పారాజికకణ్డో

ఇదాని యదేతం నిదానానన్తరం తత్రిమే చత్తారోతిఆది పారాజికకణ్డం, తత్థ తత్రాతి తస్మిం ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి ఏవం వుత్తే పాతిమోక్ఖే. ఇమేతి ఇదాని వత్తబ్బానం అభిముఖీకరణం. చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. పారాజికాతి ఏవంనామకా. ధమ్మాతి ఆపత్తియో. ఉద్దేసం ఆగచ్ఛన్తీతి సరూపేన ఉద్దిసితబ్బతం ఆగచ్ఛన్తి, న నిదానే వియ ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తి సాధారణవచనమత్తేన.

౧. పఠమపారాజికవణ్ణనా

యో పనాతి రస్సదీఘాదినా లిఙ్గాదిభేదేన యో కోచి. భిక్ఖూతి ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదా, సరణగమనూపసమ్పదా, ఓవాదప్పటిగ్గహణూపసమ్పదా, పఞ్హాబ్యాకరణూపసమ్పదా, అట్ఠగరుధమ్మప్పటిగ్గహణూపసమ్పదా, దూతేనూపసమ్పదా, అట్ఠవాచికూపసమ్పదా, ఞత్తిచతుత్థకమ్మూపసమ్పదాతి ఇమాసు అట్ఠసు ఉపసమ్పదాసు ఞత్తిచతుత్థేన ఉపసమ్పదాకమ్మేన అకుప్పేన ఠానారహేన ఉపసమ్పన్నో. తస్స పన కమ్మస్స వత్థుఞత్తిఅనుస్సావన సీమా పరిసాసమ్పత్తివసేన అకుప్పతా వేదితబ్బా.

తత్థ వత్థూతి ఉపసమ్పదాపేక్ఖో పుగ్గలో, సో ఠపేత్వా ఊనవీసతివస్సం అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నపుబ్బం, పణ్డకాదయో చ ఏకాదస అభబ్బపుగ్గలే వేదితబ్బో. తత్థ ఊనవీసతివస్సో నామ పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ అపరిపుణ్ణవీసతివస్సో. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నపుబ్బో నామ చతున్నం పారాజికానం అఞ్ఞతరం అజ్ఝాపన్నపుబ్బో. పణ్డకాదయో వజ్జనీయపుగ్గలకథాయం వుత్తా. తేసు ఆసిత్తపణ్డకఞ్చ ఉసూయపణ్డకఞ్చ ఠపేత్వా ఓపక్కమికపణ్డకో నపుంసకపణ్డకో పణ్డకభావపక్ఖే ఠితో పక్ఖపణ్డకో చ ఇధ అధిప్పేతో.

థేయ్యసంవాసకో పన తివిధో లిఙ్గత్థేనకో సంవాసత్థేనకో ఉభయత్థేనకోతి. తత్థ యో సయం పబ్బజిత్వా న భిక్ఖువస్సాని గణేతి, న యథావుడ్ఢం భిక్ఖూనం వా సామణేరానం వా వన్దనం సాదియతి, న ఆసనేన పటిబాహతి, న ఉపోసథాదీసు సన్దిస్సతి, అయం అసుద్ధచిత్తతాయ లిఙ్గమత్తస్సేవ థేనితత్తా లిఙ్గత్థేనకో నామ. యో పన భిక్ఖూహి పబ్బజితో సామణేరో సమానో కాసాయాని అపనేత్వా తేసు సఉస్సాహోవ మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్వా పున నివాసేత్వా సామణేరభావం పటిజానాతి, అయం భిక్ఖూహి దిన్నలిఙ్గస్స అపరిచ్చత్తత్తా న లిఙ్గత్థేనకో, న లిఙ్గానురూపస్స సంవాసస్స సాదితత్తా నాపి సంవాసత్థేనకో. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నకేపి ఏసేవ నయో. యో చ ఖో సామణేరో సమానో విదేసం గన్త్వా భిక్ఖువస్సాని గణేతి, యథావుడ్ఢం వన్దనం సాదియతి, ఆసనేన పటిబాహతి, ఉపోసథాదీసు సన్దిస్సతి, అయం సంవాసమత్తస్సేవ థేనితత్తా సంవాసత్థేనకో నామ. భిక్ఖువస్సగణనాదికో హి సబ్బోపి కిరియభేదో ఇమస్మిం అత్థే ‘‘సంవాసో’’తి వేదితబ్బో. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ ‘‘న మం కోచి జానాతీ’’తి పున ఏవం పటిపజ్జన్తేపి ఏసేవ నయో. యో పన సయం పబ్బజిత్వా విహారం గన్త్వా యథావుడ్ఢం వన్దనం సాదియతి, ఆసనేన పటిబాహతి, భిక్ఖువస్సాని గణేతి, ఉపోసథాదీసు సన్దిస్సతి, అయం లిఙ్గస్స చేవ సంవాసస్స చ థేనితత్తా ఉభయత్థేనకో నామ. ధురనిక్ఖేపవసేన కాసాయాని అపనేత్వా అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపజ్జిత్వా పున తాని అచ్ఛాదేత్వా ఏవం పటిపజ్జన్తేపి ఏసేవ నయో, అయం తివిధోపి థేయ్యసంవాసకో ఇధ అధిప్పేతో. ఠపేత్వా పన ఇమం తివిధం.

‘‘రాజ దుబ్భిక్ఖ కన్తార-రోగ వేరీ భయేన వా;

చీవరాహరణత్థం వా, లిఙ్గం ఆదియతీధ యో.

‘‘సంవాసం నాధివాసేతి, యావ సో సుద్ధమానసో;

థేయ్యసంవాసకో నామ, తావ ఏస న వుచ్చతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౦);

యో పన ఉపసమ్పన్నో తిత్థియభావం పత్థయమానో సయం వా కుసచీరాదికం తిత్థియలిఙ్గం ఆదియతి, తేసం వా సన్తికే పబ్బజతి, నగ్గో వా హుత్వా ఆజీవకానం సన్తికం గన్త్వా తేసం వతాని ఆదియతి, అయం తిత్థియపక్కన్తకో నామ. ఠపేత్వా పన మనుస్సజాతికం అవసేసో సబ్బోపి తిరచ్ఛానగతో నామ. యేన మనుస్సజాతికా జనేత్తి సయమ్పి మనుస్సభూతేనేవ సఞ్చిచ్చ జీవితా వోరోపితా, అయం మాతుఘాతకో నామ. పితుఘాతకేపి ఏసేవ నయో. యేన అన్తమసో గిహిలిఙ్గే ఠితోపి మనుస్సజాతికో ఖీణాసవో సఞ్చిచ్చ జీవితా వోరోపితో, అయం అరహన్తఘాతకో నామ. యో పన పకతత్తం భిక్ఖునిం తిణ్ణం మగ్గానం అఞ్ఞతరస్మిం మగ్గే దూసేతి, అయం భిక్ఖునిదూసకో నామ. యో దేవదత్తో వియ సాసనం ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం కత్వా చతున్నం కమ్మానం అఞ్ఞతరవసేన సఙ్ఘం భిన్దతి, అయం సఙ్ఘభేదకో నామ. యో దేవదత్తో వియ దుట్ఠచిత్తేన వధకచిత్తేన తథాగతస్స జీవమానకసరీరే ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం ఉప్పాదేతి, అయం లోహితుప్పాదకో నామ. యస్స ఇత్థినిమిత్తుప్పాదనకమ్మతో చ పురిసనిమిత్తుప్పాదనకమ్మతో చ ఉభతో దువిధమ్పి బ్యఞ్జనం అత్థి, అయం ఉభతోబ్యఞ్జనకో నామ. ఇతి ఇమే తేరస పుగ్గలా ఉపసమ్పదాయ అవత్థూ, ఇమే పన ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం ఉపసమ్పదాపేక్ఖే సతి ఉపసమ్పదాకమ్మం వత్థుసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి.

కథం ఞత్తిసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి? వత్థుసఙ్ఘపుగ్గలఞత్తీనం అపరామసనాని, పచ్ఛా ఞత్తిట్ఠపనఞ్చాతి ఇమే తావ పఞ్చ ఞత్తిదోసా. తత్థ ‘‘అయం ఇత్థన్నామో’’తి ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స అకిత్తనం వత్థుఅపరామసనం నామ. ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఏత్థ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘సఙ్ఘో’’తి అభణనం సఙ్ఘఅపరామసనం నామ. ‘‘ఇత్థన్నామస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి ఉపజ్ఝాయస్స అకిత్తనం పుగ్గలఅపరామసనం నామ. సబ్బేన సబ్బం ఞత్తియా అనుచ్చారణం ఞత్తిఅపరామసనం నామ. పఠమం కమ్మవాచం నిట్ఠాపేత్వా ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్వా ‘‘ఖమతి సఙ్ఘస్సా’’తి ఏవం ఞత్తికిత్తనం పచ్ఛా ఞత్తిట్ఠపనం నామ. ఇతి ఇమేహి దోసేహి విముత్తాయ ఞత్తియా సమ్పన్నం ఞత్తిసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి.

అనుస్సావనవసేన అకుప్పతాయపి వత్థుసఙ్ఘపుగ్గలానం అపరామసనాని, సావనాయ హాపనం, అకాలే సావనన్తి ఇమే పఞ్చ అనుస్సావనదోసా. తత్థ వత్థాదీనం అపరామసనాని ఞత్తియం వుత్తసదిసానేవ. తీసు పన అనుస్సావనాసు యత్థ కత్థచి ఏతేసం అపరామసనం అపరామసనమేవ. సబ్బేన సబ్బం పన కమ్మవాచం అవత్వా చతుక్ఖత్తుం ఞత్తికిత్తనమేవ, అథ వా పన కమ్మవాచాబ్భన్తరే అక్ఖరస్స వా పదస్స వా అనుచ్చారణం వా దురుచ్చారణం వా సావనాయ హాపనం నామ. సావనాయ అనోకాసే పఠమం ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా అనుస్సావనకరణం అకాలే సావనం నామ. ఇతి ఇమేహి దోసేహి విముత్తాయ అనుస్సావనాయ సమ్పన్నం అనుస్సావనసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి.

పుబ్బే వుత్తం విపత్తిసీమాలక్ఖణం సమతిక్కన్తాయ పన సీమాయ కతం సీమాసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి. యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, తేసం అనాగమనం, ఛన్దారహానం ఛన్దస్స అనాహరణం, సమ్ముఖీభూతానం పటిక్కోసనన్తి ఇమే పన తయో పరిసాదోసా, తేహి విముత్తాయ పరిసాయ కతం పరిసాసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి. కారణారహత్తా పన సత్థు సాసనారహత్తా ఠానారహం నామ హోతి. ఇతి యో ఇమినా ఏవం అకుప్పేన ఠానారహేన ఞత్తిచతుత్థేన ఉపసమ్పదాకమ్మేన ఉపసమ్పన్నో, అయం ఇధ ‘‘భిక్ఖూ’’తి అధిప్పేతో. పణ్ణత్తివజ్జేసు పన అఞ్ఞేపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి.

భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి యా భిక్ఖూనం అధిసీలసఙ్ఖాతా సిక్ఖా, తఞ్చ, యత్థ చేతే సహ జీవన్తి, ఏకజీవికా సభాగవుత్తినో హోన్తి, తం భగవతా పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదసఙ్ఖాతం సాజీవఞ్చ, తత్థ సిక్ఖనభావేన సమాపన్నోతి భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమఆపన్నో. సమాపన్నోతి సిక్ఖఞ్చ పరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో హుత్వా తదుభయం ఉపగతోతి అత్థో. సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వాతి యం సిక్ఖం సమాపన్నో, తం అపటిక్ఖిపిత్వా, యఞ్చ సాజీవం సమాపన్నో, తస్మిం దుబ్బలభావం అప్పకాసేత్వా. తత్థ చిత్తఖేత్తకాలపయోగపుగ్గలవిజాననవసేన సిక్ఖాయ పచ్చక్ఖానం ఞత్వా తదభావేన అపచ్చక్ఖానం వేదితబ్బం. కథం? ఉపసమ్పన్నభావతో చవితుకామతాచిత్తేనేవ హి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న దవా వా రవా వా భణన్తస్స. ఏవం చిత్తవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. తథా ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామి, ధమ్మం పచ్చక్ఖామి, సఙ్ఘం పచ్చక్ఖామి, సిక్ఖం, వినయం, పాతిమోక్ఖం, ఉద్దేసం, ఉపజ్ఝాయం, ఆచరియం, సద్ధివిహారికం, అన్తేవాసికం, సమానుపజ్ఝాయకం, సమానాచరియకం, సబ్రహ్మచారిం పచ్చక్ఖామీ’’తి ఏవం వుత్తానం బుద్ధాదీనం చుద్దసన్నం, ‘‘గిహీతి మం ధారేహి, ఉపాసకో, ఆరామికో, సామణేరో, తిత్థియో, తిత్థియసావకో, అసమణో, ‘అసక్యపుత్తియో’తి మం ధారేహీ’’తి ఏవం వుత్తానం గిహిఆదీనం అట్ఠన్నఞ్చాతి ఇమేసం ద్వావీసతియా ఖేత్తపదానం యస్స కస్సచి సవేవచనస్స వసేన తేసు యంకిఞ్చి వత్తుకామస్స యంకిఞ్చి వదతో సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న రుక్ఖాదీనం అఞ్ఞతరస్స నామం గహేత్వా పచ్చాచిక్ఖన్తస్స. ఏవం ఖేత్తవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

తత్థ యదేతం ‘‘పచ్చక్ఖామీ’’తి చ, ‘‘మం ధారేహీ’’తి (పారా. ౫౧) చ వుత్తం వత్తమానకాలవచనం, యాని చ ‘‘అలం మే బుద్ధేన, కిం ను మే బుద్ధేన, న మమత్థో బుద్ధేన, సుముత్తాహం బుద్ధేనా’’తిఆదినా (పారా. ౫౨) నయేన ఆఖ్యాతవసేన కాలం అనామసిత్వా పురిమేహి చుద్దసహి పదేహి సద్ధిం యోజేత్వా వుత్తాని ‘‘అలం మే’’తిఆదీని చత్తారి పదాని, తేసంయేవ చ సవేవచనానం వసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న ‘‘పచ్చక్ఖాసి’’న్తి వా ‘‘పచ్చక్ఖిస్స’’న్తి వా ‘‘మం ధారేసీ’’తి వా ‘‘మం ధారేస్సతీ’’తి వా ‘‘యంనూనాహం పచ్చక్ఖేయ్య’’న్తి (పారా. ౪౫) వాతిఆదీని అతీతానాగతపరికప్పవచనాని భణన్తస్స. ఏవం వత్తమాన కాలవసేన చేవ అనామట్ఠకాలవసేన చ పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

పయోగో పన దువిధో కాయికో చ వాచసికో చ. తత్థ ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదినా (పారా. ౫౧) నయేన యాయ కాయచి భాసాయ వచీభేదం కత్వా వాచసికప్పయోగేనేవ పచ్చక్ఖానం హోతి, న అక్ఖరలిఖనం వా హత్థముద్దాదిదస్సనం వా కాయప్పయోగం కరోన్తస్స. ఏవం వాచసికప్పయోగేనేవ పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

పుగ్గలో పన దువిధో – యో చ పచ్చక్ఖాతి, యస్స చ పచ్చక్ఖాతి. తత్థ యో పచ్చక్ఖాతి, సో సచే ఉమ్మత్తకఖిత్తచిత్తవేదనాట్టానం అఞ్ఞతరో న హోతి. యస్స పన పచ్చక్ఖాతి, సో సచే మనుస్సజాతికో హోతి, న చ ఉమ్మత్తకాదీనం అఞ్ఞతరో, సమ్ముఖీభూతో చ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి. న హి అసమ్ముఖీభూతస్స దూతేన వా పణ్ణేన వా ఆరోచనం రుహతి. ఏవం యథావుత్తపుగ్గలవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

విజాననమ్పి నియమితానియమితవసేన దువిధం. తత్థ యస్స యేసం వా నియమేత్వా ‘‘ఇమస్స, ఇమేసం వా ఆరోచేమీ’’తి వదతి, సచే తే యథా పకతియా లోకే మనుస్సా వచనం సుత్వా ఆవజ్జనసమయే జానన్తి, ఏవం తస్స వచనానన్తరమేవ తస్స ‘‘అయం ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా ‘‘గిహిభావం పత్థయతీ’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానభావం జానన్తి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. అథ అపరభాగే ‘‘కిం ఇమినా వుత్త’’న్తి చిన్తేత్వా జానన్తి, అఞ్ఞే వా జానన్తి, అపచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. అనియమేత్వా ఆరోచేన్తస్స పన సచే వుత్తనయేన యో కోచి మనుస్సజాతికో వచనత్థం జానాతి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. ఏవం విజాననవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. యో పన అన్తమసో దవాయపి పచ్చక్ఖాతి, తేన అపచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. ఇతి ఇమేసం వుత్తప్పకారానం చిత్తాదీనం వా వసేన, సబ్బసో వా పన అపచ్చక్ఖానేన సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్సేవ చ అత్థభూతం ఏకచ్చం దుబ్బల్యం అనావికత్వా.

మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యాతి ఏత్థ మేథునం ధమ్మన్తి రాగపరియుట్ఠానేన సదిసానం ఉభిన్నం ధమ్మం. పటిసేవేయ్యాతి పటిసేవేయ్య అజ్ఝాపజ్జేయ్య. అన్తమసోతి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన. తిరచ్ఛానగతాయపీతి పటిసన్ధివసేన తిరచ్ఛానేసు గతాయపి, అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి. పారాజికో హోతీతి పరాజితో హోతి, పరాజయం ఆపన్నో. అసంవాసోతి పకతత్తా భిక్ఖూ సహ వసన్తి ఏత్థాతి ఏకకమ్మాదికోవ తివిధోపి విధి సంవాసో నామ, సో తేన సద్ధిం నత్థీతి అసంవాసో. సఙ్ఘకమ్మేసు హి ఏస గణపూరకోపి న హోతి, అయం తావ పదవణ్ణనా.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతవసేన హి తిస్సో ఇత్థియో, తాసం వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గముఖమగ్గవసేన తయో తయో కత్వా నవ మగ్గా, తథా ఉభతోబ్యఞ్జనకానం. పురిసానం పన వచ్చమగ్గముఖమగ్గవసేన ద్వే ద్వే కత్వా ఛ మగ్గా, తథా పణ్డకానన్తి ఏవం తింస మగ్గా. తేసు అత్తనో వా పరేసం వా యస్స కస్సచి మగ్గస్స సన్థతస్స వా అసన్థతస్స వా, పరేసం పన మతానమ్పి అక్ఖాయితస్స వా యేభుయ్యేన అక్ఖాయితస్స వా పకతివాతేన అసంఫుట్ఠే అల్లోకాసే యో భిక్ఖు ఏకతిలబీజమత్తమ్పి అత్తనో అఙ్గజాతం సన్థతం వా అసన్థతం వా సేవనచిత్తేన పవేసేతి, పరేన వా పవేసియమానే పవేసనపవిట్ఠట్ఠితఉద్ధరణేసు యంకిఞ్చి సాదియతి, అయం పారాజికాపత్తిం ఆపన్నో నామ హోతి, అయం తావేత్థ అసాధారణవినిచ్ఛయో. సబ్బసిక్ఖాపదానం పన సాధారణవినిచ్ఛయత్థం అయం మాతికా –

నిదానం పుగ్గలం వత్థుం, పఞ్ఞత్తివిధిమేవ చ;

ఆణత్తాపత్తినాపత్తి-విపత్తిం అఙ్గమేవ చ.

సముట్ఠానవిధిం కిరియా-సఞ్ఞాచిత్తేహి నానత్తం;

వజ్జకమ్మప్పభేదఞ్చ, తికద్వయవిధిం తథా.

లక్ఖణం సత్తరసధా, ఠితం సాధారణం ఇదం;

ఞత్వా యోజేయ్య మేధావీ, తత్థ తత్థ యథారహన్తి.

తత్థ నిదానం నామ వేసాలి-రాజగహ-సావత్థి-ఆళవి-కోసమ్బి-సగ్గ-భగ్గానం వసేన సత్తవిధం పఞ్ఞత్తిట్ఠానం, ఇదఞ్హి సబ్బసిక్ఖాపదానం నిదానం. పుగ్గలో నామ యం యం ఆరబ్భ తం తం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం. వత్థు నామ తస్స తస్స పుగ్గలస్స అజ్ఝాచారో వుచ్చతి. పఞ్ఞత్తివిధిన్తి పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఅనుప్పన్నపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిసాధారణపఞ్ఞత్తి అసాధారణపఞ్ఞత్తిఏకతోపఞ్ఞత్తిఉభతోపఞ్ఞత్తివసేన నవవిధా పఞ్ఞత్తి. తత్థ అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి నామ అనుప్పన్నే దోసే పఞ్ఞత్తా, సా అట్ఠగరుధమ్మప్పటిగ్గహణవసేన (చూళవ. ౪౦౩) భిక్ఖునీనంయేవ ఆగతా, అఞ్ఞత్ర నత్థి. వినయధరపఞ్చమేన (మహావ. ౨౫౯) గణేన ఉపసమ్పదా, గణఙ్గణూపాహనా (మహావ. ౨౫౯) ధువన్హానం చమ్మత్థరణన్తి ఏతేసం వసేన చతుబ్బిధా పదేసపఞ్ఞత్తి నామ. మజ్ఝిమదేసేయేవ హి ఏతేహి ఆపత్తి హోతి, తేసుపి ధువన్హానం పటిక్ఖేపమత్తమేవ పాతిమోక్ఖే ఆగతం, తతో అఞ్ఞా పదేసపఞ్ఞత్తి నామ నత్థి. సబ్బాని సబ్బత్థపఞ్ఞత్తియేవ హోన్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ ఏకతోపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ అత్థతో ఏకం, తస్మా అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తిఞ్చ సబ్బత్థపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ ఏకతోపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ ఠపేత్వా సేసానం చతస్సన్నం పఞ్ఞత్తీనం వసేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. ఆణత్తాపత్తినాపత్తివిపత్తిన్తిఏత్థ ఆణత్తీతిఆణాపనా వుచ్చతి. ఆపత్తీతి పుబ్బప్పయోగాదివసేన ఆపత్తిభేదో. అనాపత్తీతి అజాననాదివసేన అనాపత్తి. విపత్తీతి సీలఆచారదిట్ఠిఆజీవవిపత్తీనం అఞ్ఞతరా. ఇతి ఇమాసం ఆణత్తాదీనమ్పి వసేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అఙ్గన్తి సబ్బసిక్ఖాపదేసు ఆపత్తీనం అఙ్గం వేదితబ్బం.

సముట్ఠానవిధిన్తి సబ్బాపత్తీనం కాయో వాచా కాయవాచా కాయచిత్తం వాచాచిత్తం కాయవాచాచిత్తన్తి ఇమాని ఏకఙ్గికద్వఙ్గికతివఙ్గికాని. ఛ సముట్ఠానాని నామ యాని ‘‘సిక్ఖాపదసమఉట్ఠానానీ’’తిపి వుచ్చన్తి. తత్థ పురిమాని తీణి అచిత్తకాని, పచ్ఛిమాని సచిత్తకాని. తేసు ఏకేన వా ద్వీహి వా తీహి వా చతూహి వా ఛహి వా సముట్ఠానేహి ఆపత్తియో సముట్ఠహన్తి, పఞ్చసముట్ఠానా నామ నత్థి. తత్థ ఏకసముట్ఠానా నామ చతుత్థేన చ పఞ్చమేన చ ఛట్ఠేన చ సముట్ఠానేన సముట్ఠాతి, న అఞ్ఞేన. ద్విసముట్ఠానా నామ పఠమచతుత్థేహి చ దుతియపఞ్చమేహి చ తతియఛట్ఠేహి చ చతుత్థఛట్ఠేహి చ పఞ్చమఛట్ఠేహి చ సముట్ఠానేహి, సముట్ఠాతి, న అఞ్ఞేహి. తిసముట్ఠానా నామ పఠమేహి చ తీహి, పచ్ఛిమేహి చ తీహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, న అఞ్ఞేహి. చతుసముట్ఠానా నామ పఠమతతియచతుత్థఛట్ఠేహి చ దుతియతతియపఞ్చమఛట్ఠేహి చ సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, న అఞ్ఞేహి. ఛ సముట్ఠానా నామ ఛహిపి సముట్ఠాతి.

ఏవం –

తిధా ఏకసముట్ఠానా, పఞ్చధా ద్విసముట్ఠితా;

ద్విధా తిచతురో ఠానా, ఏకధా ఛసముట్ఠితాతి.

సముట్ఠానవసేన సబ్బావ తేరస ఆపత్తియో హోన్తి (చూళవ. ౧౬౫ ఆదయో), తా పఠమపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవసేన సముట్ఠానతో తేరస నామాని లభన్తి పఠమపారాజికసముట్ఠానా, అదిన్నాదాన-సఞ్చరిత్త-సమనుభాసన-కథిన-ఏళకలోమ-పదసోధమ్మ-అద్ధాన-థేయ్యసత్థ-ధమ్మదేసనాభూతారోచన-చోరివుట్ఠాపన-అననుఞ్ఞాతసముట్ఠానాతి. తత్థ యా కాయచిత్తతో సముట్ఠాతి, అయం పఠమపారాజికసముట్ఠానా నామ. యా సచిత్తకేహి తీహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, అయం అదిన్నాదానసముట్ఠానా నామ. యా ఛహిపి సముట్ఠాతి, అయం సఞ్చరిత్తసముట్ఠానా నామ. యా ఛట్ఠేనేవ సముట్ఠాతి, అయం సమనుభాసనసముట్ఠానా నామ. యా తతియఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం కథినసముట్ఠానా నామ. యా పఠమచతుత్థేహి సముట్ఠాతి, అయం ఏళకలోమసముట్ఠానా నామ. యా దుతియపఞ్చమేహి సముట్ఠాతి, అయం పదసోధమ్మసముట్ఠానా నామ. యా పఠమతతియచతుత్థఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం అద్ధానసముట్ఠానా నామ. యా చతుత్థఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం థేయ్యసత్థసముట్ఠానా నామ. యా పఞ్చమేనేవ సముట్ఠాతి, అయం ధమ్మదేసనాసముట్ఠానా నామ. యా అచిత్తకేహి తీహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, అయం భూతారోచనసముట్ఠానా నామ. యా పఞ్చమఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం చోరివుట్ఠాపనసముట్ఠానా నామ. యా దుతియతతియపఞ్చమఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం అననుఞ్ఞాతసముట్ఠానా నామాతి. ఇతి ఇమస్స సముట్ఠానవిధినోపి వసేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

కిరియాసఞ్ఞాచిత్తేహి నానత్తన్తి ఏతేహి కిరియాదీహి సబ్బాపత్తీనం నానాభావం ఞత్వా సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సబ్బాపత్తియో హి కిరియావసేన పఞ్చవిధా హోన్తి, సేయ్యథిదం – అత్థాపత్తి కిరియతో సముట్ఠాతి, అత్థి అకిరియతో, అత్థి కిరియాకిరియతో, అత్థి సియా కిరియతో సియా అకిరియతో, అత్థి సియా కిరియతో సియా కిరియాకిరియతోతి. తత్థ యా కాయేన వా వాచాయ వా పథవిఖణనాదీసు (పచి. ౮౪) వియ వీతిక్కమం కరోన్తస్స హోతి, అయం కిరియతో సముట్ఠాతి నామ. యా కాయవాచాహి కత్తబ్బం అకరోన్తస్స హోతి పఠమకథినాపత్తి (పారా. ౪౫౯ ఆదయో) వియ, అయం అకిరియతో సముట్ఠాతి నామ. యా కరోన్తస్స చ అకరోన్తస్స చ హోతి అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా హత్థతో చీవరప్పటిగ్గహణాపత్తి (పారా. ౫౦౮-౫౧౧) వియ, అయం కిరియాకిరియతో సముట్ఠాతి నామ. యా సియా కరోన్తస్స చ, సియా అకరోన్తస్స చ హోతి రూపియప్పటిగ్గహణాపత్తి (పారా. ౫౮౨) వియ, అయం సియా కిరియతో సియా అకిరియతో సముట్ఠాతి నామ. యా సియా కరోన్తస్స చ సియా కరోన్తాకరోన్తస్స చ హోతి కుటికారాపత్తి (పారా. ౩౪౨ ఆదయో) వియ, అయం సియా కిరియతో సియా కిరియాకిరియతో సముట్ఠాతి నామ.

సబ్బాపత్తియో చ సఞ్ఞావసేన దువిధా హోన్తి సఞ్ఞావిమోక్ఖా నోసఞ్ఞావిమోక్ఖాతి. తత్థ యతో వీతిక్కమసఞ్ఞాయ అభావేన ముచ్చతి, అయం సఞ్ఞావిమోక్ఖా, ఇతరా నోసఞ్ఞావిమోక్ఖా. పున చ సబ్బాపి చిత్తవసేన దువిధా హోన్తి సచిత్తకా అచిత్తకా చాతి. తత్థ యా సచిత్తకసముట్ఠానవసేనేవ సముట్ఠాతి అయం సచిత్తకా. యా అచిత్తకేన వా సచిత్తకమిస్సకేన వా సముట్ఠాతి అయం అచిత్తకా.

వజ్జకమ్మప్పభేదన్తి ఏత్థ సబ్బాపత్తియో వజ్జవసేన దువిధా హోన్తి లోకవజ్జా పణ్ణత్తివజ్జా చాతి. తత్థ యస్సా సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, అయం లోకవజ్జా, సేసా పణ్ణత్తివజ్జా. సబ్బా చ కాయకమ్మవచీకమ్మతదుభయవసేన తివిధా హోన్తి. తత్థ కాయద్వారే ఆపజ్జితబ్బా కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి, వచీద్వారే ఆపజ్జితబ్బా వచీకమ్మన్తి వుచ్చతి, ఉభయత్థ ఆపజ్జితబ్బా కాయకమ్మం వచీకమ్మఞ్చాతి, మనోద్వారే ఆపత్తి నామ నత్థి. ఇతి ఇమినా వజ్జకమ్మప్పభేదేనాపి సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తికద్వయవిధిన్తి కుసలత్తికవేదనాత్తికవిధిం. ఆపత్తిం ఆపజ్జమానో హి అకుసలచిత్తో వా ఆపజ్జతి కుసలాబ్యాకతచిత్తో వా, తథా దుక్ఖవేదనాసమఙ్గీ వా ఇతరవేదనాద్వయసమఙ్గీ వా. ఏవం సన్తేపి సబ్బసిక్ఖాపదేసు అకుసలచిత్తవసేన ఏకం చిత్తం, కుసలాబ్యాకతచిత్తవసేన ద్వే చిత్తాని, సబ్బేసం వసేన తీణి చిత్తాని. దుక్ఖవేదనావసేన ఏకా వేదనా, సుఖఉపేక్ఖావసేన ద్వే, సబ్బాసం వసేన తిస్సో వేదనాతి. అయమేవ పభేదో లబ్భతి, న అఞ్ఞో.

లక్ఖణం సత్తరసధా, ఠితం సాధారణం ఇదం, ఞత్వాతి ఇదం నిదానాదివేదనాత్తికపరియోసానం సత్తరసప్పకారం లక్ఖణం జానిత్వా యోజేయ్య మేధావీ. తత్థ తత్థ యథారహన్తి పణ్డితో భిక్ఖు తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే ఇదం లక్ఖణం యథానురూపం యోజేయ్యాతి అత్థో. తం పన అయోజితం దుబ్బిజానం హోతి, తస్మా నం సబ్బసిక్ఖాపదానం అసాధారణవినిచ్ఛయపరియోసానే ఇమం మాతికం అనుద్ధరిత్వావ యోజేత్వా దస్సయిస్సామ.

ఇధ పనస్స అయం యోజనా – ఇదం వేసాలియం సుదిన్నత్థేరం ఆరబ్భ మేథునవీతిక్కమవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం. ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి అయమేత్థ పఞ్ఞత్తి, ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి చ ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపీ’’తి చ ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియో. అనుపఞ్ఞత్తి చ నామేసా ఆపత్తికరా చ హోతి అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదాదీసు (పాచి. ౯౫ ఆదయో) వియ, అనాపత్తికరా చ అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతిఆదీసు (పారా. ౨౩౬-౨౩౭) వియ, ఆపత్తిఉపత్థమ్భకరా చ అదిన్నాదానాదీసు (పారా. ౯౧) వియ, ఇధ పన ఉపత్థమ్భకరాతి వేదితబ్బా. ఇతో పరం పన యత్థ అనుపఞ్ఞత్తి అత్థి, తత్థ ‘‘అయం అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి ఏత్తకమేవ దస్సయిస్సామ. ఠపేత్వా పన అనుపఞ్ఞత్తిం అవసేసా పఞ్ఞత్తియేవాతి సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. భిక్ఖుం ఆరబ్భ ఉప్పన్నవత్థుస్మింయేవ ‘‘యా పన భిక్ఖునీ ఛన్దసో మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి ఏవం భిక్ఖునీనమ్పి పఞ్ఞత్తితో సాధారణపఞ్ఞత్తి. ఆణత్తియా అనాపజ్జనతో అనాణత్తికం. భిక్ఖుం పన ఆణాపేన్తో అకప్పియసమాదానాపత్తితో న ముచ్చతి, మేథునరాగేన కాయసంసగ్గే దుక్కటం, జీవమానకసరీరస్స వుత్తప్పకారే మగ్గే సచేపి తచాదీని అనవసేసేత్వా సబ్బసో ఛిన్నే నిమిత్తసణ్ఠానమత్తం పఞ్ఞాయతి, తత్థ అన్తమసో అఙ్గజాతే ఉట్ఠితం అనట్ఠకాయప్పసాదం పీళకం వా చమ్మఖిలం వా పవేసేన్తస్సాపి సేవనచిత్తే సతి పారాజికం, నట్ఠకాయప్పసాదం సుక్ఖపీళకం వా మతచమ్మం వా లోమం వా పవేసేన్తస్స దుక్కటం, సచే నిమిత్తసణ్ఠానమత్తమ్పి అనవసేసేత్వా సబ్బసో మగ్గో ఉప్పాటితో, తత్థ ఉపక్కమతో వణసఙ్ఖేపవసేన థుల్లచ్చయం, తథా మనుస్సానం అక్ఖినాసాకణ్ణచ్ఛిద్దవత్థికోసేసు సత్థకేన కతవణే వా, హత్థిఅస్సాదీనఞ్చ తిరచ్ఛానానం వత్థికోసనాసాపుటేసు థుల్లచ్చయం. తిరచ్ఛానానం పన అక్ఖికణ్ణనాసావణేసు అహిమచ్ఛాదీనం పవేసనప్పమాణవిరహితే అణునిమిత్తే సబ్బేసఞ్చ ఉపకచ్ఛకాదీసు సేససరీరేసు దుక్కటం. మతసరీరే నిమిత్తే ఉపడ్ఢక్ఖాయితతో పట్ఠాయ యావ న కుథితం హోతి, తావ థుల్లచ్చయం. కుథితే దుక్కటం, తథా వట్టకతే ముఖే అచ్ఛుపన్తం అఙ్గజాతం పవేసేన్తస్స దుక్కటం. ఓట్ఠతో బహి నిక్ఖన్తజివ్హాయ వా దన్తేసు వా థుల్లచ్చయం. నిమిత్తతో బహి పతితమంసపేసియం దుక్కటన్తి అయమేత్థ ఆపత్తిభేదో.

అజానన్తస్స అసాదియన్తస్స ఉమ్మత్తకస్స ఖిత్తచిత్తస్స వేదనాట్టస్స ఆదికమ్మికానఞ్చ అనాపత్తి. ఏత్థ పన యో నిద్దం ఓక్కన్తత్తా పరేన కతమ్పి ఉపక్కమం న జానాతి, సో అజానన్తో. యో జానిత్వాపి న సాదియతి, సో అసాదియన్తో. యో పిత్తవసేన అతేకిచ్ఛం ఉమ్మాదం పత్తో, సో ఉమ్మత్తకో. యక్ఖేహి కతచిత్తవిక్ఖేపో ఖిత్తచిత్తో. ద్విన్నమ్పి చ ఏతేసం అగ్గిసువణ్ణగూథచన్దనాదీసు సమప్పవత్తిభావేన అజాననభావోవ పమాణం. యో అధిమత్తవేదనాయ ఆతురత్తా కిఞ్చి న జానాతి, సో వేదనాట్టో. యో తస్మిం తస్మిం వత్థుస్మిం ఆదిభూతో, సో ఆదికమ్మికో. అయం పన అనాపత్తి. చతూసు విపత్తీసు సీలవిపత్తి. తస్సా ద్వే అఙ్గాని సేవనచిత్తఞ్చ మగ్గేన మగ్గపటిపాదనఞ్చాతి. సముట్ఠానాదితో ఇదం సిక్ఖాపదం పఠమపారాజికసముట్ఠానం, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి, ఇమాని చ సముట్ఠానాదీని నామ ఆపత్తియా హోన్తి, న సిక్ఖాపదస్స. వోహారసుఖత్థం పన సబ్బట్ఠకథాసు సిక్ఖాపదసీసేన దేసనా ఆగతా, తస్మా అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా అధిప్పేతమేవ గహేతబ్బం.

అత్థఞ్హి నాథో సరణం అవోచ;

న బ్యఞ్జనం లోకహితో మహేసీ.

తస్మా అకత్వా రతిమక్ఖరేసు;

అత్థే నివేసేయ్య మతిం ముతీమాతి.

పఠమపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియపారాజికవణ్ణనా

దుతియే గామా వా అరఞ్ఞావాతి ఏత్థ సబ్బోపి ఏకకుటికాదిభేదో పరిక్ఖిత్తో వా అపరిక్ఖిత్తో వా సమనుస్సో వా అమనుస్సో వా అన్తమసో అతిరేకచాతుమాసనివిట్ఠో యో కోచి సత్థోపి ‘‘గామో’’తి వేదితబ్బో. ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞం నామ. తత్థ అసమ్మోహత్థం ఘరం ఘరూపచారో గామో గామూపచారోతి అయం విభాగో వేదితబ్బో. నిబ్బకోసస్స హి ఉదకపతనట్ఠానబ్భన్తరం ఘరం నామ. యం పన ద్వారే ఠితో మాతుగామో భాజనధోవనఉదకం ఛడ్డేతి, తస్స పతనట్ఠానఞ్చ మాతుగామేనేవ అన్తోగేహే ఠితేన పకతియా బహి ఖిత్తస్స సుప్పస్స వా సంముఞ్జనియా వా పతనట్ఠానఞ్చ ఘరస్స పురతో ద్వీసు కోణేసు సమ్బన్ధిత్వా మజ్ఝే రుక్ఖసూచిద్వారం ఠపేత్వా గోరూపానం పవేసననివారణత్థం కతపరిక్ఖేపో చ అయం సబ్బోపి ఘరూపచారో నామ. యం పన సబ్బన్తిమం ఘరం హోతి, తస్స ఘరస్స తాదిసే ఘరూపచారే ఠితస్స థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స యథా తరుణమనుస్సా అత్తనో బలం దస్సేన్తో బాహుం పసారేత్వా లేడ్డుం ఖిపన్తి, ఏవం ఖిత్తస్స లేడ్డుస్స పతనట్ఠానబ్భన్తరం గామో నామ. తతో అఞ్ఞస్స లేడ్డుపాతస్స అబ్భన్తరం గామూపచారో నామ. పతితస్స పన లేడ్డునో పవత్తిత్వా గతట్ఠానం న గహేతబ్బం. పరిక్ఖిత్తస్స పన గామస్స పరిక్ఖేపోయేవ గామస్స పరిచ్ఛేదో, తస్స సచే ద్వే ఇన్దఖిలా హోన్తి అబ్భన్తరిమే ఇన్దఖిలే ఠితస్స లేడ్డుపాతబ్భన్తరం గామూపచారో నామ. పదభాజనేపి (పారా. ౯౨) హి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ య్వాయం అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో దస్సితో, తస్స వసేన వికాలే గామప్పవేసనాదీసు ఆపత్తి పరిచ్ఛిన్దితబ్బా. ఇతి ఇమం ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే అరఞ్ఞం నామ. దేసనామత్తమేవ చేతం ‘‘గామా వా అరఞ్ఞావా’’తి. యే పన ఇమేసం పరిచ్ఛేదదస్సనత్థం ఘరఘరూపచారగామూపచారా వుత్తా, తతోపి పారాజికవత్థుం అవహరన్తస్స పారాజికం హోతియేవ.

అదిన్నన్తి అఞ్ఞస్స మనుస్సజాతికస్స సన్తకం. థేయ్యసఙ్ఖాతన్తి ఏత్థ థేనోతి చోరో, థేనస్స భావో థేయ్యం, అవహరణచిత్తస్సేతం నామం. సఙ్ఖా సఙ్ఖాతన్తి అత్థతో ఏకం, కోట్ఠాసస్సేతం నామం ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯) వియ. థేయ్యఞ్చ తం సఙ్ఖాతఞ్చాతి థేయ్యసఙ్ఖాతం, థేయ్యచిత్తసఙ్ఖాతో ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి అత్థో. కరణత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం, తస్మా థేయ్యసఙ్ఖాతేనాతి అత్థతో దట్ఠబ్బం. యో చ థేయ్యసఙ్ఖాతేన ఆదియతి, సో యస్మా థేయ్యచిత్తో హోతి, తస్మా బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా అత్థమేవ దస్సేతుం ‘‘థేయ్యచిత్తో అవహరణచిత్తో’’తి (పారా. ౯౨) ఏవమస్స పదభాజనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఆదియేయ్యాతి పఞ్చవీసతియా అవహారానం అఞ్ఞతరవసేన హరేయ్య. తే పన అవహారా పఞ్చ పఞ్చకాని సమోధానేత్వా సాధుకం సల్లక్ఖేతబ్బా. పఞ్చ పఞ్చకాని నామ నానాభణ్డపఞ్చకం ఏకభణ్డపఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకం పుబ్బపయోగపఞ్చకం థేయ్యావహారపఞ్చకన్తి. తత్థ పురిమాని ద్వే పఞ్చకాని ఏతస్సేవ పదస్స పదభాజనే వుత్తానం ‘‘ఆదియేయ్య హరేయ్య అవహరేయ్య ఇరియాపథం వికోపేయ్య ఠానా చావేయ్యా’’తి ఇమేసం పదానం వసేన లబ్భన్తి. తత్థ నానాభణ్డపఞ్చకం సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకవసేన దట్ఠబ్బం, ఇతరం సవిఞ్ఞాణకవసేనేవ. కథం? ఆదియేయ్యాతి ఆరామం అభియుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. హరేయ్యాతి అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తో సీసే భారం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, దుక్కటం. ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయం. ఖన్ధం ఓరోపేతి, పారాజికం. అవహరేయ్యాతి ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి వుచ్చమానో ‘‘నాహం గణ్హామీ’’తి భణతి, దుక్కటం. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, థుల్లచ్చయం. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, పారాజికం. ఇరియాపథం వికోపేయ్యాతి ‘‘సహ భణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి పఠమం పాదం అతిక్కామేతి, థుల్లచ్చయం. దుతియం పాదం అతిక్కామేతి, పారాజికం. ఠానా చావేయ్యాతి థలట్ఠం భణ్డం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, దుక్కటం. ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయం. ఠానా చావేతి, పారాజికం. ఏవం తావ నానాభణ్డపఞ్చకం వేదితబ్బం. ససామికస్స పన దాసస్స వా తిరచ్ఛానగతస్స వా యథావుత్తేన అభియోగాదినా నయేన ఆదియనహరణఅవహరణఇరియాపథవికోపనఠానాచావనవసేన ఏకభణ్డపఞ్చకం వేదితబ్బం.

కతమం సాహత్థికపఞ్చకం? సాహత్థికో ఆణత్తికో నిస్సగ్గియో అత్థసాధకో ధురనిక్ఖేపోతి. తత్థ సాహత్థికో నామ పరస్స భణ్డం సహత్థా అవహరతి. ఆణత్తికో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. నిస్సగ్గియో నామ సుఙ్కఘాతకపరికప్పితోకాసానం అన్తో ఠత్వా బహి పాతనం. అత్థసాధకో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం యదా సక్కోతి, తదా తం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. తత్థ సచే పరో అనన్తరాయికో హుత్వా తం అవహరతి, ఆణాపకస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికం. పరస్స వా పన తేలకుమ్భియా పాదగ్ఘనకతేలం అవస్సం పివనకాని ఉపాహనాదీని పక్ఖిపతి, హత్థతో ముత్తమత్తేయేవ పారాజికం. ధురనిక్ఖేపో పన ఆరామాభియోగఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన వేదితబ్బో. తావకాలికభణ్డదేయ్యాని అదేన్తస్సాపి ఏసేవనయోతి ఇదం సాహత్థికపఞ్చకం.

కతమం పుబ్బపయోగపఞ్చకం? పుబ్బపయోగో సహపయోగో సంవిధావహారో సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్తకమ్మన్తి. తత్థ ఆణత్తివసేన పుబ్బపయోగో వేదితబ్బో. ఠానా చావనవసేన, ఖిలాదీని సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిగ్గహణవసేన చ సహపయోగో వేదితబ్బో. సంవిధావహారో నామ ‘‘అసుకం నామ భణ్డం అవహరిస్సామా’’తి సంవిదహిత్వా సంమన్తయిత్వా అవహరణం. ఏవం సంవిదహిత్వా గతేసు హి ఏకేనాపి తస్మిం భణ్డే ఠానా చావితే సబ్బేసం అవహారా హోన్తి. సఙ్కేతకమ్మం నామ సఞ్జాననకమ్మం. సచే హి పురేభత్తాదీసు యంకిఞ్చి కాలం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘అసుకస్మిం కాలే ఇత్థన్నామం భణ్డం అవహరా’’తి వుత్తో సఙ్కేతతో అపచ్ఛా అపురే తం అవహరతి, సఙ్కేతకారకస్స సఙ్కేతకరణక్ఖణేయేవ అవహారో. నిమిత్తకమ్మం నామ సఞ్ఞుప్పాదనత్థం అక్ఖినిక్ఖణాదినిమిత్తకరణం. సచే హి ఏవం కతనిమిత్తతో అపచ్ఛా అపురే ‘‘యం అవహరా’’తి వుత్తో, తం అవహరతి, నిమిత్తకారకస్స నిమిత్తకరణక్ఖణేయేవ అవహారోతి ఇదం పుబ్బపయోగపఞ్చకం.

కతమం థేయ్యావహారపఞ్చకం? థేయ్యావహారో పసయ్హావహారో పరికప్పావహారో పటిచ్ఛన్నావహారో కుసావహారోతి. తత్థ యో సన్ధిచ్ఛేదాదీని కత్వా అదిస్సమానో అవహరతి, కూటమానకూటకహాపణాదీహి వా వఞ్చేత్వా గణ్హాతి, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో థేయ్యావహారోతి వేదితబ్బో. యో పన పసయ్హ బలక్కారేన పరేసం సన్తకం గణ్హాతి గామఘాతకాదయో వియ, అత్తనో పత్తబలితో వా వుత్తనయేనేవ అధికం గణ్హాతి రాజభటాదయో వియ, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో పసయ్హావహారోతి వేదితబ్బో. పరికప్పేత్వా గహణం పన పరికప్పావహారో నామ. సో భణ్డోకాసవసేన దువిధో. తత్రాయం భణ్డపరికప్పో – సాటకత్థికో అన్తోగబ్భం పవిసిత్వా ‘‘సచే సాటకో భవిస్సతి, గణ్హిస్సామి, సచే సుత్తం, న గణ్హిస్సామీ’’తి పరికప్పేత్వా అన్ధకారే పసిబ్బకం గణ్హాతి, తత్ర చే సాటకో హోతి, ఉద్ధారేయేవ పారాజికం. సుత్తం చే హోతి, రక్ఖతి. బహి నీహరిత్వా ముఞ్చిత్వా ‘‘సుత్త’’న్తి ఞత్వా పున ఆహరిత్వా ఠపేతి, రక్ఖతియేవ. ‘‘సుత్త’’న్తి ఞత్వాపి ‘‘యం లద్ధం, తం గహేతబ్బ’’న్తి గచ్ఛతి, పదవారేన కారేతబ్బో. భూమియం ఠపేత్వా గణ్హాతి, ఉద్ధారే పారాజికం. ‘‘చోరో చోరో’’తి అనుబన్ధో ఛట్టేత్వా పలాయతి, రక్ఖతి. సామికా దిస్వా గణ్హన్తి, రక్ఖతి యేవ. అఞ్ఞో చే కోచి గణ్హాతి, భణ్డదేయ్యం. సామికేసు నివత్తేసు సయం దిస్వా పంసుకూలసఞ్ఞాయ ‘‘పగేవేతం మయా గహితం, మమ దాని సన్తక’’న్తి గణ్హన్తస్సాపి భణ్డదేయ్యమేవ. తత్థ య్వాయం ‘‘సచే సాటకో భవిస్సతి, గణ్హిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తో పరికప్పో, అయం భణ్డపరికప్పో నామ.

ఓకాసపరికప్పో పన ఏవం వేదితబ్బో – ఏకచ్చో పన పరపరివేణాదీని పవిట్ఠో కిఞ్చి లోభనేయ్యం భణ్డం దిస్వా గబ్భద్వారపముఖహేట్ఠాపాసాదద్వారకోట్ఠకరుక్ఖమూలాదివసేన పరిచ్ఛేదం కత్వా ‘‘సచే మం ఏత్థన్తరే పస్సిస్సన్తి, దట్ఠుకామతాయ గహేత్వా విచరన్తో వియ దస్సామి, నో చే పస్సిస్సన్తి, హరిస్సామీ’’తి పరికప్పేతి, తస్స తం ఆదాయ పరికప్పితపరిచ్ఛేదం అతిక్కన్తమత్తే అవహారో హోతి. ఇతి య్వాయం వుత్తనయేనేవ పవత్తో పరికప్పో, అయం ఓకాసపరికప్పో నామ. ఏవమిమేసం ద్విన్నమ్పి పరికప్పానం వసేన పరికప్పేత్వా గణ్హతో అవహారో ‘‘పరికప్పావహారో’’తి వేదితబ్బో.

పటిచ్ఛాదేత్వా పన అవహరణం పటిచ్ఛన్నావహారో నామ. సో ఏవం వేదితబ్బో – యో భిక్ఖు ఉయ్యానాదీసు పరేసం ఓముఞ్చిత్వా ఠపితఅఙ్గులిముద్దికాదీని దిస్వా ‘‘పచ్ఛా గణ్హిస్సామీ’’తి పంసునా వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేతి, తస్స ఏత్తావతా ఉద్ధారో నత్థీతి న తావ అవహారో హోతి. యదా పన సామికా విచినన్తా అపస్సిత్వా ‘‘స్వే జానిస్సామా’’తి సాలయావ గతా హోన్తి, అథస్స తం ఉద్ధరతో ఉద్ధారే అవహారో. పటిచ్ఛన్నకాలేయేవ ‘‘ఏతం మమ సన్తక’’న్తి సకసఞ్ఞాయ వా ‘‘గతా దాని తే, ఛట్టితభణ్డం ఇద’’న్తి పంసుకూలసఞ్ఞాయ వా గణ్హన్తస్స పన భణ్డదేయ్యం. తేసు దుతియతతియదివసే ఆగన్త్వా విచినిత్వా అదిస్వా ధురనిక్ఖేపం కత్వా గతేసుపి గహితం భణ్డదేయ్యమేవ. పచ్ఛా ఞత్వా చోదియమానస్స అదదతో సామికానం ధురనిక్ఖేపే అవహారో హోతి. కస్మా? యస్మా తస్స పయోగేన తేహి న దిట్ఠం. యో పన తథారూపం భణ్డం యథాఠానే ఠితంయేవ అప్పటిచ్ఛాదేత్వా థేయ్యచిత్తో పాదేన అక్కమిత్వా కద్దమే వా వాలుకాయ వా పవేసేతి, తస్స పవేసితమత్తేయేవ అవహారో.

కుసం సఙ్కామేత్వా పన అవహరణం కుసావహారో నామ. సోపి ఏవం వేదితబ్బో – యో భిక్ఖు విలీవమయం వా తాలపణ్ణమయం వా కతసఞ్ఞాణం యంకిఞ్చి కుసం పాతేత్వా చీవరే భాజీయమానే అత్తనో కోట్ఠాసస్స సమీపే ఠితం అప్పగ్ఘతరం వా మహగ్ఘతరం వా సమసమం వా అగ్ఘేన పరస్స కోట్ఠాసం హరితుకామో అత్తనో కోట్ఠాసే పతితం కుసం పరస్స కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధరతి, రక్ఖతి తావ. పరస్స కోట్ఠాసే పాతితే రక్ఖతేవ. యదా పన తస్మిం పతితే పరస్స కోట్ఠాసతో పరస్స కుసం ఉద్ధరతి, ఉద్ధతమత్తే అవహారో. సచే పఠమతరం పరకోట్ఠాసతో పరస్స కుసం ఉద్ధరతి, అత్తనో కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధారే రక్ఖతి, పాతనేపి రక్ఖతి, అత్తనో కోట్ఠాసతో పన అత్తనో కుసం ఉద్ధరతో ఉద్ధారేయేవ రక్ఖతి, తం ఉద్ధరిత్వా పరకోట్ఠాసే పాతేన్తస్స హత్థతో ముత్తమత్తే అవహారో. అయం కుసావహారో. ఇతి యం వుత్తం ‘‘ఆదియేయ్యాతి పఞ్చవీసతియా అవహారానం అఞ్ఞతరవసేన హరేయ్యా’’తి, తస్సత్థో పకాసితో హోతి.

యథారూపేతి యాదిసే. అదిన్నాదానేతి అదిన్నస్స పరసన్తకస్స గహణే. రాజానోతిఇదం బిమ్బిసారంయేవ సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞే పన తథా కరేయ్యుం వా న కరేయ్యుం వాతి తే నప్పమాణం. హనేయ్యుం వాతి హత్థాదీహి వా పోథేయ్యుం, సత్థేన వా ఛిన్దేయ్యుం. బన్ధేయ్యుం వాతి రజ్జుబన్ధనాదీహి బన్ధేయ్యుం వా. పబ్బాజేయ్యుం వాతి నీహరేయ్యుం వా. చోరోసి బాలోసి మూళ్హోసి థేనోసీతి ఇమేహి వచనేహి పరిభాసేయ్యుం. కీదిసస్స పన అదిన్నస్స ఆదానే రాజానో ఏవం కరోన్తి? పాదస్స వా పాదారహస్స వా. తథారూపం భిక్ఖు అదిన్నం ఆదియమానోతి తాదిసం భిక్ఖు పోరాణకస్స కహాపణస్స పాదం వా పాదారహం వా భణ్డం అదిన్నం భూమిఆదీసు యత్థ కత్థచి ఠితం యంకిఞ్చి సజీవనిజ్జీవం వుత్తప్పకారానం అవహారానం యేన కేనచి అవహారేన అవహరన్తో పారాజికో హోతి, కో పన వాదో తతో అతిరేకతరస్మిన్తి.

రాజగహే ధనియత్థేరం ఆరబ్భ రఞ్ఞో దారూని అదిన్నం ఆదియనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, హరణత్థాయ గమనాదికే పుబ్బప్పయోగే దుక్కటం, ఆమసనే దుక్కటం, పారాజికవత్థునో ఫన్దాపనే థుల్లచ్చయం. ఆదియన్తస్స మాసకే వా ఊనమాసకే వా దుక్కటం, అతిరేకమాసకే వా ఊనపఞ్చమాసకే వా థుల్లచ్చయం, పఞ్చమాసకే వా అతిరేకపఞ్చమాసకే వా పారాజికం. సబ్బత్థ గహణకాలవసేన చ గహణదేసవసేన చ పరిభోగభాజనపరివత్తనాదీహి చ పరిహీనాపరిహీనవసేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సకసఞ్ఞిస్స, విస్సాసగ్గాహే, తావకాలికే, పేతపరిగ్గహే, తిరచ్ఛానగతపరిగ్గహే, పంసుకూలసఞ్ఞిస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, అఞ్ఞస్స మనుస్సజాతికస్స వసేన పరపరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా, గరుపరిక్ఖారో, థేయ్యచిత్తం, వుత్తప్పకారానం అవహారానం వసేన అవహరణఞ్చాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అదిన్నాదానసముట్ఠానం, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

దుతియపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియపారాజికవణ్ణనా

తతియే సఞ్చిచ్చాతి సంచేతేత్వా సద్ధిం చేతేత్వా. ‘‘పాణో’’తిసఞ్ఞాయ సద్ధింయేవ ‘‘వధామి న’’న్తి వధకచేతనాయ చేతేత్వా పకప్పేత్వా. మనుస్సవిగ్గహన్తి కలలతో పట్ఠాయ జీవమానకమనుస్సజాతికసరీరం. జీవితా వోరోపేయ్యాతి కలలకాలేపి తాపనమద్దనేహి వా భేసజ్జసమ్పదానేన వా తతో వా ఉద్ధమ్పి తదనురూపేన ఉపక్కమేన జీవితా వియోజేయ్య. ఇమస్స పనత్థస్స ఆవిభావత్థం పాణో వేదితబ్బో, పాణాతిపాతో వేదితబ్బో, పాణాతిపాతీ వేదితబ్బో, పాణాతిపాతస్స పయోగో వేదితబ్బో. తత్థ పాణోతి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. పాణాతిపాతోతి యాయ చేతనాయ జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకపయోగం సముట్ఠాపేతి, సా చేతనా. పాణాతిపాతీతి వుత్తచేతనాయ సమఙ్గిపుగ్గలో. పాణాతిపాతస్స పయోగోతి పాణాతిపాతస్స ఛ పయోగా సాహత్థికో నిస్సగ్గియో ఆణత్తికో థావరో విజ్జామయో ఇద్ధిమయోతి. తత్థ సాహత్థికోతి సయం మారేన్తస్స కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా పహరణం. నిస్సగ్గియోతి దూరే ఠితం మారేతుకామస్స కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా ఉసుసత్తియన్తపాసాణాదీనం నిస్సజ్జనం. తత్థ ఏకేకో ఉద్దిస్సానుద్దిస్సభేదతో దువిధో. తత్థ ఉద్దిస్సకే యం ఉద్దిస్స పహరతి, తస్సేవ మరణేన కమ్మబద్ధో. ‘‘యో కోచి మరతూ’’తి ఏవం అనుద్దిస్సకే పహారప్పచ్చయా యస్స కస్సచి మరణేన కమ్మబద్ధో. ఉభయత్థాపి చ పహరితమత్తే వా మరతు, పచ్ఛా వా తేనేవ రోగేన, పహరితక్ఖణేయేవ కమ్మబద్ధో. ఆణత్తికోతి ‘‘అసుకం నామ మారేహీ’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేన్తస్స ఆణాపనం.

తత్థ –

వత్థు కాలో చ ఓకాసో, ఆవుధం ఇరియాపథో;

క్రియావిసేసోతి ఇమే, ఛ ఆణత్తి నియామకా.

తత్థ వత్థూతి పుగ్గలో. యఞ్హి పుగ్గలం ‘‘మారేహీ’’తి ఆణత్తో సచే తమేవ మారేతి, ఆణాపకస్స ఆపత్తి. అథ అఞ్ఞం మారేతి, తంమఞ్ఞమానో వా అఞ్ఞం మారేతి, ఆణాపకో ముచ్చతి. ‘‘ఇమం మారేహీ’’తి ఆణత్తే పన ఆణాపకస్స దుక్కటం. కాలోతి పురేభత్తాదికాలో. సచే హి ‘‘పురేభత్తం మారేహీ’’తి ఆణత్తో పురేభత్తమేవ మారేతి, ఆణాపకస్స ఆపత్తి. అథ యం పురేభత్తం నియామితం, తతో పచ్ఛా వా పురే వా మారేతి, ఆణాపకో ముచ్చతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. థావరోతి అసంహారిమేన ఉపకరణేన మారేతుకామస్స ఓపాతక్ఖణనం అపస్సేనసంవిధానం అసిఆదీనం ఉపనిక్ఖిపనం తళాకాదీసు విససమ్పయోజనం రూపూపహారోతిఏవమాది. వుత్తనయేనేవ చేత్థాపి ఉద్దిస్సానుద్దిస్సభేదో వేదితబ్బో. విజ్జామయోతి మారణత్థం విజ్జాపరిజప్పనం. ఇద్ధిమయోతి కమ్మవిపాకజాయ ఇద్ధియా పయోజనం.

సత్థహారకం వాస్స పరియేసేయ్యాతి ఏత్థ హరతీతి హారకం, కిం హరతి? జీవితం. అథ వా హరితబ్బన్తి హారకం, ఉపనిక్ఖిపితబ్బన్తి అత్థో. సత్థఞ్చ తం హారకఞ్చాతి సత్థహారకం. అస్సాతి మనుస్సవిగ్గహస్స. పరియేసేయ్యాతి యథా లభతి, తథా కరేయ్య, ఉపనిక్ఖిపేయ్యాతి అత్థో. ఏతేన థావరపయోగం దస్సేతి. ఇతరథా హి పరియిట్ఠిమత్తేయేవ పారాజికో భవేయ్య, న చేతం యుత్తం. పదభాజనే పనస్స బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా యం ఏత్థ థావరపయోగసఙ్గహితం సత్థం, తదేవ దస్సేతుం ‘‘అసిం వా’’తిఆది వుత్తం. మరణవణ్ణం వా సంవణ్ణేయ్యాతి వాచాయ వా తాలపణ్ణాదీసు లిఖిత్వా వా ‘‘యో ఏవం మరతి, సో ధనం వా లభతీ’’తిఆదినా నయేన మరణే గుణం పకాసేయ్య. ఏతేన యథా ‘‘అదిన్నాదానే ఆదియేయ్యా’’తి వుత్తత్తా పరియాయకథాయ ముచ్చతి, నయిధ, ఏవం ‘‘సంవణ్ణేయ్యా’’తి వచనతో పన ఇధ పరియాయకథాయపి న ముచ్చతీతి అయమత్థో వేదితబ్బో. మరణాయ వా సమాదపేయ్యాతి ‘‘సత్థం వా ఆహరా’’తిఆదినా (పారా. ౧౭౨) నయేన మరణత్థాయ ఉపాయం గాహాపేయ్య. ఏతేన ఆణత్తికప్పయోగం దస్సేతి. అమ్భో పురిసాతి ఆలపనమేతం. కిం తుయ్హిమినాతిఆది సంవణ్ణనాకారనిదస్సనం. ఇతి చిత్తమనోతి ఇతి చిత్తో ఇతి మనో. ‘‘మతం తే జీవితా సేయ్యో’’తిఏత్థ వుత్తమరణచిత్తో మరణమనోతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘మనో’’తిఇదం చిత్తస్స అత్థదీపనత్థం వుత్తం. తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘యం చిత్తం తం మనో’’తి (పారా. ౧౭౨) ఆహ. చిత్తసఙ్కప్పోతి విచిత్తసఙ్కప్పో. ఏత్థాపి ఇతి-సద్దో ఆహరితబ్బో. ‘‘సఙ్కప్పో’’తి చ సంవిదహనమత్తస్సేతం నామం, న వితక్కస్సేవ. తఞ్చ సంవిదహనం ఇమస్మిం అత్థే సఞ్ఞాచేతనాధిప్పాయేహి సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా ‘‘ఇతి చిత్తసఙ్కప్పో’’తి ‘‘మతం తే జీవితా సేయ్యో’’తిఏత్థ వుత్తమరణసఞ్ఞీ మరణచేతనో మరణాధిప్పాయోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. పదభాజనేపి హి అయమేవ నయో దస్సితో. ఏతేన మరణచిత్తాదీహి వినా ‘‘ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, వీరియమారభతో దళ్హ’’న్తిఆదినా (ధ. ప. ౧౧౨) నయేన ధమ్మం భాసన్తస్స సంవణ్ణనా నామ న హోతీతి దస్సేతి. అనేకపరియాయేనాతి నానప్పకారేన ఉచ్చావచేన కారణేన. పున మరణవణ్ణన్తిఆది నిగమనవచనం. పారాజికో హోతీతి తఙ్ఖణూపపన్నమ్పి మనుస్సవిగ్గహం వుత్తనయేన జీవితా వోరోపేన్తో పారాజికో హోతీతి.

వేసాలియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అఞ్ఞమఞ్ఞం జీవితా వోరోపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘మరణవణ్ణం వా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, మారణత్థాయ ఓపాతక్ఖణనాదీసు దుక్కటం, అనోదిస్స ఖతే ఓపాతే యస్స కస్సచి పతనేపి దుక్కటం, యక్ఖపేతతిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహానం తిరచ్ఛానగతస్స చ దుక్ఖుప్పత్తియం దుక్కటమేవ, మనుస్సజాతికస్స దుక్ఖుప్పత్తియం థుల్లచ్చయం, తథా యక్ఖాదీనం మరణే, తిరచ్ఛానగతమరణే పన పాచిత్తియం, మనుస్సమరణే పారాజికన్తి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ పయోగభేదవసేన ఆపత్తిభేదో వేదితబ్బో. అసఞ్చిచ్చ మారేన్తస్స అజానన్తస్స నమరణాధిప్పాయస్స ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. తత్థ అసఞ్చిచ్చాతి ‘‘ఇమినా ఉపక్కమేన ఇమం మారేమీ’’తి అచేతేత్వా కతేన ఉపక్కమేన ముసలుస్సాపనవత్థుస్మిం (పారా. ౧౮౦ ఆదయో) వియ పరే మతేపి అనాపత్తి. అజానన్తస్సాతి ‘‘ఇమినా అయం మరిస్సతీ’’తి అజానన్తస్స ఉపక్కమేన విసగతపిణ్డపాతవత్థుస్మిం (పారా. ౧౮౧) వియ పరే మతేపి అనాపత్తి. నమరణాధిప్పాయస్సాతి మరణం అనిచ్ఛన్తస్స ఉపక్కమేన భేసజ్జవత్థుస్మిం (పారా. ౧౮౭) వియ పరే మతేపి అనాపత్తి. ఏవం అసఞ్చిచ్చాతిఆదీసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సీలవిపత్తి, మనుస్సజాతికపాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అదిన్నాదానసమఉట్ఠానం, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

తతియపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుత్థపారాజికవణ్ణనా

చతుత్థే అనభిజానన్తి సకసన్తానే అనుప్పన్నత్తా అత్తని అత్థిభావం అజానన్తో. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మన్తి ఉత్తరిమనుస్సానం ఝాయీనఞ్చేవ అరియానఞ్చ ధమ్మం. అత్తుపనాయికన్తి అత్తని తం ఉపనేతి ‘‘మయి అత్థీ’’తి సముదాచరన్తో, అత్తానం వా తత్థ ఉపనేతి ‘‘అహం ఏత్థ సన్దిస్సామీ’’తి సముదాచరన్తోతి అత్తుపనాయికో, తం అత్తుపనాయికం. ఏవం కత్వా సముదాచరేయ్యాతి సమ్బన్ధో. అలమరియఞాణదస్సనన్తిఏత్థ మహగ్గతలోకుత్తరపఞ్ఞా జాననట్ఠేన ఞాణం, చక్ఖునా చ దిట్ఠమివ ధమ్మం పచ్చక్ఖకరణతో దస్సనత్థేన దస్సనన్తి ఞాణదస్సనం, అరియం విసుద్ధం ఉత్తమం ఞాణదస్సనన్తి అరియఞాణదస్సనం, అలం పరియత్తం కిలేసవిద్ధంసనసమత్థం అరియఞాణదస్సనమేత్థ ఝానాదిభేదే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే, అలం వా అరియఞాణదస్సనమస్సాతి అలమరియఞాణదస్సనో, తం అలమరియఞాణదస్సనం. సముదాచరేయ్యాతి వుత్తప్పకారమేతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం అత్తుపనాయికం కత్వా కాయేన వా వాచాయ వా తదుభయేన వా విఞ్ఞుస్స మనుస్సజాతికస్స ఆరోచేయ్య. ఇతి జానామి ఇతి పస్సామీతి సముదాచరణాకారదస్సనమేతం, అత్తుపనాయికఞ్హి కత్వా వినా అఞ్ఞాపదేసేన సముదాచరన్తో ఏవం సముదాచరతి, తస్మా య్వాయం పదభాజనే (పారా. ౨౦౯) ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జిం, సమాపజ్జామి, సమాపన్నో’’తిఆదిభేదో వుత్తో, సో సబ్బో ఇధేవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బో. ‘‘ఇతి జానామి ఇతి పస్సామీ’’తి హి వదన్తో న యిదం వచనమత్తమేవ వదతి, అథ ఖో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేన అయం ధమ్మో మయి అత్థీ’’తి దీపేతి, ‘‘సమాపజ్జి’’న్తిఆదీని చ వదన్తేన హి సమాపజ్జనాదీహి కారణేహి అత్థితా దీపితా హోతి, తేన వుత్తం ‘‘య్వాయం పదభాజనే పఠమం ఝానం సమాపజ్జిం, సమాపజ్జామి, సమాపన్నోతిఆదిభేదో వుత్తో, సో సబ్బో ఇధేవ సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి. తతో అపరేన సమయేనాతి తతో ఆరోచితకాలతో అఞ్ఞతరస్మిం కాలే. ఇతి ఆపత్తిపటిజాననకాలదస్సనమేతం, అయం పన ఆరోచితక్ఖణేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. ఆపత్తిం పన ఆపన్నో యస్మా పరేన చోదితో వా అచోదితో వా పటిజానాతి, తస్మా ‘‘సమనుగ్గాహీయమానో వా అసమనుగ్గాహీయమానో వా’’తి వుత్తం. ఆపన్నోతి ఆరోచితక్ఖణేయేవ పారాజికం ఆపన్నో. విసుద్ధాపేక్ఖోతి అత్తనో గిహిభావాదికం విసుద్ధిం అపేక్ఖమానో ఇచ్ఛమానో. అయఞ్హి యస్మా పారాజికం ఆపన్నో, తస్మా భిక్ఖుభావే ఠత్వా అభబ్బో ఝానాదీని అధిగన్తుం, ఇచ్చస్స భిక్ఖుభావో విసుద్ధి నామ న హోతి. యస్మా పన గిహి వా ఉపాసకారామికసామణేరానం వా అఞ్ఞతరో హుత్వా దానాదీహి సగ్గమగ్గం వా ఝానాదీహి మోక్ఖమగ్గం వా ఆరాధేతుం భబ్బో హోతి, తస్మాస్స గిహిఆదిభావో విసుద్ధి నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘గిహిభావాదికం విసుద్ధిం అపేక్ఖమానో’’తి. ఏవం వదేయ్యాతి ఏవం భణేయ్య, కథం? ‘‘అజానమేవం, ఆవుసో’’తిఆదిం. తత్థ అజానన్తి అజానన్తో. అపస్సన్తి అపస్సన్తో. తుచ్ఛం ముసా విలపిన్తి అహం వచనత్థవిరహతో తుచ్ఛం, వఞ్చనాధిప్పాయతో ముసా విలపిం అభణిన్తి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞత్ర అధిమానాతి య్వాయం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స అపత్తే పత్తసఞ్ఞితాసఙ్ఖాతో అధిమానో ఉప్పజ్జతి, తం అధిమానం ఠపేత్వా కేవలం పాపిచ్ఛతాయ యో సముదాచరేయ్య, అయమ్పి పారాజికో హోతీతి అత్థో.

వేసాలియం వగ్గుముదాతీరియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ తేసం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర అధిమానా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తప్పకారం అసన్తం ఝానాదిధమ్మం ఆరోచేన్తస్స సచే యస్స కస్సచి ఆరోచేతి, సో మనుస్సజాతికో హోతి, అనన్తరమేవ ‘‘అయం ఝానలాభీ’’తి వా ‘‘అరియో’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన తమత్థం జానాతి, పారాజికం. సచే న జానాతి, థుల్లచ్చయం. సచే పన ‘‘యో తే విహారే వసి, సో భిక్ఖు పఠమం ఝానం సమాపజ్జీ’’తిఆదినా (పారా. ౨౨౦) నయేన అఞ్ఞాపదేసేన ఆరోచేన్తస్స జానాతి, థుల్లచ్చయం. సచే న జానాతి, దుక్కటం. అధిమానేన ఆరోచేన్తస్స, అనుల్లపనాధిప్పాయస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స అత్తని అసన్తతా, పాపిచ్ఛతాయ తస్స ఆరోచనం, అనఞ్ఞాపదేసో, యస్స ఆరోచేతి, తస్స మనుస్సజాతికతా, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానే వుత్తసదిసానేవాతి.

చతుత్థపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉద్దిట్ఠా ఖో ఆయస్మన్తో చత్తారో పారాజికా ధమ్మాతిఇదం ఇధ ఉద్దిట్ఠపారాజికపరిదీపనమేవ. సమోధానేత్వా పన సబ్బానేవ చతువీసతి పారాజికాని వేదితబ్బాని. కతమాని చతువీసతి? పాళియం ఆగతాని తావ భిక్ఖూనం చత్తారి భిక్ఖునీనం అసాధారణాని చత్తారీతి అట్ఠ, తాని ఏకాదసన్నం పణ్డకాదీనం అభబ్బభావసఙ్ఖాతేహి ఏకాదసహి పారాజికేహి సద్ధిం ఏకూనవీసతి, గిహిభావం పత్థయమానాయ భిక్ఖునియా విబ్భన్తభావపారాజికేన సద్ధిం వీసతి, అపరానిపి లమ్బీ, ముదుపిట్ఠికో, పరస్స అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హాతి, పరస్స అఙ్గజాతే అభినిసీదతీతి ఇమేసం చతున్నం వసేన ‘‘చత్తారి అనులోమపారాజికానీ’’తి వదన్తి, ఇతి ఇమాని చ చత్తారి, పురిమాని చ వీసతీతి సమోధానేత్వా సబ్బానేవ చతువీసతి పారాజికాని వేదితబ్బాని. న లభతి భిక్ఖూహి సద్ధిం సంవాసన్తి ఉపోసథాదిభేదం సంవాసం భిక్ఖూహి సద్ధిం న లభతి. యథా పురే, తథా పచ్ఛాతి యథా పుబ్బే గిహికాలే అనుపసమ్పన్నకాలే చ, పచ్ఛా పారాజికం ఆపన్నోపి తథేవ అసంవాసో హోతి, నత్థి తస్స భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపోసథాదిభేదో సంవాసోతి. తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీతి తేసు చతూసు పారాజికేసు ఆయస్మన్తే ‘‘కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా’’తి పుచ్ఛామి. కచ్చిత్థాతి కచ్చి ఏత్థ, ఏతేసు చతూసు పారాజికేసు కచ్చి పరిసుద్ధాతి అత్థో. అథ వా కచ్చిత్థ పరిసుద్ధాతి కచ్చి పరిసుద్ధా అత్థ, భవథాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ

పారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.