౮. దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

అట్ఠమే దుట్ఠో దోసోతి దూసితో చేవ దూసకో చ. ఉప్పన్నే హి దోసే పుగ్గలో తేన దోసేన దూసితో హోతి, పకతిభావం జహాపితో, తస్మా ‘‘దుట్ఠో’’తి వుచ్చతి. పరఞ్చ దూసేతి వినాసేతి, తస్మా ‘‘దోసో’’తి వుచ్చతి. ఇతి ‘‘దుట్ఠో దోసో’’తి ఏకస్సేవేతం పుగ్గలస్స ఆకారనానత్తేన నిదస్సనం. అప్పతీతోతి నప్పతీతో, పీతిసుఖాదీహి వివజ్జితో, న అభిసటోతి అత్థో. అమూలకేనాతి యం చోదకేన చుదితకమ్హి పుగ్గలే అదిట్ఠం అస్సుతం అపరిసఙ్కితం, ఇదం ఏతేసం దస్సనసవనపరిసఙ్కాసఙ్ఖాతానం మూలానం అభావతో అమూలకం నామ. తం పన సో ఆపన్నో వా హోతు, అనాపన్నో వా, ఏతం ఇధ అప్పమాణం. ఏత్థ చ అదిట్ఠం నామ అత్తనో పసాదచక్ఖునా వా దిబ్బచక్ఖునా వా అదిట్ఠం, అస్సుతం నామ తథేవ కేనచి వుచ్చమానం న సుతం, అపరిసఙ్కితం నామ అత్తనో వా పరస్స వా దిట్ఠసుతముతవసేన చేతసా అపరిసఙ్కితం, ఇతి ఏవరూపేన అమూలకేన. పారాజికేనాతి భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవీసతియా అఞ్ఞతరేన, పదభాజనే (పారా. ౩౮౬) పన పారాజికుద్దేసే ఆగతానేవ గహేత్వా ‘‘చతున్నం అఞ్ఞతరేనా’’తి వుత్తం. అనుద్ధంసేయ్యాతి ధంసేయ్య విద్ధంసేయ్య పధంసేయ్య అభిభవేయ్య. తం పన అనుద్ధంసనం యస్మా అత్తనా చోదేన్తోపి పరేన చోదాపేన్తోపి కరోతి, తస్మాస్స పదభాజనే ‘‘చోదేతి వా చోదాపేతి వా’’తి వుత్తం. తత్థ వత్థుసన్దస్సనా ఆపత్తిసన్దస్సనా సంవాసప్పటిక్ఖేపో సామీచిప్పటిక్ఖేపోతి సఙ్ఖేపతో చతస్సో చోదనా. తాసు వత్థుసన్దస్సనా నామ ‘‘త్వం మేథునం ధమ్మం పటిసేవీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తా. ఆపత్తిసన్దస్సనా నామ ‘‘త్వం మేథునధమ్మాపత్తిం ఆపన్నో’’తిఆదినా నయేన పవత్తా. సంవాసప్పటిక్ఖేపో నామ ‘‘నత్థి తయా సద్ధిం ఉపోసథో వా పవారణా వా సఙ్ఘకమ్మం వా’’తి ఏవం పవత్తో. ఏత్తావతా పన సీసం న ఏతి, ‘‘అస్సమణోసీ’’తిఆదీహి వచనేహి సద్ధిం ఘటితేయేవ సీసం ఏతి. సామీచిప్పటిక్ఖేపో నామ అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మబీజనికమ్మాదీనం అకరణం, తం పటిపాతియా వన్దనాదీని కరోతో ఏకస్స అకత్వా సేసానం కరణకాలే వేదితబ్బం. ఏత్తావతా చ చోదనా నామ హోతి, ఆపత్తి పన సీసం న ఏతి. ‘‘కస్మా మమ వన్దనాదీని న కరోసీ’’తి పుచ్ఛితే పన ‘‘అస్సమణోసీ’’తిఆదివచనేహి సద్ధిం ఘటితేయేవ సీసం ఏతి, తస్మా యో భిక్ఖు భిక్ఖుం సమీపే ఠత్వా ‘‘త్వం మేథునం ధమ్మం పటిసేవీ’’తి వా ‘‘అస్సమణోసీ’’తి వా ఆదీహి వచనేహి హత్థముద్దాయ ఏవ వా ఏతమత్థం దీపేన్తో సయం వా చోదేతి, గహట్ఠపబ్బజితేసు వా అఞ్ఞతరేన చోదాపేతి, అయం అనుద్ధంసేతి నామ. అప్పేవ నామ నం ఇమమ్హా బ్రహ్మచరియా చావేయ్యన్తి అపి ఏవ నామ నం పుగ్గలం ఇమమ్హా సేట్ఠచరియా అపనేయ్యం. ‘‘సాధు వతస్స సచాహం ఇమం పుగ్గలం ఇమమ్హా బ్రహ్మచరియా చావేయ్య’’న్తి ఇమినా అధిప్పాయేన అనుద్ధంసేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఏతేన ఏకం చావనాధిప్పాయం గహేత్వా అవసేసా అక్కోసాధిప్పాయో కమ్మాధిప్పాయో వుట్ఠానాధిప్పాయో ఉపోసథట్ఠపనాధిప్పాయో పవారణట్ఠపనాధిప్పాయో అనువిజ్జనాధిప్పాయో ధమ్మకథాధిప్పాయోతి సత్త అధిప్పాయా పటిక్ఖిత్తా హోన్తి. తతో అపరేన సమయేనాతి యస్మిం సమయే అనుద్ధంసితో హోతి, తతో అఞ్ఞస్మిం సమయే. సమనుగ్గాహీయమానో వాతి అనువిజ్జకేన కిం తే దిట్ఠన్తిఆదినా నయేన అనువిజ్జియమానో ఉపపరిక్ఖియమానో. అసమనుగ్గాహీయమానో వాతి దిట్ఠాదీసు కేనచి వత్థునావా అనువిజ్జకాదీసు యేన కేనచి పుగ్గలేన వా అవుచ్చమానో. ఇమేసం పన పదానం పరతో ‘‘భిక్ఖు చ దోసం పతిట్ఠాతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – ఏవం సమనుగ్గాహీయమానో వా అసమనుగ్గాహీయమానో వా భిక్ఖు చ దోసం పతిట్ఠాతి పటిచ్చ తిట్ఠతి పటిజానాతి, సఙ్ఘాదిసేసోతి. ఇదఞ్చ అమూలకభావస్స పాకటకాలదస్సనత్థం వుత్తం. ఆపత్తిం పన అనుద్ధంసితక్ఖణేయేవ ఆపజ్జతి. అమూలకఞ్చేవ తం అధికరణం హోతీతి ఏత్థ పన దిట్ఠమూలాదీనం అభావేన అమూలకం, సమథేహి అధికరణీయభావేన అధికరణం. యఞ్హి అధికిచ్చ ఆరబ్భ పటిచ్చ సన్ధాయ సమథా పవత్తన్తి, తం అధికరణం. ఇధ పన పారాజికసఙ్ఖాతం ఆపత్తాధికరణమేవ అధిప్పేతం. యది హి తం అధికరణం దిట్ఠాదీహి మూలేహి అమూలకఞ్చేవ హోతి, అయం చోదేతుం ఆగతో భిక్ఖు చ దోసం పతిట్ఠాతి పటిచ్చ తిట్ఠతి, ‘‘తుచ్ఛకం మయా భణిత’’న్తిఆదీని (పారా. ౩౮౬) వదన్తో పటిజానాతి, తస్స భిక్ఖునో అనుద్ధంసితక్ఖణేయేవ సఙ్ఘాదిసేసోతి, అయం సిక్ఖాపదస్స పదానుక్కమేన అత్థో.

రాజగహే మేత్తియభూమజకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అమూలకేన పారాజికేన అనుద్ధంసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, కతూపసమ్పదం సుద్ధం వా అసుద్ధం వా పుగ్గలం యేన పారాజికేన చోదేతి, తం ‘‘అయం అనజ్ఝాపన్నో’’తి ఞత్వా చావనాధిప్పాయేన ‘‘కరోతు మే ఆయస్మా ఓకాసం, అహం తం వత్తుకామో’’తి ఏవం ఓకాసం అకారేత్వా చోదేన్తస్స సచే సో తఙ్ఖణేయేవ జానాతి ‘‘మం చోదేతీ’’తి, వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో చేవ దుక్కటఞ్చ. ఓకాసం కారేత్వా చోదేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసోయేవ. హత్థముద్దాయ సమ్ముఖా చోదేన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. పరమ్ముఖా చోదేన్తస్స పన సీసం న ఏతి. అత్తనా సమీపే ఠత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం ఆణాపేతి, సో తస్స వచనేన తం చోదేతి, చోదాపకస్సేవ వుత్తనయేన ఆపత్తియో. అథ సోపి ‘‘మయా దిట్ఠం సుతం అత్థీ’’తి చోదేతి, ద్విన్నమ్పి జానానం తథేవ ఆపత్తియో. అక్కోసాధిప్పాయేన పన ఓకాసం అకారేత్వా వదన్తస్స వుత్తనయేనేవ పాచిత్తియఞ్చేవ దుక్కటఞ్చ. ఓకాసం కారేత్వా వదన్తస్స పాచిత్తియమేవ. కమ్మాధిప్పాయేన అసమ్ముఖా సత్తవిధమ్పి కమ్మం కరోన్తస్స దుక్కటమేవ. వుట్ఠానాధిప్పాయేన ‘‘త్వం ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం పటికరోహీ’’తి వదన్తస్స, ఉపోసథం వా పవారణం వా ఠపేన్తస్స చ ఓకాసకమ్మం నత్థి, ఠపనక్ఖేత్తం పన జానితబ్బం, అనువిజ్జకస్సాపి ఓసటే వత్థుస్మిం ‘‘అత్థేతం తవా’’తి అనువిజ్జనాధిప్పాయేన వదన్తస్స ఓకాసకమ్మం నత్థి, ధమ్మకథికస్సాపి ‘‘యో ఇదఞ్చ ఇదఞ్చ కరోతి, అయం అస్సమణో’’తిఆదినా నయేన అనోదిసకం ధమ్మం కథేన్తస్స ఓకాసకమ్మం నత్థి. సచే పన ఓదిస్స నియమేత్వా ‘‘అసుకో చ అసుకో చ అస్సమణో అనుపాసకో’’తి కథేతి, ఆసనతో ఓరుయ్హ ఆపత్తిం దేసేత్వా గన్తబ్బం. ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి, సీలవిపత్తి, యం చోదేతి వా చోదాపేతి వా, తస్స ‘‘ఉపసమ్పన్నో’’తి సఙ్ఖ్యుపగమనం, తస్మిం సుద్ధసఞ్ఞితా, యేన పారాజికేన చోదేతి, తస్స దిట్ఠాదివసేన అమూలకతా, చావనాధిప్పాయేన సమ్ముఖాచోదనా, తస్స తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని. వేదనా పనేత్థ దుక్ఖాయేవాతి.

దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.