సఙ్ఘాదిసేసకణ్డో

ఇమే ఖో పనాతి ఇదాని వత్తబ్బానం అభిముఖీకరణం. ఆయస్మన్తోతి సన్నిపతితానం పియవచనేన ఆలపనం. తేరసాతి గణనపరిచ్ఛేదో. సఙ్ఘాదిసేసాతి ఏవంనామకా. ధమ్మాతి ఆపత్తియో. ఉద్దేసం ఆగచ్ఛన్తీతి సరూపేన ఉద్దిసితబ్బతం ఆగచ్ఛన్తి, న నిదానే వియ ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తి సాధారణవచనమత్తేన.

౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సంవిజ్జతి చేతనా అస్సాతి సఞ్చేతనా, సఞ్చేతనావ సఞ్చేతనికా, సఞ్చేతనా వా అస్స అత్థీతి సఞ్చేతనికా. సుక్కవిస్సట్ఠీతి సుక్కస్స విస్సట్ఠి, రాగూపత్థమ్భాదీసు యేన కేనచి అఙ్గజాతే కమ్మఞ్ఞతం పత్తే ఆరోగ్యాదీసు యంకిఞ్చి అపదిసిత్వా అజ్ఝత్తరూపాదీసు యత్థ కత్థచి మోచనస్సాదచేతనాయ నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్స ఆసయధాతునానత్తతో నీలాదివసేన (పారా. ౨౩౯-౨౪౦) దసవిధేసు సుక్కేసు యస్స కస్సచి సుక్కస్స ఠానా చావనాతి అత్థో. అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతి యా సుపినే సుక్కవిస్సట్ఠి హోతి, తం ఠపేత్వా. సఙ్ఘాదిసేసోతి యా అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా సఞ్చేతనికా సుక్కవిస్సట్ఠి, అయం సఙ్ఘాదిసేసో నామ ఆపత్తినికాయోతి అత్థో. వచనత్థో పనేత్థ సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సాతి సఙ్ఘాదిసేసో. కిం వుత్తం హోతి – ఇమం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా వుట్ఠాతుకామస్స యం తం ఆపత్తివుట్ఠానం, తస్స ఆదిమ్హి చేవ పరివాసదానత్థాయ, ఆదితో సేసే మజ్ఝే మానత్తదానత్థాయ మూలాయ పటికస్సనేన వా సహ మానత్తదానత్థాయ, అవసానే అబ్భానత్థాయ చ సఙ్ఘో ఇచ్ఛితబ్బో, న హేత్థ ఏకమ్పి కమ్మం వినా సఙ్ఘేన సక్కా కాతుం. ఇతి సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సాతి సఙ్ఘాదిసేసోతి.

సావత్థియం సేయ్యసకం ఆరబ్భ ఉపక్కమిత్వా అసుచిమోచనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం. సచే పన పరేన అత్తనో అఙ్గజాతే ఉపక్కమం కారేత్వా మోచాపేతి, ఆపజ్జతియేవ. చేతేత్వా అన్తమసో ఆకాసే కటికమ్పనేనపి నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్స సచే న ముచ్చతి, థుల్లచ్చయం. సచే పన అన్తమసో యం ఏకా ఖుద్దకమక్ఖికా పివేయ్య, తత్తకమ్పి ఠానతో ముచ్చతి, దకసోతం అనోతిణ్ణేపి సఙ్ఘాదిసేసో. ఠానతో పన చుతం అవస్సమేవ దకసోతం ఓతరతి, తస్మా ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే బహి నిక్ఖన్తే వా అనిక్ఖన్తే వా సఙ్ఘాదిసేసో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) అట్ఠకథాసు వుత్తం. అనుపక్కమన్తస్స చ, అమోచనాధిప్పాయస్స చ, సుపినం పస్సన్తస్స చ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ ముత్తేపి అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, చేతనా, ఉపక్కమో, ముచ్చనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమపారాజికే వుత్తసదిసానేవాతి.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దుతియే ఓతిణ్ణోతి యక్ఖాదీహి వియ సత్తా అన్తో ఉప్పజ్జన్తేన రాగేన వా ఓతిణ్ణో, కూపాదీని వియ సత్తా అసమపేక్ఖిత్వా రజ్జనీయే ఠానే రజ్జన్తో సయం వా రాగం ఓతిణ్ణో, కాయసంసగ్గరాగసమఙ్గిస్సేతం అధివచనం. విపరిణతేన చిత్తేనాతి పరిసుద్ధభవఙ్గసన్తతిసఙ్ఖాతం పకతిం విజహిత్వా అఞ్ఞథా పవత్తేన, విరూపం వా పరిణతేన యథా పరివత్తమానం విరూపం హోతి, ఏవం వుత్తరాగవసేన పరివత్తేత్వా ఠితేన చిత్తేనాతి అత్థో. మాతుగామేన సద్ధిన్తి తదహుజాతాయపి జీవమానకమనుస్సిత్థియా సద్ధిం. కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యాతి హత్థగ్గహణాదికఆయసమ్పయోగం కాయమిస్సీభావం సమాపజ్జేయ్య. హత్థగ్గాహం వాతిఆది పనస్స విత్థారేన అత్థదస్సనం. తత్థ హత్థో నామ కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అగ్గనఖా. వేణీ నామ వినన్ధిత్వా వా అవినన్ధిత్వా వా సుద్ధకేసేహి వా నీలాదివణ్ణసుత్తకుసుమకహాపణమాలాసువణ్ణచీరకముత్తావళిఆదీసు అఞ్ఞతరమిస్సేహి వా కతకేసకలాపస్సేతం అధివచనం. వేణిగ్గహణేన చేత్థ కేసాపి గహితాయేవ సద్ధిం లోమేహి. ఇతి వుత్తలక్ఖణస్స హత్థస్స గహణం హత్థగ్గాహో, వేణియా గహణం వేణిగ్గాహో. అవసేసస్స సరీరస్స పరామసనం అఞ్ఞతరస్స వా అఞ్ఞతరస్స వా అఙ్గస్స పరామసనం నామ. యో తం హత్థగ్గాహం వా వేణిగ్గాహం వా అఞ్ఞతరస్స వా అఞ్ఞతరస్స వా అఙ్గస్స పరామసనం సమాపజ్జేయ్య, తస్స సఙ్ఘాదిసేసో నామ ఆపత్తినికాయో హోతీతి.

సావత్థియం ఉదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కాయసంసగ్గసమాపజ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినో అన్తమసో లోమేన లోమం ఫుసన్తస్సాపి, ఇత్థియా వా ఫుసియమానస్స సేవనాధిప్పాయేన వాయమిత్వా ఫస్సం పటిజానన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో. ఏకేన పన హత్థేన గహేత్వా దుతియేన హత్థేన దివసమ్పి తత్థ తత్థ ఫుసన్తస్స ఏకావ ఆపత్తి, అగ్గహేత్వా ఫుసన్తో పన సచే సీసతో యావ పాదా, తావ కాయతో హత్థం అమోచేన్తోయేవ ఫుసతి, ఏకావ ఆపత్తి, పఞ్చన్నం అఙ్గులీనం ఏకతో గహణేపి ఏకాయేవ. సచే పన నానిత్థీనం పఞ్చఙ్గులియో ఏకతో గణ్హాతి, పఞ్చ ఆపత్తియో. ఇత్థియా వేమతికస్స, పణ్డకపురిసతిరచ్ఛానగతసఞ్ఞిస్స చ థుల్లచ్చయం, తథా కాయేన కాయప్పటిబద్ధేన, అమనుస్సిత్థిపణ్డకేహి చ సద్ధిం కాయసంసగ్గేపి. మనుస్సిత్థియా పన కాయప్పటిబద్ధేన కాయప్పటిబద్ధాదీసు, పురిసకాయఫుసనాదీసు చ దుక్కటం. ఇత్థియా ఫుసియమానస్స సేవనాధిప్పాయస్సాపి కాయేన అవాయమిత్వా ఫస్సం పటిజానన్తస్స, మోక్ఖాధిప్పాయేన ఇత్థిం ఫుసన్తస్స, అసఞ్చిచ్చ, అస్సతియా, అజానన్తస్స, అసాదియన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, కాయసంసగ్గరాగో, తేన రాగేన వాయామో, హత్థగ్గాహాదిసమాపజ్జనన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమపారాజికే వుత్తసదిసానేవాతి.

కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తతియే ఓతిణ్ణతా చ విపరిణతచిత్తతా చ దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగవసేన వేదితబ్బా. మాతుగామన్తి దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లసంలక్ఖణసమత్థం మనుస్సిత్థిం. దుట్ఠుల్లాహివాచాహీతి వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గేమేథునధమ్మప్పటిసంయుత్తాహి వాచాహి. ఓభాసేయ్యాతి అవభాసేయ్య, వణ్ణావణ్ణయాచనఆయాచనపుచ్ఛనపటిపుచ్ఛనఆచిక్ఖణానుసాసనఅక్కోసనవసేన నానప్పకారం అసద్ధమ్మవచనం వదేయ్య. యథా తన్తి ఏత్థ న్తి నిపాతమత్తం, యథా యువా యువతిన్తి అత్థో. ఏతేన ఓభాసనే నిరాసఙ్కభావం దస్సేతి. మేథునుపసంహితాహీతిఇదం దుట్ఠుల్లవాచాయ సిఖాపత్తలక్ఖణదస్సనం. సఙ్ఘాదిసేసోతి ద్విన్నం మగ్గానం వసేన వణ్ణావణ్ణేహి వా మేథునయాచనాదీహి వా ‘‘సిఖరణీసి, సంభిన్నాసి, ఉభతోబ్యఞ్జనకాసీ’’తి ఇమేసు తీసు అఞ్ఞతరేన అక్కోసవచనేన వా మాతుగామం ఓభాసన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో నామ ఆపత్తినికాయో హోతీతి.

సావత్థియం ఉదాయిత్థేరం ఆరబ్భ దుట్ఠుల్లవాచాహి ఓభాసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినో అన్తమసో హత్థముద్దాయపి వుత్తనయేన ఓభాసన్తస్స సచే సా తమత్థం తస్మింయేవ ఖణే జానాతి, సఙ్ఘాదిసేసో. పణ్డకే థుల్లచ్చయం. తస్మింయేవ ఇత్థిసఞ్ఞినో దుక్కటం. పునప్పునం ఓభాసన్తస్స, సమ్బహులా చ ఇత్థియో ఏకవాచాయ ఓభాసన్తస్స వాచాగణనాయ చేవ ఇత్థిగణనాయ చ ఆపత్తియో. సచే యం ఇత్థిం ఓభాసతి, సా న జానాతి, థుల్లచ్చయం. అధక్ఖకం ఉబ్భజాణుమణ్డలం ఆదిస్స వణ్ణాదిభణనేపి థుల్లచ్చయం. పణ్డకే దుక్కటం, ఉబ్భక్ఖకం అధోజాణుమణ్డలం కాయప్పటిబద్ధఞ్చ ఆదిస్స వణ్ణాదిభణనే సబ్బత్థ దుక్కటం. అత్థధమ్మఅనుసాసనిపురేక్ఖారానం ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగో, తేన రాగేన ఓభాసనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అదిన్నాదానసముట్ఠానం, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి.

దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అత్తకామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చతుత్థే ఓతిణ్ణతా చ విపరిణతచిత్తతా చ అత్తకామపారిచరియావసేన వేదితబ్బా. మాతుగామస్స సన్తికేతి దుట్ఠుల్లోభాసనే వుత్తప్పకారాయ ఇత్థియా సమీపే. అత్తకామపారిచరియాయాతి మేథునధమ్మసఙ్ఖాతేన కామేన పారిచరియా కామపారిచరియా, అత్తనో అత్థాయ కామపారిచరియా అత్తకామపారిచరియా, అత్తనా వా కామితా ఇచ్ఛితాతి అత్తకామా, సయం మేథునరాగవసేన పత్థితాతి అత్థో, అత్తకామా చ సా పారిచరియా చాతి అత్తకామపారిచరియా, తస్సా అత్తకామపారిచరియాయ. వణ్ణం భాసేయ్యాతి గుణం ఆనిసంసం పకాసేయ్య. ఏతదగ్గన్తిఆది తస్సా అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణభాసనాకారనిదస్సనం. తత్రాయం పదసమ్బన్ధవసేనేవ సఙ్ఖేపత్థో – యా మాదిసం పాణాతిపాతాదీహి విరహితత్తా సీలవన్తం మేథునధమ్మా విరహితత్తా బ్రహ్మచారిం తదుభయేనాపి కల్యాణధమ్మం ఏతేన ధమ్మేన పరిచరేయ్య అభిరమేయ్య, తస్సా ఏవం మాదిసం పరిచరన్తియా యా అయం పారిచరియా నామ, ఏతదగ్గం పారిచరియానన్తి. మేథునుపసంహితేన సఙ్ఘాదిసేసోతి ఏవం అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భాసన్తో చ ‘‘అరహసి త్వం మయ్హం మేథునధమ్మం దాతు’’న్తిఆదినా మేథునప్పటిసంయుత్తేనేవ వచనేన యో భాసేయ్య, తస్స సఙ్ఘాదిసేసో.

సావత్థియం ఉదాయిత్థేరం ఆరబ్భ అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణభాసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినో అన్తమసో హత్థముద్దాయపి వుత్తనయేనేవ అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భాసన్తస్స సచే సా తమత్థం తస్మింయేవ ఖణే జానాతి, సఙ్ఘాదిసేసో. నో చే జానాతి, థుల్లచ్చయం. పణ్డకే పణ్డకసఞ్ఞినోపి థుల్లచ్చయం. తస్మింయేవ ఇత్థిసఞ్ఞినో దుక్కటం. చీవరాదీహి వత్థుకామేహి పారిచరియాయ వణ్ణం భాసన్తస్స ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, అత్తకామపారిచరియాయ రాగో, తేన రాగేన వణ్ణభణనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని దుట్ఠుల్లోభాసనే వుత్తసదిసానేవాతి.

అత్తకామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పఞ్చమే సఞ్చరిత్తన్తి ఇత్థిపురిసానం అన్తరే సంచరణభావం. సమాపజ్జేయ్యాతి సమ్మా పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణాని కరోన్తో ఆపజ్జేయ్య. ఇత్థియా వాతిఆది సమాపజ్జనాకారదస్సనం. తత్థ ఇత్థియా వా పురిసమతిన్తి పురిసేన వా తస్స మాతాపితాదీహి వా పేసితో పురిసస్స మతిం అధిప్పాయం ఇత్థియా ఆరోచేయ్యాతి అత్థో. పురిసస్స వా ఇత్థిమతిన్తి ఇత్థియా వా తస్సా మాతాపితాదీహి వా పేసితో ఇత్థియా మతిం అధిప్పాయం పురిసస్స ఆరోచేయ్యాతి అత్థో. జాయత్తనే వా జారత్తనే వాతి జాయభావే వా జారభావే వా. పురిసస్స హి మతిం ఇత్థియా ఆరోచేన్తో జాయత్తనే ఆరోచేతి, ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేన్తో జారత్తనే ఆరోచేతి. అపిచ పురిసస్సేవ మతిం ఇత్థియా ఆరోచేన్తో జాయత్తనే వా ఆరోచేతి నిబద్ధభరియభావే, జారత్తనే వా మిచ్ఛాచారభావే, తేనేవస్స పదభాజనే (పారా. ౩౦౨) ‘‘జాయత్తనే వాతి జాయా భవిస్ససి, జారత్తనే వాతి జారీ భవిస్ససీ’’తి వుత్తం. ఏతేనేవ ఉపాయేన ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచనేపి ‘‘పతి భవిస్ససి, జారో భవిస్ససీ’’తి వత్తబ్బతా వేదితబ్బా. అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీతి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన యా అయం తఙ్ఖణే ముహుత్తమత్తే సంవసితబ్బతో ‘‘తఙ్ఖణికా’’తి వుచ్చతి, ముహుత్తికాతి అత్థో. తస్సాపి ‘‘ముహుత్తికా భవిస్ససీ’’తి ఏవం పురిసస్స మతిం ఆరోచేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో, ఏతేనేవ ఉపాయేన ‘‘ముహుత్తికో భవిస్ససీ’’తి ఏవం పురిసస్స ఇత్థిమతిం ఆరోచేన్తోపి సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బో.

సావత్థియం ఉదాయిత్థేరం ఆరబ్భ సఞ్చరిత్తసమాపజ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీ’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, ‘‘పటిగ్గణ్హాతి, వీమంసతి, అన్తేవాసిం పచ్చాహరాపేతీ’’తిఇమినా (పారా. ౩౩౮) నయేన సాణత్తికం, అఞ్ఞత్ర నాలంవచనీయాయ యాయ కాయచి ఇత్థియా అన్తమసో మాతుయాపి పురిసమతిం ఆరోచేన్తో ‘‘హోహి కిర భరియా ధనక్కీతా’’తి వత్తుకామో సచేపి ఛన్దవాసినీఆదీసు అఞ్ఞతరాకారేన ఆరోచేత్వా తాయ ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛితేపి అసమ్పటిచ్ఛితేపి పున ఆగన్త్వా యేన పహితో, తస్స తం పవత్తిం ఆరోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతి. సా పన తస్స భరియా హోతు వా, మా వా, అకారణమేతం. సచేపి యస్సా సన్తికం పేసితో, తం అదిస్వా అఞ్ఞతరస్స అవస్సారోచనకస్స ‘‘ఆరోచేహీ’’తి వత్వా పచ్చాహరతి, ఆపజ్జతియేవ. ‘‘మాతురక్ఖితం బ్రూహీ’’తి పేసితస్స పన గన్త్వా అఞ్ఞం పితురక్ఖితాదీసు అఞ్ఞతరం వదన్తస్స విసఙ్కేతం హోతి, పురిసస్స వా ఇత్థియా వా వచనం ‘‘సాధూ’’తి కాయేన వా వాచాయ వా ఉభయేన వా పటిగ్గణ్హిత్వా తస్సా ఇత్థియా వా పురిసస్స వా ఆరోచేత్వా వా ఆరోచాపేత్వా వా పున యేన పేసితో, తస్స తం పవత్తిం సయం ఆరోచేన్తస్స వా అఞ్ఞేన ఆరోచాపేన్తస్స వా సఙ్ఘాదిసేసో. ఏత్తావతా హి ‘‘పటిగ్గణ్హాతి, వీమంసతి, పచ్చాహరతీ’’తిఇదం అఙ్గత్తయం సమ్పాదితమేవ హోతి, ఇతో పన యేహి కేహిచి ద్వీహి అఙ్గేహి, పణ్డకే చ అఙ్గత్తయేనాపి థుల్లచ్చయం. ఏకేన దుక్కటం. సఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా గిలానస్స వా కిచ్చేన గచ్ఛన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి.

సీలవిపత్తి, యేసు సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, తేసం మనుస్సజాతికతా, న నాలంవచనీయతా,

పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణానీతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. ఛసముట్ఠానం, పణ్ణత్తిం వా అలంవచనీయభావం వా అజానన్తస్స కాయవికారేన సాసనం గహేత్వా తథేవ వీమంసిత్వా తథేవ పచ్చాహరన్తస్స కాయతో సముట్ఠాతి. ‘‘ఇత్థన్నామా ఆగమిస్సతి, తస్సా చిత్తం జానేయ్యాథా’’తి కేనచి వుత్తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తం ఆగతం వత్వా పున తస్మిం పురిసే ఆగతే ఆరోచేన్తస్స కాయేన కిఞ్చి అకతత్తా వాచతో సముట్ఠాతి. వాచాయ ‘‘సాధూ’’తి సాసనం గహేత్వా అఞ్ఞేన కరణీయేన తస్సా ఘరం గన్త్వా అఞ్ఞత్థ వా గమనకాలే తం దిస్వా వచీభేదేన వీమంసిత్వా పునపి అఞ్ఞేనేవ కారణేన తతో అపక్కమ్మ కదాచిదేవ తం పురిసం దిస్వా ఆరోచేన్తస్సాపి వాచతో సముట్ఠాతి. పణ్ణత్తిం అజానన్తస్స పన ఖీణాసవస్సాపి పితువచనేన గన్త్వా అలంవచనీయం మాతరమ్పి ‘‘ఏహి మే పితరం ఉపట్ఠాహీ’’తి వత్వా పచ్చాహరన్తస్స కాయవాచతో సముట్ఠాతి. ఇమాని తీణి అచిత్తకసముట్ఠానాని. తదుభయం పన జానిత్వా ఏతేహేవ తీహి నయేహి సమాపజ్జన్తస్స తానేవ తీణి తదుభయజాననచిత్తేన సచిత్తకాని హోన్తి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, కుసలాదివసేన చేత్థ తీణి చిత్తాని, సుఖాదివసేన తిస్సో వేదనాతి.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఛట్ఠే సఞ్ఞాచికాయ పనాతి ఏత్థ సఞ్ఞాచికా నామ సయం పవత్తితయాచనా వుచ్చతి, తస్మా సఞ్ఞాచికాయాతి అత్తనో యాచనాయాతి వుత్తం హోతి, సయం యాచితకేహి ఉపకరణేహీతి అత్థో. ఏత్థ చ యంకిఞ్చి పరపరిగ్గహితకం మూలచ్ఛేదవసేన యాచితుం న వట్టతి, తావకాలికం పన వట్టతి. సహాయత్థాయ కమ్మకరణత్థాయ ‘‘పురిసం దేథా’’తి వత్తుం వట్టతి, పురిసత్తకరమ్పి యాచితుం వట్టతి, పురిసత్తకరో నామ వడ్ఢకిఆదినా పురిసేన కాతబ్బం హత్థకమ్మం. తం ‘‘పురిసత్తకరం దేహీ’’తి వా ‘‘హత్థకమ్మం దేహీ’’తి వా వత్వా యాచితుం వట్టతి. హత్థకమ్మం నామ కిఞ్చి వత్థు న హోతి, తస్మా ‘‘కిం, భన్తే, ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛితే వా అపుచ్ఛితే వా యాచితుం వట్టతి, విఞ్ఞత్తిపచ్చయా దోసో నత్థి, మిగలుద్దకాదయో పన సకకమ్మం న యాచితబ్బా. కుటిన్తి ఉల్లిత్తాదీసు అఞ్ఞతరం. తత్థ ఉల్లిత్తా నామ ఠపేత్వా థమ్భతులాపిట్ఠసఙ్ఘాటవాతపానధూమచ్ఛిద్దాదిభేదం అలేపోకాసం అవసేసే లేపోకాసే కుట్టేహి సద్ధిం ఘటేత్వా ఛదనస్స అన్తో సుధాయ వా మత్తికాయ వా లిత్తా. అవలిత్తా నామ తథేవ వుత్తనయేనేవ ఛదనస్స బహి లిత్తా. ఉల్లిత్తావలిత్తా నామ తథేవ ఛదనస్స అన్తో చ బహి చ లిత్తా. కారయమానేనాతి సయం వా కరోన్తేన, ఆణత్తియా వా కారాపేన్తేన. అసామికన్తి కారేతా దాయకేన విరహితం. అత్తుద్దేసన్తి ‘‘మయ్హం వాసాగారం ఏసా’’తి ఏవం అత్తా ఉద్దేసో ఏతిస్సాతి అత్తుద్దేసా, తం అత్తుద్దేసం. పమాణికా కారేతబ్బాతి పమాణయుత్తా కారేతబ్బా. తత్రిదం పమాణన్తి తస్సా కుటియా ఇదం పమాణం. దీఘసోతి దీఘతో. ద్వాదస విదత్థియో సుగతవిదత్థియాతిఏత్థ సుగతవిదత్థి నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో, వడ్ఢకిహత్థేన దియడ్ఢో హత్థో హోతి. మినన్తేన పన కుటియా బహికుట్టే పఠమం దిన్నం మహామత్తికపరియన్తం అగ్గహేత్వా థుసపిణ్డపరియన్తేన ద్వాదస విదత్థియో మినేతబ్బా, సచే థుసపిణ్డకేన అనత్థికో హోతి, మహామత్తికలేపేనేవ నిట్ఠాపేతి, స్వేవ పరిచ్ఛేదో. తిరియన్తి విత్థారతో. సత్తన్తరాతి కుట్టస్స బహిఅన్తం అగ్గహేత్వా అబ్భన్తరిమేన అన్తేన సత్త సుగతవిదత్థియో పమాణన్తి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ కేసగ్గమత్తమ్పి దీఘతో హాపేత్వా తిరియం, తిరియతో వా హాపేత్వా దీఘం వడ్ఢేతుం న వట్టతి, కో పన వాదో ఉభతోవడ్ఢనే. యా పన దీఘతో సట్ఠిహత్థాపి హోతి, తిరియతో తిహత్థా వా ఊనకచతుహత్థా వా, యత్థ పమాణయుత్తో మఞ్చో ఇతో చితో చ న పరివట్టతి, పచ్ఛిమకోటియా చతుహత్థవిత్థారా న హోతి, అయం కుటిసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, తస్మా వట్టతి. భిక్ఖూ అభినేతబ్బా వత్థుదేసనాయాతి యస్మిం పదేసే కుటిం కారేతుకామో హోతి, తం సోధేత్వా పదభాజనే (పారా. ౩౪౯) వుత్తనయేన సఙ్ఘం తిక్ఖత్తుం యాచిత్వా సబ్బే వా సఙ్ఘపరియాపన్నా సఙ్ఘేన వా సమ్మతా ద్వే తయో భిక్ఖూ తత్థ వత్థుదేసనత్థాయ నేతబ్బా. తేహి భిక్ఖూహి వత్థు దేసేతబ్బం అనారమ్భం సపరిక్కమనన్తి తేహి భిక్ఖూహి కిపిల్లికాదీనం ఆసయాదీహి తేరసహి, పుబ్బణ్ణాపరణ్ణనిస్సితాదీహి సోళసహి ఉపద్దవేహి విరహితత్తా అనారమ్భం, ద్వీహి వా చతూహి వా బలిబద్ధేహి యుత్తేన సకటేన ఏకం చక్కం నిబ్బోదకపతనట్ఠానే ఏకం బహి కత్వా ఆవిజ్ఝితుం సక్కుణేయ్యతాయ సపరిక్కమనన్తి సల్లక్ఖేత్వా సచే సఙ్ఘపహోనకా హోన్తి, తత్థేవ, నో చే, సఙ్ఘమజ్ఝం గన్త్వా తేన భిక్ఖునా యాచితేహి ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన వత్థు దేసేతబ్బం. సారమ్భే చేతిఆది పటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బం.

ఆళవియం ఆళవికే భిక్ఖూ ఆరబ్భ సఞ్ఞాచికాయ కుటికరణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, ‘‘అదేసితవత్థుకం పమాణాతిక్కన్తం కుటిం కారేస్సామీ’’తి ఉపకరణత్థం అరఞ్ఞం గమనతో పట్ఠాయ సబ్బపయోగేసు దుక్కటం, ‘‘ఇదాని ద్వీహి పిణ్డేహి నిట్ఠానం గమిస్సతీ’’తి తేసు పఠమపిణ్డదానే థుల్లచ్చయం, దుతియదానేన లేపే ఘటితే సచే అదేసితవత్థుకా ఏవ వా పమాణాతిక్కన్తా ఏవ వా హోతి, ఏకో సఙ్ఘాదిసేసో, ద్వే చ దుక్కటాని. ఉభయవిప్పన్నా, ద్వే సఙ్ఘాదిసేసా, ద్వే చ దుక్కటాని. సచే పన ద్వారబన్ధం వా వాతపానం వా అట్ఠపేత్వావ మత్తికాయ లిమ్పతి, ఠపితే చ తస్మిం లేపో న ఘటియతి, రక్ఖతి తావ. పున లిమ్పన్తస్స పన ఘటితమత్తే సఙ్ఘాదిసేసో. సచే తం ఠపియమానం పఠమదిన్నలేపేన సద్ధిం నిరన్తరమేవ హుత్వా తిట్ఠతి, పఠమమేవ సఙ్ఘాదిసేసో. కేవలం సారమ్భాయ దుక్కటం, తథా అపరిక్కమనాయ. విప్పకతం కుటిం అఞ్ఞస్స దదతో చ, భూమిం సమం కత్వా భిన్దన్తస్స చ, లేణగుహాతిణకుటిపణ్ణచ్ఛదనగేహేసు అఞ్ఞతరం కారేన్తస్స, కుటిమ్పి అఞ్ఞస్స వాసత్థాయ, వాసాగారం ఠపేత్వా ఉపోసథాగారాదీసు అఞ్ఞతరత్థాయ కారేన్తస్స చ ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, ఉల్లిత్తాదీనం అఞ్ఞతరతా, హేట్ఠిమపమాణసమ్భవో, అదేసితవత్థుకతా, పమాణాతిక్కన్తతా, అత్తుద్దేసికతా, వాసాగారతా, లేపఘటనాతి ఇమానేత్థ ఛ వా సత్త వా అఙ్గాని. ఛసముట్ఠానం, కిరియఞ్చ, కిరియాకిరియఞ్చ. ఇదఞ్హి వత్థుం దేసాపేత్వా పమాణాతిక్కన్తం వా కరోతో కిరియతో సముట్ఠాతి, అదేసాపేత్వా కరోతో కిరియాకిరియతో సముట్ఠాతి. సేసమేత్థ సఞ్చరిత్తే వుత్తసదిసమేవాతి.

కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సత్తమే మహల్లకన్తి ససామికభావేన సఞ్ఞాచితకుటితో మహన్తభావో ఏతస్స అత్థీతి మహల్లకో, యస్మా వా వత్థుం దేసాపేత్వా పమాణాతిక్కమేనాపి కాతుం వట్టతి, తస్మా పమాణమహన్తతాయపి మహల్లకో, తం మహల్లకం. యస్మా పనస్స తం పమాణమహన్తత్తం ససామికత్తావ లబ్భతి, తస్మా తదత్థదస్సనత్థం ‘‘మహల్లకో నామ విహారో ససామికో వుచ్చతీ’’తి ఏవమస్స పదభాజనే (పారా. ౩౬౭) వుత్తం. సేసం సబ్బం కుటికారసిక్ఖాపదే వుత్తసదిసం, ససామికభావమత్తమేవ హి విసేసో.

కోసమ్బియం ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భ చేతియరుక్ఖం ఛేదాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తభావో, అకిరియమత్తతో సముట్ఠానభావో, ఏకసఙ్ఘాదిసేసతా చ ఏత్థ విసేసో.

విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

అట్ఠమే దుట్ఠో దోసోతి దూసితో చేవ దూసకో చ. ఉప్పన్నే హి దోసే పుగ్గలో తేన దోసేన దూసితో హోతి, పకతిభావం జహాపితో, తస్మా ‘‘దుట్ఠో’’తి వుచ్చతి. పరఞ్చ దూసేతి వినాసేతి, తస్మా ‘‘దోసో’’తి వుచ్చతి. ఇతి ‘‘దుట్ఠో దోసో’’తి ఏకస్సేవేతం పుగ్గలస్స ఆకారనానత్తేన నిదస్సనం. అప్పతీతోతి నప్పతీతో, పీతిసుఖాదీహి వివజ్జితో, న అభిసటోతి అత్థో. అమూలకేనాతి యం చోదకేన చుదితకమ్హి పుగ్గలే అదిట్ఠం అస్సుతం అపరిసఙ్కితం, ఇదం ఏతేసం దస్సనసవనపరిసఙ్కాసఙ్ఖాతానం మూలానం అభావతో అమూలకం నామ. తం పన సో ఆపన్నో వా హోతు, అనాపన్నో వా, ఏతం ఇధ అప్పమాణం. ఏత్థ చ అదిట్ఠం నామ అత్తనో పసాదచక్ఖునా వా దిబ్బచక్ఖునా వా అదిట్ఠం, అస్సుతం నామ తథేవ కేనచి వుచ్చమానం న సుతం, అపరిసఙ్కితం నామ అత్తనో వా పరస్స వా దిట్ఠసుతముతవసేన చేతసా అపరిసఙ్కితం, ఇతి ఏవరూపేన అమూలకేన. పారాజికేనాతి భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవీసతియా అఞ్ఞతరేన, పదభాజనే (పారా. ౩౮౬) పన పారాజికుద్దేసే ఆగతానేవ గహేత్వా ‘‘చతున్నం అఞ్ఞతరేనా’’తి వుత్తం. అనుద్ధంసేయ్యాతి ధంసేయ్య విద్ధంసేయ్య పధంసేయ్య అభిభవేయ్య. తం పన అనుద్ధంసనం యస్మా అత్తనా చోదేన్తోపి పరేన చోదాపేన్తోపి కరోతి, తస్మాస్స పదభాజనే ‘‘చోదేతి వా చోదాపేతి వా’’తి వుత్తం. తత్థ వత్థుసన్దస్సనా ఆపత్తిసన్దస్సనా సంవాసప్పటిక్ఖేపో సామీచిప్పటిక్ఖేపోతి సఙ్ఖేపతో చతస్సో చోదనా. తాసు వత్థుసన్దస్సనా నామ ‘‘త్వం మేథునం ధమ్మం పటిసేవీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తా. ఆపత్తిసన్దస్సనా నామ ‘‘త్వం మేథునధమ్మాపత్తిం ఆపన్నో’’తిఆదినా నయేన పవత్తా. సంవాసప్పటిక్ఖేపో నామ ‘‘నత్థి తయా సద్ధిం ఉపోసథో వా పవారణా వా సఙ్ఘకమ్మం వా’’తి ఏవం పవత్తో. ఏత్తావతా పన సీసం న ఏతి, ‘‘అస్సమణోసీ’’తిఆదీహి వచనేహి సద్ధిం ఘటితేయేవ సీసం ఏతి. సామీచిప్పటిక్ఖేపో నామ అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మబీజనికమ్మాదీనం అకరణం, తం పటిపాతియా వన్దనాదీని కరోతో ఏకస్స అకత్వా సేసానం కరణకాలే వేదితబ్బం. ఏత్తావతా చ చోదనా నామ హోతి, ఆపత్తి పన సీసం న ఏతి. ‘‘కస్మా మమ వన్దనాదీని న కరోసీ’’తి పుచ్ఛితే పన ‘‘అస్సమణోసీ’’తిఆదివచనేహి సద్ధిం ఘటితేయేవ సీసం ఏతి, తస్మా యో భిక్ఖు భిక్ఖుం సమీపే ఠత్వా ‘‘త్వం మేథునం ధమ్మం పటిసేవీ’’తి వా ‘‘అస్సమణోసీ’’తి వా ఆదీహి వచనేహి హత్థముద్దాయ ఏవ వా ఏతమత్థం దీపేన్తో సయం వా చోదేతి, గహట్ఠపబ్బజితేసు వా అఞ్ఞతరేన చోదాపేతి, అయం అనుద్ధంసేతి నామ. అప్పేవ నామ నం ఇమమ్హా బ్రహ్మచరియా చావేయ్యన్తి అపి ఏవ నామ నం పుగ్గలం ఇమమ్హా సేట్ఠచరియా అపనేయ్యం. ‘‘సాధు వతస్స సచాహం ఇమం పుగ్గలం ఇమమ్హా బ్రహ్మచరియా చావేయ్య’’న్తి ఇమినా అధిప్పాయేన అనుద్ధంసేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఏతేన ఏకం చావనాధిప్పాయం గహేత్వా అవసేసా అక్కోసాధిప్పాయో కమ్మాధిప్పాయో వుట్ఠానాధిప్పాయో ఉపోసథట్ఠపనాధిప్పాయో పవారణట్ఠపనాధిప్పాయో అనువిజ్జనాధిప్పాయో ధమ్మకథాధిప్పాయోతి సత్త అధిప్పాయా పటిక్ఖిత్తా హోన్తి. తతో అపరేన సమయేనాతి యస్మిం సమయే అనుద్ధంసితో హోతి, తతో అఞ్ఞస్మిం సమయే. సమనుగ్గాహీయమానో వాతి అనువిజ్జకేన కిం తే దిట్ఠన్తిఆదినా నయేన అనువిజ్జియమానో ఉపపరిక్ఖియమానో. అసమనుగ్గాహీయమానో వాతి దిట్ఠాదీసు కేనచి వత్థునావా అనువిజ్జకాదీసు యేన కేనచి పుగ్గలేన వా అవుచ్చమానో. ఇమేసం పన పదానం పరతో ‘‘భిక్ఖు చ దోసం పతిట్ఠాతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – ఏవం సమనుగ్గాహీయమానో వా అసమనుగ్గాహీయమానో వా భిక్ఖు చ దోసం పతిట్ఠాతి పటిచ్చ తిట్ఠతి పటిజానాతి, సఙ్ఘాదిసేసోతి. ఇదఞ్చ అమూలకభావస్స పాకటకాలదస్సనత్థం వుత్తం. ఆపత్తిం పన అనుద్ధంసితక్ఖణేయేవ ఆపజ్జతి. అమూలకఞ్చేవ తం అధికరణం హోతీతి ఏత్థ పన దిట్ఠమూలాదీనం అభావేన అమూలకం, సమథేహి అధికరణీయభావేన అధికరణం. యఞ్హి అధికిచ్చ ఆరబ్భ పటిచ్చ సన్ధాయ సమథా పవత్తన్తి, తం అధికరణం. ఇధ పన పారాజికసఙ్ఖాతం ఆపత్తాధికరణమేవ అధిప్పేతం. యది హి తం అధికరణం దిట్ఠాదీహి మూలేహి అమూలకఞ్చేవ హోతి, అయం చోదేతుం ఆగతో భిక్ఖు చ దోసం పతిట్ఠాతి పటిచ్చ తిట్ఠతి, ‘‘తుచ్ఛకం మయా భణిత’’న్తిఆదీని (పారా. ౩౮౬) వదన్తో పటిజానాతి, తస్స భిక్ఖునో అనుద్ధంసితక్ఖణేయేవ సఙ్ఘాదిసేసోతి, అయం సిక్ఖాపదస్స పదానుక్కమేన అత్థో.

రాజగహే మేత్తియభూమజకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అమూలకేన పారాజికేన అనుద్ధంసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, కతూపసమ్పదం సుద్ధం వా అసుద్ధం వా పుగ్గలం యేన పారాజికేన చోదేతి, తం ‘‘అయం అనజ్ఝాపన్నో’’తి ఞత్వా చావనాధిప్పాయేన ‘‘కరోతు మే ఆయస్మా ఓకాసం, అహం తం వత్తుకామో’’తి ఏవం ఓకాసం అకారేత్వా చోదేన్తస్స సచే సో తఙ్ఖణేయేవ జానాతి ‘‘మం చోదేతీ’’తి, వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో చేవ దుక్కటఞ్చ. ఓకాసం కారేత్వా చోదేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసోయేవ. హత్థముద్దాయ సమ్ముఖా చోదేన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. పరమ్ముఖా చోదేన్తస్స పన సీసం న ఏతి. అత్తనా సమీపే ఠత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం ఆణాపేతి, సో తస్స వచనేన తం చోదేతి, చోదాపకస్సేవ వుత్తనయేన ఆపత్తియో. అథ సోపి ‘‘మయా దిట్ఠం సుతం అత్థీ’’తి చోదేతి, ద్విన్నమ్పి జానానం తథేవ ఆపత్తియో. అక్కోసాధిప్పాయేన పన ఓకాసం అకారేత్వా వదన్తస్స వుత్తనయేనేవ పాచిత్తియఞ్చేవ దుక్కటఞ్చ. ఓకాసం కారేత్వా వదన్తస్స పాచిత్తియమేవ. కమ్మాధిప్పాయేన అసమ్ముఖా సత్తవిధమ్పి కమ్మం కరోన్తస్స దుక్కటమేవ. వుట్ఠానాధిప్పాయేన ‘‘త్వం ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం పటికరోహీ’’తి వదన్తస్స, ఉపోసథం వా పవారణం వా ఠపేన్తస్స చ ఓకాసకమ్మం నత్థి, ఠపనక్ఖేత్తం పన జానితబ్బం, అనువిజ్జకస్సాపి ఓసటే వత్థుస్మిం ‘‘అత్థేతం తవా’’తి అనువిజ్జనాధిప్పాయేన వదన్తస్స ఓకాసకమ్మం నత్థి, ధమ్మకథికస్సాపి ‘‘యో ఇదఞ్చ ఇదఞ్చ కరోతి, అయం అస్సమణో’’తిఆదినా నయేన అనోదిసకం ధమ్మం కథేన్తస్స ఓకాసకమ్మం నత్థి. సచే పన ఓదిస్స నియమేత్వా ‘‘అసుకో చ అసుకో చ అస్సమణో అనుపాసకో’’తి కథేతి, ఆసనతో ఓరుయ్హ ఆపత్తిం దేసేత్వా గన్తబ్బం. ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి, సీలవిపత్తి, యం చోదేతి వా చోదాపేతి వా, తస్స ‘‘ఉపసమ్పన్నో’’తి సఙ్ఖ్యుపగమనం, తస్మిం సుద్ధసఞ్ఞితా, యేన పారాజికేన చోదేతి, తస్స దిట్ఠాదివసేన అమూలకతా, చావనాధిప్పాయేన సమ్ముఖాచోదనా, తస్స తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని. వేదనా పనేత్థ దుక్ఖాయేవాతి.

దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నవమే అఞ్ఞభాగియస్సాతిఆదీసు అఞ్ఞభాగస్స ఇదం, అఞ్ఞభాగో వా అస్స అత్థీతి అఞ్ఞభాగియం. అధికరణన్తి ఆధారో వేదితబ్బో, వత్థు అధిట్ఠానన్తి వుత్తం హోతి. యో హి సో అట్ఠుప్పత్తియం ‘‘దబ్బో మల్లపుత్తో నామా’’తి ఛగలకో వుత్తో. సో య్వాయం ఆయస్మతో దబ్బస్స మల్లపుత్తస్స భాగో కోట్ఠాసో పక్ఖో మనుస్సజాతి చేవ భిక్ఖుభావో చ, తతో అఞ్ఞస్స భాగస్స కోట్ఠాసస్స పక్ఖస్స హోతి తిరచ్ఛానజాతియా చేవ ఛగలకభావస్స చ, సో వా అఞ్ఞభాగో అస్స అత్థి, తస్మా అఞ్ఞభాగియసఙ్ఖ్యం లభతి. యస్మా చ తేసం ‘‘ఇమం మయం దబ్బం మల్లపుత్తం నామ కరోమా’’తి వదన్తానం తస్స నామకరణసఞ్ఞాయ ఆధారో వత్థు అధిట్ఠానం, తస్మా ‘‘అధికరణ’’న్తి వేదితబ్బో. తఞ్హి సన్ధాయ ‘‘సచ్చం కిర తుమ్హే, భిక్ఖవే, దబ్బం మల్లపుత్తం అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సా’’తిఆది (పారా. ౩౯౧) వుత్తం. న వివాదాధికరణాదీసు అఞ్ఞతరం, కస్మా? అసమ్భవతో. న హి మేత్తియభూమజకా చతున్నం అధికరణానం కస్సచి అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్స కిఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉప్పాదియింసు, న చ చతున్నం అధికరణానం లేసో నామ అత్థి. జాతిలేసాదయో హి పుగ్గలానంయేవ లేసా వుత్తా, న వివాదాధికరణాదీనం. తఞ్చ ‘‘దబ్బో మల్లపుత్తో’’తి నామం తస్స అఞ్ఞభాగియాధికరణభావే ఠితస్స ఛగలకస్స కోచి దేసో హోతి థేరం పారాజికేన ధమ్మేన అనుద్ధంసేతుం లేసమత్తో, ఏత్థ చ దిస్సతి అపదిస్సతి ‘‘అస్స అయ’’న్తి వోహరీయతీతి దేసో, జాతిఆదీసు అఞ్ఞతరకోట్ఠాసస్సేతం అధివచనం. అఞ్ఞమ్పి వత్థుం లిస్సతి సిలిస్సతి వోహారమత్తేనేవ ఈసకం అల్లీయతీతి లేసో, జాతిఆదీనంయేవ అఞ్ఞతరకోట్ఠాసస్సేతం అధివచనం. పదభాజనే (పారా. ౩౯౩) పన యస్స అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్స కిఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదాయ పారాజికేన ధమ్మేన అనుద్ధంసేయ్య, తం యస్మా అట్ఠుప్పత్తివసేనేవ ఆవిభూతం, తస్మా తం అవిభజిత్వా యాని ‘‘అధికరణ’’న్తి వచనసామఞ్ఞతో అత్థుద్ధారవసేన పవత్తాని చత్తారి అధికరణాని, తేసం అఞ్ఞభాగియతా చ తబ్భాగియతా చ యస్మా అపాకటా, జానితబ్బా చ వినయధరేహి, తస్మా తఞ్చ అవసానే ఆపత్తఞ్ఞభాగియేన చోదనఞ్చ ఆవికాతుం ‘‘అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సాతి ఆపత్తఞ్ఞభాగియం వా హోతి అధికరణఞ్ఞభాగియం వా’’తిఆది వుత్తం, సేసా వినిచ్ఛయకథా అట్ఠమే వుత్తసదిసాయేవ. అయం పన విసేసో – ఇదం అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్స కిఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదాయ పారాజికేన ధమ్మేన అనుద్ధంసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ఇధ చ ఆపత్తఞ్ఞభాగియచోదనాయ తథాసఞ్ఞినోపి అనాపత్తి. అఙ్గేసు చ అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్స కిఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదియనతా అధికాతి.

అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దసమే సమగ్గస్స సఙ్ఘస్సాతి సహితస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, చిత్తేన చ సరీరేన చ అవియుత్తస్సాతి అత్థో. తేనేవస్స పదభాజనే (పారా. ౪౧౨) ‘‘సమగ్గో నామ సఙ్ఘో సమానసంవాసకో సమానసీమాయం ఠితో’’తి వుత్తం. సమానసంవాసకో హి సమచిత్తతాయ చిత్తేన అవియుత్తో హోతి, సమానసీమాయం ఠితో కాయసామగ్గిదానతో సరీరేన అవియుత్తో. భేదాయ పరక్కమేయ్యాతి ‘‘కథం నామాయం భిజ్జేయ్యా’’తి భేదనత్థాయ వాయామేయ్య. భేదనసంవత్తనికం వా అధికరణన్తి భేదనస్స సఙ్ఘభేదస్స అత్థాయ సంవత్తనికం కారణం. ఇమస్మిఞ్హి ఓకాసే ‘‘కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణ’’న్తి ఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౬౮, ౧౭౮) వియ కారణం ‘‘అధికరణ’’న్తి అధిప్పేతం. తం భేదకరవత్థువసేన అట్ఠారసవిధం. సమాదాయాతి గహేత్వా. పగ్గయ్హ తిట్ఠేయ్యాతి తం సఙ్ఘభేదస్స అత్థాయ సంవత్తనికం సఙ్ఘభేదనిబ్బత్తిసమత్థం కారణం గహేత్వా దీపేయ్య చేవ నప్పటినిస్సజ్జేయ్య చ. భిక్ఖూహి ఏవమస్స వచనీయోతి యే తం పగ్గయ్హ తిట్ఠన్తం సమ్ముఖా పస్సన్తి, యే వా ‘‘అసుకస్మిం నామ విహారే’’తి సుణన్తి, తేహి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన అడ్ఢయోజనమత్తం గన్త్వాపి య్వాయం అనన్తరే ‘‘మాయస్మా’’తిఆదివచనక్కమో వుత్తో, ఏవమస్స వచనీయో. దిస్వా వా సుత్వా వా అవదన్తానం దుక్కటం. ఏత్థ చ మాఇతి పదం ‘‘పరక్కమీ’’తిపదేన ‘‘అట్ఠాసీ’’తిపదేన చ సద్ధిం ‘‘మా పరక్కమి, మా అట్ఠాసీ’’తి యోజేతబ్బం. సమేతాయస్మా సఙ్ఘేనాతి ఆయస్మా సఙ్ఘేన సద్ధిం సమేతు సమాగచ్ఛతు, ఏకలద్ధికో హోతూతి అత్థో. కిం కారణా? సమగ్గో హి సఙ్ఘో…పే… విహరతీతి. తత్థ సమ్మోదమానోతి అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పత్తియా సుట్ఠు మోదమానో. అవివదమానోతి ‘‘అయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో’’తి ఏవం న వివదమానో. ఏకో ఉద్దేసో అస్సాతి ఏకుద్దేసో, ఏకతో పవత్తపాతిమోక్ఖుద్దేసోతి అత్థో. ఫాసు విహరతీతి సుఖం విహరతి. ఏవం విసుమ్పి సఙ్ఘమజ్ఝేపి తిక్ఖత్తుం వుచ్చమానస్స అప్పటినిస్సజ్జతో దుక్కటం. ఏవఞ్చ సోతిఆదిమ్హి సమనుభాసితబ్బోతి సమనుభాసనకమ్మం కాతబ్బం. ఇచ్చేతం కుసలన్తి ఇతి ఏతం పటినిస్సజ్జనం కుసలం ఖేమం సోత్థిభావో తస్స భిక్ఖునో. నో చే పటినిస్సజ్జేయ్య, సఙ్ఘాదిసేసోతి ఏత్థ సమనుభాసనకమ్మపరియోసానే అప్పటినిస్సజ్జన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో. సేసం ఉత్తానపదత్థమేవ.

రాజగహే దేవదత్తం ఆరబ్భ సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, సమనుభాసనకమ్మే కరియమానే అప్పటినిస్సజ్జన్తస్స ఞత్తిపరియోసానే దుక్కటం, ద్వీహి కమ్మవాచాహి ద్వే థుల్లచ్చయా, ‘‘యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్యా’’తి ఏవం య్య-కారపత్తాయ తతియకమ్మవాచాయ తఞ్చ దుక్కటం తే చ థుల్లచ్చయా పటిప్పస్సమ్భన్తి, సఙ్ఘాదిసేసోయేవ తిట్ఠతి. అసమనుభాసియమానస్స చ పటినిస్సజ్జన్తస్స చ ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, భేదాయ పరక్కమనం, ధమ్మకమ్మేన సమనుభాసనం, కమ్మవాచాపరియోసానం, అప్పటినిస్సజ్జనన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సమనుభాసనసముట్ఠానం, అకిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

సఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. భేదానువత్తకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఏకాదసమే తస్సేవ ఖో పనాతి యో సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమతి, తస్సేవ. అనువత్తకాతి తస్స దిట్ఠిం ఖన్తిం రుచిం గహణేన అనుపటిపజ్జనకా. వగ్గం అసామగ్గిపక్ఖియవచనం వదన్తీతి వగ్గవాదకా. యస్మా పన తిణ్ణం ఉద్ధం కమ్మారహా న హోన్తి. న హి సఙ్ఘో సఙ్ఘస్స కమ్మం కరోతి, తస్మా ‘‘ఏకో వా ద్వే వా తయో వా’’తి వుత్తం. జానాతి నోతి అమ్హాకం ఛన్దాదీని జానాతి. భాసతీతి ‘‘ఏవం కరోమా’’తి అమ్హేహి సద్ధిం భాసతి. అమ్హాకమ్పేతం ఖమతీతి యం సో కరోతి, ఏతం అమ్హాకమ్పి రుచ్చతి. సమేతాయస్మన్తానం సఙ్ఘేనాతి ఆయస్మన్తానం చిత్తం సఙ్ఘేన సద్ధిం సమేతు సమాగచ్ఛతు, ఏకీభావం గచ్ఛతూతి వుత్తం హోతి. సేసం పదత్థతో ఉత్తానమేవ. వినిచ్ఛయకథాపేత్థ దసమే వుత్తసదిసాయేవ.

అయం పన విసేసో – ఇదం రాజగహే సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ దేవదత్తస్స సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమన్తస్స అనువత్తనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అఙ్గేసు చ యథా తత్థ పరక్కమనం, ఏవం ఇధ అనువత్తనం దట్ఠబ్బన్తి.

భేదానువత్తకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ద్వాదసమే దుబ్బచజాతికోతి దుబ్బచసభావో, వత్తుం అసక్కుణేయ్యోతి అత్థో. ఉద్దేసపరియాపన్నేసూతి ఉద్దేసే పరియాపన్నేసు అన్తోగధేసు, ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి, సో ఆవికరేయ్యా’’తి ఏవం సఙ్గహితత్తా అన్తో పాతిమోక్ఖస్స వత్తమానేసూతి అత్థో. సహధమ్మికం వుచ్చమానోతి సహధమ్మికేన వుచ్చమానో, కారణత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. పఞ్చహి సహధమ్మికేహి సిక్ఖితబ్బత్తా, తేసం వా సన్తకత్తా ‘‘సహధమ్మిక’’న్తి లద్ధనామేన బుద్ధపఞ్ఞత్తేన సిక్ఖాపదేన వుచ్చమానోతి అత్థో. విరమథాయస్మన్తో మమ వచనాయాతి యేన వచనేన మం వదథ, తతో మమ వచనతో విరమథ, మా మం తం వచనం వదథాతి వుత్తం హోతి. వదతు సహ ధమ్మేనాతి సహధమ్మికేన సిక్ఖాపదేన, సహధమ్మేన వా అఞ్ఞేనపి పాసాదికభావసంవత్తనికేన వచనేన వదేతు. యదిదన్తి వుద్ధికారణదస్సనత్థే నిపాతో, తేన యం ఇదం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హితవచనం, ఆపత్తితో చ వుట్ఠాపనం, తేన అఞ్ఞమఞ్ఞవచనేన అఞ్ఞమఞ్ఞవుట్ఠాపనేన. ఏవం సంవద్ధాహి తస్స భగవతో పరిసాతి ఏవం పరిసాయ వుద్ధికారణం దస్సితం హోతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. వినిచ్ఛయకథాపి దసమే వుత్తసదిసాయేవ.

అయం పన విసేసో – ఇదం కోసమ్బియం ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భ అత్తానం అవచనీయకరణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అఙ్గేసు చ యథా తత్థ పరక్కమనం, ఏవం ఇధ అవచనీయకరణతా దట్ఠబ్బాతి.

దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తేరసమే గామం వా నిగమంవాతి ఏత్థ నగరమ్పి గామే అన్తోగధమేవ. ఉపనిస్సాయ విహరతీతితత్థ పటిబద్ధచీవరాదిపచ్చయతాయ తం నిస్సాయ వసతి. పుప్ఫదానాదీహి మనుస్సానం సద్ధం వినాసేన్తో కులాని దూసేతీతి కులదూసకో. మాలావచ్ఛరోపనాదయో పాపకా సమాచారా అస్సాతి పాపసమాచారో. సో భిక్ఖూతి సో కులదూసకో భిక్ఖు. ఆయస్మా ఖో కులదూసకో…పే… అలం తే ఇధ వాసేనాతి ఇమినాస్స పబ్బాజనీయకమ్మారహతం దస్సేతి. పబ్బాజనీయకమ్మకతో పనేస యస్మిం గామే వా నిగమే వా కులదూసకకమ్మం కతం, యస్మిఞ్చ విహారే వసతి, నేవ తస్మిం గామే వా నిగమే వా చరితుం లభతి, న విహారే వసితుం. ఏవఞ్చ సో భిక్ఖూతిఏత్థ సోతి పబ్బాజనీయకమ్మకతో అధిప్పేతో. ఛన్దేన గచ్ఛన్తీతి ఛన్దగామినో, ఏస నయో సేసేసు. సో భిక్ఖూతి సో ‘‘ఛన్దగామినో’’తిఆదీని వదమానో. తస్స వచనస్స పటినిస్సగ్గాయ ఏవం వచనీయో, న కులదూసననివారణత్థాయ. కులదూసనకమ్మేన హి సో ఆపజ్జితబ్బా ఆపత్తియో పుబ్బేవ ఆపన్నో, ఏవం పనస్స విసుమ్పి సఙ్ఘమజ్ఝేపి వుచ్చమానస్స అప్పటినిస్సజ్జతో అపరం దుక్కటం. ఏవఞ్చ సోతిఆది ఇతో పుబ్బే వుత్తఞ్చ అవుత్తఞ్చ సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ. వినిచ్ఛయకథాపి దసమే వుత్తసదిసాయేవ.

అయం పన విసేసో – ఇదం సావత్థియం అస్సజిపునబ్బసుకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ ఛన్దగామితాదీహి పాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అఙ్గేసు చ యథా తత్థ పరక్కమనం, ఏవం ఇధ ఛన్దాదీహి పాపనం దట్ఠబ్బన్తి.

కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనవణ్ణనా

ఉద్దిట్ఠా ఖో…పే… ఏవమేతం ధారయామీతిఏత్థ పఠమం ఆపత్తి ఏతేసన్తి పఠమాపత్తికా, పఠమం వీతిక్కమనక్ఖణేయేవ ఆపజ్జితబ్బాతి అత్థో. ఇతరే పన యథా తతియే చ చతుత్థే చ దివసే హోతీతి ఏత్థ ‘‘తతియకో, చతుత్థకో’’తి వుచ్చతి, ఏవం యావతతియే సమనుభాసనకమ్మే హోన్తీతి యావతతియకాతి వేదితబ్బా. యావతీహన్తి యత్తకాని అహాని. జానం పటిచ్ఛాదేతీతి జానన్తో పటిచ్ఛాదేతి. తత్థాయం పటిచ్ఛాదనలక్ఖణస్స మాతికా – ఆపత్తి చ హోతి, ఆపత్తిసఞ్ఞీ చ, పకతత్తో చ హోతి, పకతత్తసఞ్ఞీ చ, అనన్తరాయికో చ హోతి, అనన్తరాయికసఞ్ఞీ చ, పహు చ హోతి, పహుసఞ్ఞీ చ, ఛాదేతుకామో చ హోతి, ఛాదేతి చాతి. తత్థ ఆపత్తి చ హోతి, ఆపత్తిసఞ్ఞీ చాతి యం ఆపత్తిం ఆపన్నో, సా తేరసన్నం అఞ్ఞతరా హోతి, సోపి చ తత్థ వత్థువసేన వా ‘‘ఇదం భిక్ఖూనం న వట్టతీ’’తి నామమత్తవసేన వా ‘‘అయం ఇత్థన్నామా ఆపత్తీ’’తి ఆపత్తిసఞ్ఞీయేవ హుత్వా ‘‘న దాని నం కస్సచి ఆరోచేస్సామీ’’తి ఏవం ఛాదేతుకామోవ ధురం నిక్ఖిపిత్వా అరుణం ఉట్ఠాపేతి, ఛన్నా హోతి ఆపత్తి. సచే పనేత్థ అనాపత్తిసఞ్ఞీ వా హోతి, అఞ్ఞాపత్తిక్ఖన్ధసఞ్ఞీ వా, వేమతికో వా, అచ్ఛన్నావ హోతి. పకతత్తోతి అనుక్ఖిత్తో సమానసంవాసకో. సో చే పకతత్తసఞ్ఞీ హుత్వా వుత్తనయేనేవ ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. అనన్తరాయికోతి యస్స దససు రాజచోరఅగ్గిఉదకమనుస్సఅమనుస్సవాళసరీసపజీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయేసు ఏకోపి నత్థి, సో చే అనన్తరాయికసఞ్ఞీ ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. పహూతి యో సక్కోతి భిక్ఖునో సన్తికం గన్తుఞ్చేవ ఆరోచేతుఞ్చ, సో చే పహుసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. ఛాదేతుకామో చ హోతి, ఛాదేతి చాతిఇదం ఉత్తానమేవ. సచేపి హి సో సభాగం దిస్వా ‘‘అయం మే ఉపజ్ఝాయో వా ఆచరియో వా’’తి లజ్జాయ నారోచేతి, ఛన్నావ హోతి. ఉపజ్ఝాయాదిభావో హి ఇధ అప్పమాణం, సభాగమత్తమేవ పమాణం. అయం ‘‘జానం పటిచ్ఛాదేతీ’’తిపదస్స సఙ్ఖేపతో అత్థవినిచ్ఛయో.

తావతీహన్తి తత్తకాని అహాని, పటిచ్ఛాదితదివసతో పట్ఠాయ యావ ఆరోచితదివసో, తావ దివసపక్ఖమాససంవచ్ఛరవసేన యత్తకో కాలో అతిక్కన్తో, తత్తకం కాలన్తి అత్థో. అకామా పరివత్థబ్బన్తి న కామేన న వసేన, అథ ఖో అకామేన అవసేన పరివాసం సమాదాయ వత్థబ్బం. తత్థ పటిచ్ఛన్నపరివాసో సుద్ధన్తపరివాసో సమోధానపరివాసో చాతి తివిధో పరివాసో. తత్థ పటిచ్ఛన్నపరివాసో తావ యథాపటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా దాతబ్బో. కస్సచి హి ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నా ఆపత్తి హోతి, కస్సచి ద్వీహాదిప్పటిచ్ఛన్నా. కస్సచి ఏకా ఆపత్తి హోతి, కస్సచి ద్వే వా తిస్సో వా తదుత్తరి వా. తస్మా పటిచ్ఛన్నపరివాసం దేన్తేన పఠమమేవ వుత్తనయేన పటిచ్ఛన్నభావం ఞత్వా తతో పటిచ్ఛన్నదివసే చ ఆపత్తియో చ సల్లక్ఖేత్వా సచే ఏకా ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నా హోతి, ‘‘అహం, భన్తే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఏకాహప్పటిచ్ఛన్న’’న్తి ఏవం పరివాసం యాచాపేత్వా ఖన్ధకే (చూళవ. ౯౮) ఆగతనయేన కమ్మవాచం వత్వా పరివాసో దాతబ్బో. అథ ద్వీహతీహాదిప్పటిచ్ఛన్నా హోతి, ద్వీహప్పటిచ్ఛన్నం తీహప్పటిచ్ఛన్నం చతూహప్పటిచ్ఛన్నం పఞ్చాహప్పటిచ్ఛన్నం…పే… చుద్దసాహప్పటిచ్ఛన్నన్తిఏవం యావ చుద్దసదివసాని దివసవసేన యోజనా కాతబ్బా, పఞ్చదసదివసప్పటిచ్ఛన్నాయం ‘‘పక్ఖప్పటిచ్ఛన్న’’న్తి యోజనా కాతబ్బా. తతో యావ ఏకూనతింసతిమో దివసో, తావ ‘‘అతిరేకపక్ఖప్పటిచ్ఛన్న’’న్తి, తతో మాసప్పటిచ్ఛన్నం అతిరేకమాసప్పటిచ్ఛన్నం ద్వేమాసప్పటిచ్ఛన్నం అతిరేకద్వేమాసప్పటిచ్ఛన్నం తేమాసప్పటిచ్ఛన్నం…పే… అతిరేకఏకాదసమాసప్పటిచ్ఛన్నన్తి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. సంవచ్ఛరే పుణ్ణే ‘‘ఏకసంవచ్ఛరప్పటిచ్ఛన్న’’న్తి, తతో పరం అతిరేకసంవచ్ఛరం ద్వేసంవచ్ఛరం ఏవం యావ సట్ఠిసంవచ్ఛరఅతిరేకసట్ఠిసంవచ్ఛరప్పటిచ్ఛన్నన్తి, తతో వా భియ్యోపి వత్వా యోజనా కాతబ్బా.

సచే పన ద్వే తిస్సో తదుత్తరి వా ఆపత్తియో హోన్తి, యథా ‘‘ఏకం ఆపత్తి’’న్తి వుత్తం, ఏవం ‘‘ద్వే ఆపత్తియో, తిస్సో ఆపత్తియో’’తి వత్తబ్బం. తతో పరం పన సతం వా హోతు, సహస్సం వా, ‘‘సమ్బహులా’’తి వత్తుం వట్టతి. నానావత్థుకాసుపి ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఏకం కాయసంసగ్గం ఏకం దుట్ఠుల్లవాచం ఏకం అత్తకామం ఏకం సఞ్చరిత్తం ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం గణనవసేన వా, ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం నానావత్థుకాయో ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం వత్థుకిత్తనవసేన వా, ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం నామమత్తవసేన వా యోజనా కాతబ్బా. తత్థ నామం దువిధం సజాతిసాధారణం సబ్బసాధారణఞ్చ, తత్థ సఙ్ఘాదిసేసోతి సజాతిసాధారణం, ఆపత్తీతి సబ్బసాధారణం, తస్మా ‘‘సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం సబ్బసాధారణనామవసేనాపి వత్తుం వట్టతి. ఇదఞ్హి పరివాసాదివినయకమ్మం వత్థువసేన గోత్తవసేన నామవసేన ఆపత్తివసేన చ కాతుం వట్టతియేవ. తత్థ సుక్కవిస్సట్ఠీతి వత్థు చేవ గోత్తఞ్చ, సఙ్ఘాదిసేసోతి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చ, తత్థ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠిం కాయసంసగ్గ’’న్తిఆదివచనేనాపి ‘‘నానావత్థుకాయో’’తివచనేనాపి వత్థు చేవ గోత్తఞ్చ గహితం హోతి, ‘‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తివచనేనాపి ‘‘ఆపత్తియో’’తివచనేనాపి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చ గహితా హోతి, తస్మా ఏతేసు యస్స కస్సచి వసేన కమ్మవాచా కాతబ్బా.

కమ్మవాచాపరియోసానే చ సచే అప్పభిక్ఖుకో ఆవాసో హోతి, సక్కా రత్తిచ్ఛేదం అనాపజ్జన్తేన వసితుం, తత్థేవ ‘‘పరివాసం సమాదియామి, వత్తం సమాదియామీ’’తి తిక్ఖత్తుం వత్తం సమాదాతబ్బం, సమాదియిత్వా తత్థేవ సఙ్ఘస్స ఆరోచేత్వా పున ఆగతాగతానం భిక్ఖూనం ఆరోచేన్తేన వత్తభేదఞ్చ రత్తిచ్ఛేదఞ్చ అకత్వా పరివసితబ్బం. సచే న సక్కా హోతి పరివాసం సోధేతుం, నిక్ఖిత్తవత్తేన వసితుకామో హోతి, తత్థేవ సఙ్ఘమజ్ఝే, ఏకపుగ్గలస్స వా సన్తికే ‘‘పరివాసం నిక్ఖిపామి, వత్తం నిక్ఖిపామీ’’తి పరివాసో నిక్ఖిపితబ్బో, ఏకపదేనాపి చేత్థ నిక్ఖిత్తో హోతి పరివాసో, ద్వీహి పన సునిక్ఖిత్తోయేవ, సమాదానేపి ఏసేవ నయో. నిక్ఖిత్తకాలతో పట్ఠాయ పకతత్తట్ఠానే తిట్ఠతి, అథానేన పచ్చూససమయే ఏకేన భిక్ఖునా సద్ధిం పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతో, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా మహామగ్గతో ఓక్కమ్మ గుమ్బేన వా వతియా వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిసీదిత్వా అన్తోఅరుణేయేవ వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేతబ్బం. యమ్పి అఞ్ఞం భిక్ఖుం పస్సతి, తస్సాపి ఆరోచేతబ్బమేవ. అరుణే ఉట్ఠితే తస్స సన్తికే వత్తం నిక్ఖిపిత్వా విహారం గన్తబ్బం. సచే సో పురే అరుణేయేవ కేనచి కరణీయేన గతో, విహారం గన్త్వా యం సబ్బపఠమం భిక్ఖుం పస్సతి, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. ఏవం సల్లక్ఖేత్వా యావ రత్తియో పూరేన్తి, తావ పరివత్థబ్బం, అయం సఙ్ఖేపతో పటిచ్ఛన్నపరివాసవినిచ్ఛయో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

ఇతరేసు పన ద్వీసు ‘‘ఆపత్తిపరియన్తం న జానాతి, రత్తిపరియన్తం న జానాతీ’’తి (చూళవ. ౧౫౭) ఇమస్మిం వత్థుస్మిం ఖన్ధకే అనుఞ్ఞాతో సుద్ధన్తపరివాసో నామ, సో దువిధో చూళసుద్ధన్తో మహాసుద్ధన్తోతి, దువిధోపి చేస రత్తిపరిచ్ఛేదం సకలం వా ఏకచ్చం వా అజానన్తస్స చ అస్సరన్తస్స చ తత్థ వేమతికస్స చ దాతబ్బో. ఆపత్తిపరియన్తం పన ‘‘ఏత్తికా అహం ఆపత్తియో ఆపన్నో’’తి జానాతు వా, మా వా, అకారణమేతం. తస్స దానవిధి ఖన్ధకే ఆగతో, వినిచ్ఛయకథా పన విత్థారతో సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) వుత్తా. ఇతరో పన సమోధానపరివాసో నామ, సో తివిధో హోతి ఓధానసమోధానో అగ్ఘసమోధానో మిస్సకసమోధానోతి. తత్థ ఓధానసమోధానో నామ అన్తరాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేన్తస్స పరివుత్థదివసే ఓధునిత్వా మక్ఖేత్వా పురిమాయ ఆపత్తియా మూలదివసపరిచ్ఛేదే పచ్ఛా ఆపన్నం ఆపత్తిం సమోదహిత్వా దాతబ్బపరివాసో వుచ్చతి. అగ్ఘసమోధానో నామ సమ్బహులాసు ఆపత్తీసు యా ఏకా వా ద్వే వా తిస్సో వా సమ్బహులా వా ఆపత్తియో సబ్బచిరప్పటిచ్ఛన్నాయో, తాసం అగ్ఘేన సమోధాయ తాసం రత్తిపరిచ్ఛేదవసేన అవసేసానం ఊనతరప్పటిచ్ఛన్నానం ఆపత్తీనం దాతబ్బపరివాసో వుచ్చతి. మిస్సకసమోధానో నామ నానావత్థుకాయో ఆపత్తియో ఏకతో కత్వా దాతబ్బపరివాసో వుచ్చతి, అయం తివిధేపి సమోధానపరివాసే సఙ్ఖేపకథా, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) వుత్తో, ఇదం ‘‘పరివత్థబ్బ’’న్తి పదస్స వినిచ్ఛయకథాముఖం.

ఉత్తరి ఛారత్తన్తి పరివాసతో ఉత్తరి ఛ రత్తియో. భిక్ఖుమానత్తాయాతి భిక్ఖూనం మానభావాయ, ఆరాధనత్థాయాతి వుత్తం హోతి. పటిపజ్జితబ్బన్తి వత్తితబ్బం. భిక్ఖుమానత్తఞ్చ పనేతం పటిచ్ఛన్నాపటిచ్ఛన్నవసేన దువిధం. తత్థ యస్స అప్పటిచ్ఛన్నాపత్తి హోతి, తస్స పరివాసం అదత్వా మానత్తమేవ దాతబ్బం, ఇదం అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తం. యస్స పటిచ్ఛన్నా హోతి, తస్స పరివాసపరియోసానే దాతబ్బం మానత్తం పటిచ్ఛన్నమానత్తన్తి వుచ్చతి, ఇదం ఇధ అధిప్పేతం. ఉభిన్నమ్పి పనేతేసం దానవిధి వినిచ్ఛయకథా చ సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) వుత్తనయేన వేదితబ్బా, అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో. సచే అయం వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పచ్చూససమయే సమాదాతుం గచ్ఛతి, సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చతూహి భిక్ఖూహి సద్ధిం పరివాసే వుత్తప్పకారం పదేసం గన్త్వా ‘‘మానత్తం సమాదియామి, వత్తం సమాదియామీ’’తి సమాదియిత్వా నేసం ఆరోచేత్వా తతో తేసు గతేసు వా అగతేసు వా పురిమనయేన పటిపజ్జితబ్బం. యత్థ సియా వీసతిగణోతి ఏత్థ వీసతిసఙ్ఘో గణో అస్సాతి వీసతిగణో. తత్రాతి యత్ర సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన వీసతిగణో భిక్ఖుసఙ్ఘో అత్థి, తత్థ. అబ్భేతబ్బోతి అభిఏతబ్బో, సమ్పటిచ్ఛితబ్బో, అబ్భానకమ్మవసేన ఓసారేతబ్బోతి వుత్తం హోతి. అవ్హాతబ్బోతి వా అత్థో. అబ్భానకమ్మం పన పాళివసేన ఖన్ధకే (చూళవ. ౧౦౦ ఆదయో) వినిచ్ఛయవసేన సమన్తపాసాదికాయం వుత్తం. అనబ్భితోతి న అబ్భితో అసమ్పటిచ్ఛితో, అకతబ్భానకమ్మోతి వుత్తం హోతి. అనవ్హాతోతి వా అత్థో. తే చ భిక్ఖూ గారయ్హాతి యే ఊనభావం ఞత్వా అబ్భేన్తి, తే భిక్ఖూ చ గరహితబ్బా, సాతిసారా సదోసా దుక్కటం ఆపజ్జన్తీతి అత్థో. అయం తత్థ సామీచీతి అయం తత్థ అనుధమ్మతా లోకుత్తరధమ్మం అనుగతా ఓవాదానుసాసనీ సామీచి ధమ్మతా. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవాతి.

కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ

సఙ్ఘాదిసేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.