్కురమత్తం వా సచేపిస్స విదత్థిమత్తా పత్తవట్టి నిగ్గచ్ఛతి, అనిక్ఖన్తే వా మూలే నిక్ఖన్తే వా మూలే యావ అఙ్కురో హరితో న హోతి, తావ తం వికోపేన్తస్స దుక్కటం, తథా భూతగామబీజగామే వేమతికస్స, అభూతగామబీజగామే భూతగామబీజగామసఞ్ఞినో చేవ వేమతికస్స చ. ఉభయత్థ పన అతథాసఞ్ఞిస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి, అసఞ్చిచ్చ అసతియా అజానిత్వా వా వికోపేన్తస్స, ‘ఇమం రుక్ఖ’న్తి ఏవం అనియమేత్వా ‘‘రుక్ఖం ఛిన్ద, వల్లిం ఛిన్దా’’తిఆదీని భణన్తస్స, ‘‘ఇమం పుప్ఫం వా ఫలం వా జాన, ఇమం దేహి, ఇమం ఆహర, ఇమినా మే అత్థో, ఇమం కప్పియం కరోహీ’’తి భణన్తస్స చ అనాపత్తి. ఏవం కప్పియవచనేన భూతగామతో వియోజితం పన బీజజాతం పున పి ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి కారేత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బం. ఏవఞ్హిస్స బీజగామపరిమోచనమ్పి కతం హోతి.

కప్పియం కరోన్తేన పన అగ్గినా వా నఖేన వా సత్థేన వా కత్తబ్బం, అగ్గినా కరోన్తేన చ యేన కేనచి అగ్గినా ఏకదేసే ఫుసన్తేన ‘కప్పియ’న్తి వత్వావ కాతబ్బం. సత్థేన కరోన్తేన యస్స కస్సచి తిఖిణసత్థస్స అన్తమసో సూచినఖచ్ఛేదనాదీనమ్పి తుణ్డేన వా ధారాయ వా వేధం వా ఛేదం వా దస్సేన్తేన తథేవ కాతబ్బం. నఖేన కరోన్తేన ఠపేత్వా గోమహింసాదీనం ఖురే యేన కేనచి అపూతినా మనుస్సానం వా తిరచ్ఛానానం వా నఖేన అన్తమసో ఛిన్దిత్వా ఆహటేనాపి సత్థే వుత్తనయేనేవ కాతబ్బం. తత్థ సచేపి బీజానం పబ్బతమత్తో రాసి, రుక్ఖసహస్సం వా ఛిన్దిత్వా ఏకాబద్ధం, ఉచ్ఛూనం వా మహాభారో బన్ధిత్వా ఠపితో హోతి, ఏకస్మిం బీజే వా రుక్ఖసాఖాయ వా ఉచ్ఛుమ్హి వా కప్పియే కతే సబ్బం కతం హోతి. ఉచ్ఛుం ‘‘కప్పియం కరిస్సామీ’’తి తేహి సద్ధిం బద్ధం దారుకం విజ్ఝతి, వట్టతియేవ. సచే పన యాయ వల్లియా భారో బద్ధో, తం విజ్ఝతి, న వట్టతి. మరిచపక్కాదీహి మిస్సేత్వా భత్తం ఆహరన్తి, ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తే సచేపి భత్తసిత్థే విజ్ఝతి, వట్టతియేవ, తిలతణ్డులేసుపి ఏసేవ నయో. యాగుయా పక్ఖిత్తాని పన ఏకాబద్ధాని హుత్వా న సన్తిట్ఠన్తి, తత్థ ఏకేకం విజ్ఝిత్వావ కాతబ్బం. కపిట్ఠఫలాదీనం అన్తో మిఞ్జం కటాహం ముఞ్చిత్వా సఞ్చరతి, భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారేతబ్బం. ఏకాబద్ధా చే, కటాహేపి కాతుం వట్టతి. యం పన ఫలం తరుణం హోతి అబీజం యఞ్చ నిబ్బత్తబీజం బీజం అపనేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం, తత్థ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థి. భూతగామో, భూతగామసఞ్ఞితా, వికోపనం వా వికోపాపనం వాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పథవిఖణనసదిసానేవాతి.

భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దుతియే యమత్థం సఙ్ఘమజ్ఝే వినయధరో పుచ్ఛతి, తతో అఞ్ఞం వదతీతి అఞ్ఞవాదకో, అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సేతం నామం. విహేసతీతి విహేసకో, తుణ్హీభావస్సేతం నామం, తస్మిం అఞ్ఞవాదకే విహేసకే. పాచిత్తియన్తి వత్థుద్వయే పాచిత్తియద్వయం వుత్తం. తస్మా యో భిక్ఖు సావసేసం ఆపత్తిం ఆపన్నో సఙ్ఘమజ్ఝే అనుయుఞ్జియమానో తం న కథేతుకామో అఞ్ఞేన వచనేన అఞ్ఞం ఛాదేన్తో తథా తథా విక్ఖిపతి, యో చ తుణ్హీభావేన విహేసేతి, తేసం యం భగవతా అఞ్ఞవాదకకమ్మఞ్చేవ విహేసకకమ్మఞ్చ అనుఞ్ఞాతం, తస్మిం సఙ్ఘేన కతే పున తథా కరోన్తానం పాచిత్తియం.

కోసమ్బియం ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భ అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ధమ్మకమ్మే తికపాచిత్తియం, అధమ్మకమ్మే తికదుక్కటం, అనారోపితే పన అఞ్ఞవాదకే వా విహేసకే వా తథా కరోన్తస్స దుక్కటమేవ. ఆపత్తిం ఆపన్నభావం వా అజానన్తస్స ‘‘కిం తుమ్హే భణథా’’తి పుచ్ఛతో, గేలఞ్ఞేన వా, ‘‘సఙ్ఘస్స భణ్డనాదీని వా భవిస్సన్తి, అధమ్మేన వా వగ్గేన వా నకమ్మారహస్స వా కమ్మం కరిస్సన్తీ’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన న కథేన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ధమ్మకమ్మేన ఆరోపితతా, ఆపత్తియా వా వత్థునా వా అనుయుఞ్జియమానతా, ఛాదేతుకామతాయ అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం వా తుణ్హీభావో వాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన సియా కిరియం, సియా అకిరియం, దుక్ఖవేదనఞ్చ హోతీతి.

అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తతియే యేన వచనేన ఉజ్ఝాపేన్తి ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో ఇదం నామ కరోతీ’’తిఆదీని వదన్తా ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం సేనాసనపఞ్ఞాపకాదిభేదం తస్స అయసకామా హుత్వా భిక్ఖూహి అవజానాపేన్తి, అవఞ్ఞాయ ఓలోకాపేన్తి, లామకతో వా చిన్తాపేన్తి, తం వచనం ఉజ్ఝాపనకం. యేన చ తథేవ వదన్తా ఖియ్యన్తి, సబ్బత్థ తస్స అవణ్ణం పకాసేన్తి, తం ఖియ్యనకం, తస్మిం ఉజ్ఝాపనకే ఖియ్యనకే. పాచిత్తియన్తి వత్థుద్వయే పాచిత్తియద్వయం వుత్తం. తస్మా యో సమ్మతస్స భిక్ఖునో అయసకామతాయ ఉపసమ్పన్నస్స వదన్తో ఉజ్ఝాపేతి వా ఖియ్యతి వా, తస్స పాచిత్తియం హోతి.

రాజగహే మేత్తియభూమజకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ ఉజ్ఝాపనఖియ్యనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, యం తస్స ఉపసమ్పన్నస్స సమ్ముతికమ్మం కతం, తస్మిం ధమ్మకమ్మే తికపాచిత్తియం, అధమ్మకమ్మే తికదుక్కటం, అనుపసమ్పన్నస్స పన సన్తికే తథా భణన్తస్స, అసమ్మతస్స చ అవణ్ణం యస్స కస్సచి సన్తికే భణన్తస్స, అనుపసమ్పన్నస్స పన సమ్మతస్స వా అసమ్మతస్స వా అవణ్ణం యస్స కస్సచిదేవ సన్తికే భణన్తస్స చ దుక్కటమేవ. పకతియావ ఛన్దాదివసేన కరోన్తం ఉజ్ఝాపేన్తస్స వా ఖియ్యన్తస్స వా, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ధమ్మకమ్మేన సమ్మతతా, ఉపసమ్పన్నతా, అగతిగమనాభావో, తస్స అవణ్ణకామతా, యస్స సన్తికే వదతి, తస్స ఉపసమ్పన్నతా, ఉజ్ఝాపనం వా ఖియ్యనం వాతి ఇమానేత్థ ఛ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన దుక్ఖవేదనమేవాతి.

ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చతుత్థే సఙ్ఘికన్తి సఙ్ఘస్స సన్తకం. మఞ్చాదీసు యోకోచి మఞ్చసఙ్ఖేపేన కతో సబ్బోపి మఞ్చోయేవ, పీఠేపి ఏసేవ నయో. యేన కేనచి పన చోళేన వా కప్పియచమ్మేన వా ఛవిం కత్వా ఠపేత్వా మనుస్సలోమం తాలీసపత్తఞ్చ యేహి కేహిచి లోమపణ్ణతిణవాకచోళేహి పూరేత్వా కతసేనాసనం భిసీతి వుచ్చతి. తత్థ నిసీదితుమ్పి నిపజ్జితుమ్పి వట్టతి, పమాణపరిచ్ఛేదోపి చేత్థ నత్థి. కోచ్ఛం పన వాకఉసీరముఞ్జపబ్బజాదీనం అఞ్ఞతరమయం అన్తో సంవేల్లిత్వా బద్ధం హేట్ఠా చ ఉపరి చ విత్థతం పణవసణ్ఠానం మజ్ఝే సీహచమ్మాదిపరిక్ఖిత్తం హోతి, అకప్పియచమ్మం నామేత్థ నత్థి. సేనాసనఞ్హి సోవణ్ణమయమ్పి వట్టతి. అజ్ఝోకాసేతి ఏత్థ యే అవస్సికసఙ్కేతా వస్సానమాసాతి ఏవం అసఞ్ఞితా అట్ఠ మాసా, తే ఠపేత్వా ఇతరేసు చతూసు మాసేసు సచేపి దేవో న వస్సతి. తథాపి పకతిఅజ్ఝోకాసే చ ఓవస్సకమణ్డపే చ సన్థరితుం న వట్టతి. యత్థ పన హేమన్తే వస్సతి, తత్థ అపరేపి చత్తారో మాసే న వట్టతి. గిమ్హే పన సబ్బత్థ విగతవలాహకం విసుద్ధం నభం హోతి, తస్మా తదా కేనచిదేవ కరణీయేన గచ్ఛతి, వట్టతి. కాకాదీనం నిబద్ధవాసరుక్ఖమూలే పన కదాచిపి న వట్టతి. ఇతి యత్థ చ యదా చ సన్థరితుం న వట్టతి, తం సబ్బమిధ అజ్ఝోకాససఙ్ఖమేవ గతన్తి వేదితబ్బం.

సన్థరిత్వాతి తథారూపే ఠానే అత్తనో వా పరస్స వా అత్థాయ సన్థరిత్వా. అఞ్ఞస్సత్థాయ సన్థతమ్పి హి యావ సో తత్థ న నిసీదతి, ‘గచ్ఛ త్వ’న్తి వా న భణతి, తావ సన్థారకస్సేవ భారో. సన్థరాపేత్వాతి అనుపసమ్పన్నేన సన్థరాపేత్వా. ఏతదేవ హి తస్స పలిబోధో హోతి, ఉపసమ్పన్నేన సన్థతం సన్థారకస్సేవ భారో, తఞ్చ ఖో యావ ఆణాపకో తత్థ న నిసీదతి, ‘గచ్ఛ త్వ’న్తి వా న భణతి. యస్మిఞ్హి అత్తనా సన్థరాపితే వా పకతిసన్థతే వా ఉపసమ్పన్నో నిసీదతి, సబ్బం తం నిసిన్నస్సేవ భారో, తస్మా సన్థరాపితన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. తం పక్కమన్తో నేవ ఉద్ధరేయ్య, న ఉద్ధరాపేయ్యాతి అత్తనా వా ఉద్ధరిత్వా పతిరూపే ఠానే న ఠపేయ్య, పరేన వా తథా న కారాపేయ్య. అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్యాతి యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతి, అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతి, తథారూపం అనాపుచ్ఛిత్వా తం సేనాసనం తస్స అనియ్యాతేత్వా నిరపేక్ఖో గచ్ఛతి, థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతం అతిక్కమేయ్య, తస్స ఏకేన పాదేన లేడ్డుపాతాతిక్కమే దుక్కటం, దుతియపాదాతిక్కమే పాచిత్తియం. భోజనసాలాయ ఠితో పన ‘‘అసుకస్మిం నామ దివావిహారట్ఠానే పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛాహీ’’తి పేసేత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తో పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో.

సావత్థియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ సన్థతం అనుద్ధరిత్వా అనాపుచ్ఛం పక్కమనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, చిమిలికం వా ఉత్తరత్థరణం వా భూమత్థరణం వా తట్టికం వా చమ్మక్ఖణ్డం వా పాదపుఞ్ఛనం వా ఫలకపీఠం వా యం వా పనఞ్ఞం కఞ్చి దారుభణ్డం మత్తికాభణ్డం అన్తమసో పత్తాధారకమ్పి వుత్తలక్ఖణే అజ్ఝోకాసే ఠపేత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటమేవ. ఆరఞ్ఞకేన పన అసతి అనోవస్సకే సబ్బం రుక్ఖే లగ్గేత్వాపి యథా వా ఉపచికాహి న ఖజ్జతి, ఏవం కత్వాపి గన్తుం వట్టతి. అబ్భోకాసికేన పన చీవరకుటికం కత్వాపి రక్ఖితబ్బం. అత్తనో సన్తకే, విస్సాసికపుగ్గలికే, ఉద్ధరణాదీని కత్వా గమనే, ఓతాపేన్తస్స, ‘‘ఆగన్త్వా ఉద్ధరిస్సామీ’’తి గచ్ఛతో, వుడ్ఢతరా ఉట్ఠాపేన్తి, అమనుస్సో తత్థ నిసీదతి, కోచి ఇస్సరో గణ్హాతి, సీహాదయో తం ఠానం ఆగన్త్వా తిట్ఠన్తి, ఏవం సేనాసనం పలిబుద్ధం హోతి, తథా పలిబుద్ధే వా సేనాసనే, జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయకరాసు ఆపదాసు వా గచ్ఛన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. మఞ్చాదీనం సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే దేసే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, నిరపేక్ఖతా, లేడ్డుపాతాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ ఛ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవ, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.

పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పఞ్చమే విహారేతి గబ్భే వా అఞ్ఞతరస్మిం వా సబ్బపరిచ్ఛన్నే వుత్తసేనాసనే. సేయ్యన్తి సేయ్యా నామ భిసీ చిమిలికా ఉత్తరత్థరణం భూమత్థరణం తట్టికా చమ్మక్ఖణ్డో నిసీదనం పచ్చత్థరణం తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారోతి వుత్తం. తత్థ చిమిలికా నామ పరికమ్మకతాయ భూమియా వణ్ణానురక్ఖణత్థం కతా. ఉత్తరత్థరణం నామ మఞ్చపీఠాదీనం ఉపరి అత్థరితబ్బయుత్తకం పచ్చత్థరణం. భూమత్థరణం నామ చిమిలికాయ సతి తస్సా ఉపరి, అసతి సుద్ధభూమియం అత్థరితబ్బా కటసారకాది వికతి. తట్టికా నామ తాలపణ్ణాదీహి కతతట్టికా. చమ్మక్ఖణ్డో నామ యంకిఞ్చి చమ్మం, సీహచమ్మాదీనఞ్హి పరిహరణేయేవ పరిక్ఖేపో, సేనాసనపరిభోగే పన అకప్పియచమ్మం నామ నత్థి. పచ్చత్థరణం నామ పావారో కోజవోతి ఏత్తకమేవ, సేసం పాకటమేవ. ఇతి ఇమాసు దససు సేయ్యాసు ఏకమ్పి సేయ్యం అత్తనో వస్సగ్గేన గహేత్వా వుత్తలక్ఖణే విహారే సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా యో భిక్ఖు దిసంగమికో యథా ఠపితం ఉపచికాహి న ఖజ్జతి, తథా ఠపనవసేన నేవ ఉద్ధరేయ్య, న ఉద్ధరాపేయ్య, పురిమసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్య, తస్స పరిక్ఖిత్తస్స ఆరామస్స పరిక్ఖేపం, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారం అతిక్కమన్తస్స పఠమపాదే దుక్కటం, దుతియపాదే పాచిత్తియం. యత్థ పన ఉపచికాసఙ్కా నత్థి, తతో అనాపుచ్ఛాపి గన్తుం వట్టతి, ఆపుచ్ఛనం పన వత్తం.

సావత్థియం సత్తరసవగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ సఙ్ఘికే విహారే సేయ్యం సన్థరిత్వా అనుద్ధరిత్వా అనాపుచ్ఛా పక్కమనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, వుత్తలక్ఖణస్స పన విహారస్స ఉపచారే బహి ఆసన్నే ఉపట్ఠానసాలాయ వా అపరిచ్ఛన్నమణ్డపే వా పరిచ్ఛన్నే వాపి బహూనం సన్నిపాతభూతే రుక్ఖమూలే వా సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా, మఞ్చపీఠఞ్చ విహారే వా వుత్తప్పకారే విహారూపచారే వా సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా ఉద్ధరణాదీని అకత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటమేవ. అత్తనో సన్తకే, విస్సాసికపుగ్గలికే, ఉద్ధరణాదీని కత్వా, పురిమనయేనేవ పలిబుద్ధం ఛడ్డేత్వా గమనే, యో చ ‘‘అజ్జేవ ఆగన్త్వా పటిజగ్గిస్సామీ’’తి ఏవం సాపేక్ఖో నదిపారం వా గామన్తరం వా గన్త్వా యత్థస్స గమనచిత్తం ఉప్పన్నం, తత్థేవ ఠితో కఞ్చి పేసేత్వా వా ఆపుచ్ఛతి, నదిపూరరాజచోరాదీసు వా కేనచి పలిబుద్ధో న సక్కోతి పచ్చాగన్తుం, తస్స చ, ఆపదాసు చ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. వుత్తలక్ఖణసేయ్యా, తస్సా సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే విహారే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, అనపేక్ఖస్స దిసాపక్కమనం, ఉపచారసీమాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ సత్త అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అనన్తరసిక్ఖాపదే వుత్తనయానేవాతి.

దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఛట్ఠే జానన్తి ‘‘అనుట్ఠాపనీయో అయ’’న్తి జానన్తో, తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘వుడ్ఢో’తి జానాతి, ‘గిలానో’తి జానాతి, ‘సఙ్ఘేన దిన్నో’తి జానాతీ’’తి (పాచి. ౧౨౧) వుత్తం. వుడ్ఢో హి అత్తనో వుడ్ఢతాయ అనుట్ఠాపనీయో, గిలానో గిలానతాయ, సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరగణవాచకాచరియానం వా బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా ధువవాసత్థాయ విహారం సల్లక్ఖేత్వా సమ్మన్నిత్వా దేతి, తస్మా యస్స సఙ్ఘేన దిన్నో, సోపి అనుట్ఠాపనీయో. పుబ్బుపగతన్తి పుబ్బం ఉపగతం. అనుపఖజ్జాతి మఞ్చపీఠానం వా తస్స వా భిక్ఖునో పవిసన్తస్స వా నిక్ఖమన్తస్స వా ఉపచారం అనుపవిసిత్వా. తత్థ మఞ్చపీఠానం తావ మహల్లకే విహారే సమన్తా దియడ్ఢో హత్థో ఉపచారో, ఖుద్దకే యతో పహోతి, తతో దియడ్ఢో హత్థో, తస్స పన పవిసన్తస్స పాదధోవనపాసాణతో యావ మఞ్చపీఠం, నిక్ఖమన్తస్స మఞ్చపీఠతో యావ పస్సావట్ఠానం, తావ ఉపచారో. సేయ్యం కప్పేయ్యాతి తస్స సమ్బాధం కత్తుకామతాయ తస్మిం ఉపచారే దససు సేయ్యాసు ఏకమ్పి సన్థరన్తస్స వా సన్థరాపేన్తస్స వా దుక్కటం, తత్థ నిసీదన్తస్స వా నిపజ్జన్తస్స వా పాచిత్తియం, ద్వేపి కరోన్తస్స ద్వే పాచిత్తియాని, పునప్పునం కరోన్తస్స పయోగగణనాయ పాచిత్తియం.

సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అనుపఖజ్జ సేయ్యకప్పనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, వుత్తూపచారతో వా బహి, ఉపట్ఠానసాలాదికే వా, విహారస్స ఉపచారే వా, సన్థరణసన్థరాపనేసుపి నిసజ్జసయనేసుపి దుక్కటమేవ. అత్తనో వా, విస్సాసికస్స వా సన్తకే పన విహారే సన్థరన్తస్స, యో చ గిలానో వా సీతుణ్హపీళితో వా పవిసతి, తస్స చ, ఆపదాసు చ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సఙ్ఘికవిహారతా, అనుట్ఠాపనీయభావజాననం, సమ్బాధేతుకామతా, ఉపచారే నిసీదనం వా నిపజ్జనం వాతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమపారాజికసదిసానేవ, ఇదం పన దుక్ఖవేదనమేవాతి.

అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సత్తమే కుపితోతి కుద్ధో. అనత్తమనోతి అతుట్ఠచిత్తో. నిక్కడ్ఢేయ్య వా నిక్కడ్ఢాపేయ్య వా పాచిత్తియన్తి ఏత్థ యే అనేకభూమకా పాసాదా, అనేకకోట్ఠకాని వా చతుస్సాలాని, తాదిసేసు సేనాసనేసు గహేత్వా అన్తరా అట్ఠపేత్వా ఏకేనేవ పయోగేన అతిక్కామేన్తస్స ఏకం పాచిత్తియం, ఠపేత్వా ఠపేత్వా నానాపయోగేహి అతిక్కామేన్తస్స ద్వారగణనాయ పాచిత్తియాని, హత్థేన అనామసిత్వా ‘నిక్ఖమా’తి వత్వా వాచాయ నిక్కడ్ఢన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. నిక్కడ్ఢాపేన్తస్స పన ‘నిక్కడ్ఢా’తి ఆణత్తమత్తే దుక్కటం, సకిం ఆణత్తే పన తస్మిం బహుకేపి ద్వారే నిక్ఖమన్తే ఇతరస్స ఏకమేవ పాచిత్తియం. సచే పన ‘‘ఏత్తకాని ద్వారాని నిక్కడ్ఢాహీ’’తి వా, ‘‘యావ మహాద్వారం, తావ నిక్కడ్ఢాహీ’’తి వా ఏవం నియమేత్వా ఆణత్తో హోతి, ద్వారగణనాయ పాచిత్తియాని.

సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ భిక్ఖుం సఙ్ఘికా విహారా నిక్కడ్ఢనవత్థుస్మిం

పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, తస్స పరిక్ఖారనిక్కడ్ఢనే, ఉపట్ఠానసాలాదికా విహారూపచారా తస్స వా తస్స పరిక్ఖారస్స వా నిక్కడ్ఢనే, అనుపసమ్పన్నస్స పన అనుపసమ్పన్నపరిక్ఖారస్స వా విహారా వా విహారూపచారా వా నిక్కడ్ఢనే నిక్కడ్ఢాపనే చ దుక్కటమేవ. తఞ్చ ఖో అసమ్బద్ధేసు పరిక్ఖారేసు పరిక్ఖారగణనాయ వేదితబ్బం. అత్తనో వా, విస్సాసికస్స వా సన్తకా విహారా నిక్కడ్ఢనే, సకలసఙ్ఘారామతోపి భణ్డనకారకస్స వా తస్స పరిక్ఖారస్స వా నిక్కడ్ఢనే నిక్కడ్ఢాపనే వా, అత్తనో వసనట్ఠానతో అలజ్జిస్స, ఉమ్మత్తకస్స, న సమ్మావత్తన్తానం అన్తేవాసికసఅవిహారికానం, తేసం పరిక్ఖారస్స వా నిక్కడ్ఢనే చ, సయం ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సఙ్ఘికవిహారో, ఉపసమ్పన్నస్స భణ్డనకారకభావాదివినిముత్తతా, కోపేన నిక్కడ్ఢనం వా నిక్కడ్ఢాపనం వాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన దుక్ఖవేదనన్తి.

నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అట్ఠమే ఉపరివేహాసకుటియాతి ఉపరి అచ్ఛన్నతలాయ ద్విభూమికకుటియా వా తిభూమికకుటియా వా, పదభాజనే పన ఇధ అధిప్పేతం కుటిం దస్సేతుం ‘‘మజ్ఝిమస్స పురిసస్స అసీసఘట్టా’’తి (పాచి. ౧౩౧) వుత్తం. ఆహచ్చపాదకన్తి అఙ్గే విజ్ఝిత్వా పవేసితపాదకం. అభినిసీదేయ్యాతి అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా నిసీదేయ్య, భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం, మఞ్చే వా పీఠే వా నిసీదేయ్య వా నిపజ్జేయ్య వాతి అత్థో. అభీతి ఇదం పన పదసోభణత్థే ఉపసగ్గమత్తమేవ, తస్మా యో భిక్ఖు వుత్తలక్ఖణాయ వేహాసకుటియా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన యావ పమాణమజ్ఝిమస్స పురిసస్స సబ్బసో హేట్ఠిమాహి తులాహి సీసం న ఘట్టేతి, ఏత్తకం ఉచ్చాయ తులానం ఉపరి ఠపితే ఆహచ్చపాదకే మఞ్చే వా పీఠే వా నిసీదతి వా నిపజ్జతి వా, తస్స అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన పయోగగణనాయ పాచిత్తియం.

సావత్థియం అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ ఉపరివేహాసకుటియా ఆహచ్చపాదకం మఞ్చం పీఠం సహసా అభినిసీదనఅభినిపజ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, అత్తనో వా, విస్సాసికస్స వా సన్తకే విహారే, అవేహాసకుటియా, సీసఘట్టాయ, యస్స వా హేట్ఠా దబ్బసమ్భారాదీనం నిక్ఖిత్తత్తా అపరిభోగం హోతి, ఉపరితలం వా పదరసఞ్చితం సుధాదిపరికమ్మకతం వా, తత్థ ఆహచ్చపాదకే నిసీదన్తస్స, యో చే తస్మిం వేహాసట్ఠేపి ఆహచ్చపాదకే ఠితో కిఞ్చి గణ్హాతి వా లగ్గతి వా, యస్స చ పటాణీ దిన్నా హోతి, పాదసీసానం ఉపరి ఆణీ పవేసితా, తత్థ నిసీదన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సఙ్ఘికో విహారో, అసీసఘట్టా వేహాసకుటి, హేట్ఠా సపరిభోగం, అపటాణిదిన్నే ఆహచ్చపాదకే నిసీదనం వా నిపజ్జనం వాతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానీతి.

వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నవమే మహల్లకన్తి సస్సామికం. విహారన్తి ఉల్లిత్తావల్లిత్తం. యావ ద్వారకోసాతిఏత్థ ద్వారకోసో నామ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స సామన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసో. అగ్గళట్ఠపనాయాతి సకవాటకస్స ద్వారబన్ధస్స నిచ్చలభావత్థాయ. కవాటఞ్హి లహుపరివత్తకం వివరణకాలే భిత్తిం ఆహనతి, పిదహనకాలే ద్వారబన్ధం. తేన ఆహనేన భిత్తి కమ్పతి, తతో మత్తికా చలతి, చలిత్వా సిథిలా వా హోతి పతతి వా, తేనాహ భగవా ‘‘యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయా’’తి. తత్థ కిఞ్చాపి ‘‘ఇదం నామ కత్తబ్బ’’న్తి నేవ మాతికాయం, న పదభాజనే వుత్తం, అట్ఠుప్పత్తియం పన ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేసి, పునప్పునం లేపాపేసీ’’తి (పాచి. ౧౩౪) అధికారతో యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ పునప్పునం లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఆలోకసన్ధిపరికమ్మాయాతిఏత్థ ఆలోకసన్ధీతి వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తి. తే వివరణకాలే విదత్థిమత్తమ్పి అతిరేకమ్పి భిత్తిప్పదేసం పహరన్తి, ఉపచారో పనేత్థ సబ్బదిసాసు లబ్భతి, తస్మా సబ్బదిసాసు కవాటవిత్థారప్పమాణో ఓకాసో ఆలోకసన్ధిపరికమ్మత్థాయ లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

ఏవం లేపకమ్మే యం కత్తబ్బం, తం దస్సేత్వా ఇదాని ఛదనే కత్తబ్బం దస్సేతుం ద్వత్తిచ్ఛదనస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ ద్వత్తిచ్ఛదనస్స పరియాయన్తి ఛదనస్స ద్వత్తిపరియాయం, పరియాయం వుచ్చతి పరిక్ఖేపో, పరిక్ఖేపద్వయం వా పరిక్ఖేపత్తయం వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి అత్థో. అప్పహరితే ఠితేనాతి అహరితే ఠితేన. హరితన్తి చేత్థ సత్తధఞ్ఞాదిభేదం పుబ్బణ్ణం, ముగ్గమాసతిలకులత్థఅలాబుకుమ్భణ్డాదిభేదఞ్చ అపరణ్ణం అధిప్పేతం. యం తస్మిం ఖేత్తే వుత్తం న తావ సమ్పజ్జతి, వస్సే పన పతితే సమ్పజ్జిస్సతి, తమ్పి హరితసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. తస్మా తస్మిం ఠత్వా అధిట్ఠహన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతి. అప్పహరితే ఠత్వా అధిట్ఠహన్తస్సాపి అయం పరిచ్ఛేదో, పిట్ఠివంసస్స వా కూటాగారథూపికాయ వా పస్సే నిసిన్నో పురిసో ఛదనముఖవట్టిఅన్తేన ఓలోకేన్తో యస్మిం భూమిభాగే ఠితం భిక్ఖుం పస్సతి, యస్మిఞ్చ ఠితో తం ఉపరి నిసిన్నకం తథేవ ఉల్లోకేన్తో పస్సతి, తస్మిం ఠాతబ్బం, తస్స అన్తో అహరితేపి ఠాతుం న లభతి. తతో చే ఉత్తరీతి మగ్గేన ఛాదియమానే తిణ్ణం మగ్గానం, పరియాయేన ఛాదియమానే తిణ్ణం పరియాయానం ఉపరి ఇట్ఠకసిలాసుధాహి ఛాదియమానే ఇట్ఠకసిలాసుధాపిణ్డగణనాయ, తిణపణ్ణేహి ఛాదియమానే పణ్ణగణనాయ చేవ తిణముట్ఠిగణనాయ చ పాచిత్తియం.

కోసమ్బియం ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భ పునప్పునం ఛాదాపనలేపాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, ఊనద్వత్తిపరియాయే అతిరేకసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా దుక్కటం. సేతవణ్ణాదికరణే, ద్వత్తిపరియాయే వా ఊనకద్వత్తిపరియాయే వా, లేణగుహాతిణకుటికాదీసు, అఞ్ఞస్సత్థాయ, అత్తనో ధనేన కారేన్తస్స, వాసాగారం ఠపేత్వా సేసాని అధిట్ఠహన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. మహల్లకవిహారతా, అత్తనో వాసాగారతా, ఉత్తరి అధిట్ఠానన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని సఞ్చరిత్తే వుత్తనయానేవాతి.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దసమే జానం సప్పాణకన్తి ‘‘సప్పాణకం ఏత’’న్తి దిస్వా వా సుత్వా వా యేన కేనచి ఆకారేన జానన్తో. సిఞ్చేయ్య వా సిఞ్చాపేయ్య వాతి తేన ఉదకేన సయం వా సిఞ్చేయ్య, అఞ్ఞం వా ఆణాపేత్వా సిఞ్చాపేయ్య. తత్థ ధారం అవిచ్ఛిన్దిత్వా సిఞ్చన్తస్స ఏకస్మిం ఘటే ఏకావ ఆపత్తి, విచ్ఛిన్దన్తస్స పయోగగణనాయ ఆపత్తియో. మాతికం పముఖం కరోతి, దివసమ్పి సన్దతు, ఏకావ ఆపత్తి. తత్థ తత్థ బన్ధిత్వా అఞ్ఞతో నేన్తస్స పయోగగణనాయ ఆపత్తియో. బహుకమ్పి తిణపణ్ణసాఖాదిం ఏకప్పయోగేన ఉదకే పక్ఖిపన్తస్స ఏకావ ఆపత్తి, ఏకేకం పక్ఖిపన్తస్స పయోగగణనాయ ఆపత్తియో. ఇదఞ్చ యం ఏవం పక్ఖిపియమానే పరియాదానం గచ్ఛతి, ఆవిలం వా హోతి, యథా పాణకా మరన్తి, తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం, న మహాఉదకం. సిఞ్చాపనే ఆణత్తియా దుక్కటం, ఏకాణత్తియా బహుకమ్పి సిఞ్చతు, ఆణాపకస్స ఏకమేవ పాచిత్తియం.

ఆళవియం ఆళవకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ సిఞ్చనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, అప్పాణకే సప్పాణకసఞ్ఞినో, ఉభోసు వేమతికస్స దుక్కటం. అప్పాణకసఞ్ఞినో, అసఞ్చిచ్చ అస్సతియా వా సిఞ్చన్తస్స, అజానన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఉదకస్స సప్పాణకతా, ‘‘సిఞ్చనేన పాణకా మరిస్సన్తీ’’తి జాననం, తఞ్చ ఉదకం తాదిసమేవ, వినా వధకచేతనాయ యేన కేనచి కరణీయేన తిణాదీనం సిఞ్చనన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన పణ్ణత్తివజ్జం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భూతగామవగ్గో దుతియో.