౩. తతియపారాజికవణ్ణనా

తతియే సఞ్చిచ్చాతి సంచేతేత్వా సద్ధిం చేతేత్వా. ‘‘పాణో’’తిసఞ్ఞాయ సద్ధింయేవ ‘‘వధామి న’’న్తి వధకచేతనాయ చేతేత్వా పకప్పేత్వా. మనుస్సవిగ్గహన్తి కలలతో పట్ఠాయ జీవమానకమనుస్సజాతికసరీరం. జీవితా వోరోపేయ్యాతి కలలకాలేపి తాపనమద్దనేహి వా భేసజ్జసమ్పదానేన వా తతో వా ఉద్ధమ్పి తదనురూపేన ఉపక్కమేన జీవితా వియోజేయ్య. ఇమస్స పనత్థస్స ఆవిభావత్థం పాణో వేదితబ్బో, పాణాతిపాతో వేదితబ్బో, పాణాతిపాతీ వేదితబ్బో, పాణాతిపాతస్స పయోగో వేదితబ్బో. తత్థ పాణోతి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. పాణాతిపాతోతి యాయ చేతనాయ జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకపయోగం సముట్ఠాపేతి, సా చేతనా. పాణాతిపాతీతి వుత్తచేతనాయ సమఙ్గిపుగ్గలో. పాణాతిపాతస్స పయోగోతి పాణాతిపాతస్స ఛ పయోగా సాహత్థికో నిస్సగ్గియో ఆణత్తికో థావరో విజ్జామయో ఇద్ధిమయోతి. తత్థ సాహత్థికోతి సయం మారేన్తస్స కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా పహరణం. నిస్సగ్గియోతి దూరే ఠితం మారేతుకామస్స కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా ఉసుసత్తియన్తపాసాణాదీనం నిస్సజ్జనం. తత్థ ఏకేకో ఉద్దిస్సానుద్దిస్సభేదతో దువిధో. తత్థ ఉద్దిస్సకే యం ఉద్దిస్స పహరతి, తస్సేవ మరణేన కమ్మబద్ధో. ‘‘యో కోచి మరతూ’’తి ఏవం అనుద్దిస్సకే పహారప్పచ్చయా యస్స కస్సచి మరణేన కమ్మబద్ధో. ఉభయత్థాపి చ పహరితమత్తే వా మరతు, పచ్ఛా వా తేనేవ రోగేన, పహరితక్ఖణేయేవ కమ్మబద్ధో. ఆణత్తికోతి ‘‘అసుకం నామ మారేహీ’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేన్తస్స ఆణాపనం.

తత్థ –

వత్థు కాలో చ ఓకాసో, ఆవుధం ఇరియాపథో;

క్రియావిసేసోతి ఇమే, ఛ ఆణత్తి నియామకా.

తత్థ వత్థూతి పుగ్గలో. యఞ్హి పుగ్గలం ‘‘మారేహీ’’తి ఆణత్తో సచే తమేవ మారేతి, ఆణాపకస్స ఆపత్తి. అథ అఞ్ఞం మారేతి, తంమఞ్ఞమానో వా అఞ్ఞం మారేతి, ఆణాపకో ముచ్చతి. ‘‘ఇమం మారేహీ’’తి ఆణత్తే పన ఆణాపకస్స దుక్కటం. కాలోతి పురేభత్తాదికాలో. సచే హి ‘‘పురేభత్తం మారేహీ’’తి ఆణత్తో పురేభత్తమేవ మారేతి, ఆణాపకస్స ఆపత్తి. అథ యం పురేభత్తం నియామితం, తతో పచ్ఛా వా పురే వా మారేతి, ఆణాపకో ముచ్చతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. థావరోతి అసంహారిమేన ఉపకరణేన మారేతుకామస్స ఓపాతక్ఖణనం అపస్సేనసంవిధానం అసిఆదీనం ఉపనిక్ఖిపనం తళాకాదీసు విససమ్పయోజనం రూపూపహారోతిఏవమాది. వుత్తనయేనేవ చేత్థాపి ఉద్దిస్సానుద్దిస్సభేదో వేదితబ్బో. విజ్జామయోతి మారణత్థం విజ్జాపరిజప్పనం. ఇద్ధిమయోతి కమ్మవిపాకజాయ ఇద్ధియా పయోజనం.

సత్థహారకం వాస్స పరియేసేయ్యాతి ఏత్థ హరతీతి హారకం, కిం హరతి? జీవితం. అథ వా హరితబ్బన్తి హారకం, ఉపనిక్ఖిపితబ్బన్తి అత్థో. సత్థఞ్చ తం హారకఞ్చాతి సత్థహారకం. అస్సాతి మనుస్సవిగ్గహస్స. పరియేసేయ్యాతి యథా లభతి, తథా కరేయ్య, ఉపనిక్ఖిపేయ్యాతి అత్థో. ఏతేన థావరపయోగం దస్సేతి. ఇతరథా హి పరియిట్ఠిమత్తేయేవ పారాజికో భవేయ్య, న చేతం యుత్తం. పదభాజనే పనస్స బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా యం ఏత్థ థావరపయోగసఙ్గహితం సత్థం, తదేవ దస్సేతుం ‘‘అసిం వా’’తిఆది వుత్తం. మరణవణ్ణం వా సంవణ్ణేయ్యాతి వాచాయ వా తాలపణ్ణాదీసు లిఖిత్వా వా ‘‘యో ఏవం మరతి, సో ధనం వా లభతీ’’తిఆదినా నయేన మరణే గుణం పకాసేయ్య. ఏతేన యథా ‘‘అదిన్నాదానే ఆదియేయ్యా’’తి వుత్తత్తా పరియాయకథాయ ముచ్చతి, నయిధ, ఏవం ‘‘సంవణ్ణేయ్యా’’తి వచనతో పన ఇధ పరియాయకథాయపి న ముచ్చతీతి అయమత్థో వేదితబ్బో. మరణాయ వా సమాదపేయ్యాతి ‘‘సత్థం వా ఆహరా’’తిఆదినా (పారా. ౧౭౨) నయేన మరణత్థాయ ఉపాయం గాహాపేయ్య. ఏతేన ఆణత్తికప్పయోగం దస్సేతి. అమ్భో పురిసాతి ఆలపనమేతం. కిం తుయ్హిమినాతిఆది సంవణ్ణనాకారనిదస్సనం. ఇతి చిత్తమనోతి ఇతి చిత్తో ఇతి మనో. ‘‘మతం తే జీవితా సేయ్యో’’తిఏత్థ వుత్తమరణచిత్తో మరణమనోతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘మనో’’తిఇదం చిత్తస్స అత్థదీపనత్థం వుత్తం. తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘యం చిత్తం తం మనో’’తి (పారా. ౧౭౨) ఆహ. చిత్తసఙ్కప్పోతి విచిత్తసఙ్కప్పో. ఏత్థాపి ఇతి-సద్దో ఆహరితబ్బో. ‘‘సఙ్కప్పో’’తి చ సంవిదహనమత్తస్సేతం నామం, న వితక్కస్సేవ. తఞ్చ సంవిదహనం ఇమస్మిం అత్థే సఞ్ఞాచేతనాధిప్పాయేహి సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా ‘‘ఇతి చిత్తసఙ్కప్పో’’తి ‘‘మతం తే జీవితా సేయ్యో’’తిఏత్థ వుత్తమరణసఞ్ఞీ మరణచేతనో మరణాధిప్పాయోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. పదభాజనేపి హి అయమేవ నయో దస్సితో. ఏతేన మరణచిత్తాదీహి వినా ‘‘ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, వీరియమారభతో దళ్హ’’న్తిఆదినా (ధ. ప. ౧౧౨) నయేన ధమ్మం భాసన్తస్స సంవణ్ణనా నామ న హోతీతి దస్సేతి. అనేకపరియాయేనాతి నానప్పకారేన ఉచ్చావచేన కారణేన. పున మరణవణ్ణన్తిఆది నిగమనవచనం. పారాజికో హోతీతి తఙ్ఖణూపపన్నమ్పి మనుస్సవిగ్గహం వుత్తనయేన జీవితా వోరోపేన్తో పారాజికో హోతీతి.

వేసాలియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అఞ్ఞమఞ్ఞం జీవితా వోరోపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘మరణవణ్ణం వా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, మారణత్థాయ ఓపాతక్ఖణనాదీసు దుక్కటం, అనోదిస్స ఖతే ఓపాతే యస్స కస్సచి పతనేపి దుక్కటం, యక్ఖపేతతిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహానం తిరచ్ఛానగతస్స చ దుక్ఖుప్పత్తియం దుక్కటమేవ, మనుస్సజాతికస్స దుక్ఖుప్పత్తియం థుల్లచ్చయం, తథా యక్ఖాదీనం మరణే, తిరచ్ఛానగతమరణే పన పాచిత్తియం, మనుస్సమరణే పారాజికన్తి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ పయోగభేదవసేన ఆపత్తిభేదో వేదితబ్బో. అసఞ్చిచ్చ మారేన్తస్స అజానన్తస్స నమరణాధిప్పాయస్స ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. తత్థ అసఞ్చిచ్చాతి ‘‘ఇమినా ఉపక్కమేన ఇమం మారేమీ’’తి అచేతేత్వా కతేన ఉపక్కమేన ముసలుస్సాపనవత్థుస్మిం (పారా. ౧౮౦ ఆదయో) వియ పరే మతేపి అనాపత్తి. అజానన్తస్సాతి ‘‘ఇమినా అయం మరిస్సతీ’’తి అజానన్తస్స ఉపక్కమేన విసగతపిణ్డపాతవత్థుస్మిం (పారా. ౧౮౧) వియ పరే మతేపి అనాపత్తి. నమరణాధిప్పాయస్సాతి మరణం అనిచ్ఛన్తస్స ఉపక్కమేన భేసజ్జవత్థుస్మిం (పారా. ౧౮౭) వియ పరే మతేపి అనాపత్తి. ఏవం అసఞ్చిచ్చాతిఆదీసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సీలవిపత్తి, మనుస్సజాతికపాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అదిన్నాదానసమఉట్ఠానం, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

తతియపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.