౨. దుతియపారాజికవణ్ణనా

దుతియే గామా వా అరఞ్ఞావాతి ఏత్థ సబ్బోపి ఏకకుటికాదిభేదో పరిక్ఖిత్తో వా అపరిక్ఖిత్తో వా సమనుస్సో వా అమనుస్సో వా అన్తమసో అతిరేకచాతుమాసనివిట్ఠో యో కోచి సత్థోపి ‘‘గామో’’తి వేదితబ్బో. ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞం నామ. తత్థ అసమ్మోహత్థం ఘరం ఘరూపచారో గామో గామూపచారోతి అయం విభాగో వేదితబ్బో. నిబ్బకోసస్స హి ఉదకపతనట్ఠానబ్భన్తరం ఘరం నామ. యం పన ద్వారే ఠితో మాతుగామో భాజనధోవనఉదకం ఛడ్డేతి, తస్స పతనట్ఠానఞ్చ మాతుగామేనేవ అన్తోగేహే ఠితేన పకతియా బహి ఖిత్తస్స సుప్పస్స వా సంముఞ్జనియా వా పతనట్ఠానఞ్చ ఘరస్స పురతో ద్వీసు కోణేసు సమ్బన్ధిత్వా మజ్ఝే రుక్ఖసూచిద్వారం ఠపేత్వా గోరూపానం పవేసననివారణత్థం కతపరిక్ఖేపో చ అయం సబ్బోపి ఘరూపచారో నామ. యం పన సబ్బన్తిమం ఘరం హోతి, తస్స ఘరస్స తాదిసే ఘరూపచారే ఠితస్స థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స యథా తరుణమనుస్సా అత్తనో బలం దస్సేన్తో బాహుం పసారేత్వా లేడ్డుం ఖిపన్తి, ఏవం ఖిత్తస్స లేడ్డుస్స పతనట్ఠానబ్భన్తరం గామో నామ. తతో అఞ్ఞస్స లేడ్డుపాతస్స అబ్భన్తరం గామూపచారో నామ. పతితస్స పన లేడ్డునో పవత్తిత్వా గతట్ఠానం న గహేతబ్బం. పరిక్ఖిత్తస్స పన గామస్స పరిక్ఖేపోయేవ గామస్స పరిచ్ఛేదో, తస్స సచే ద్వే ఇన్దఖిలా హోన్తి అబ్భన్తరిమే ఇన్దఖిలే ఠితస్స లేడ్డుపాతబ్భన్తరం గామూపచారో నామ. పదభాజనేపి (పారా. ౯౨) హి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ య్వాయం అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో దస్సితో, తస్స వసేన వికాలే గామప్పవేసనాదీసు ఆపత్తి పరిచ్ఛిన్దితబ్బా. ఇతి ఇమం ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే అరఞ్ఞం నామ. దేసనామత్తమేవ చేతం ‘‘గామా వా అరఞ్ఞావా’’తి. యే పన ఇమేసం పరిచ్ఛేదదస్సనత్థం ఘరఘరూపచారగామూపచారా వుత్తా, తతోపి పారాజికవత్థుం అవహరన్తస్స పారాజికం హోతియేవ.

అదిన్నన్తి అఞ్ఞస్స మనుస్సజాతికస్స సన్తకం. థేయ్యసఙ్ఖాతన్తి ఏత్థ థేనోతి చోరో, థేనస్స భావో థేయ్యం, అవహరణచిత్తస్సేతం నామం. సఙ్ఖా సఙ్ఖాతన్తి అత్థతో ఏకం, కోట్ఠాసస్సేతం నామం ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯) వియ. థేయ్యఞ్చ తం సఙ్ఖాతఞ్చాతి థేయ్యసఙ్ఖాతం, థేయ్యచిత్తసఙ్ఖాతో ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి అత్థో. కరణత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం, తస్మా థేయ్యసఙ్ఖాతేనాతి అత్థతో దట్ఠబ్బం. యో చ థేయ్యసఙ్ఖాతేన ఆదియతి, సో యస్మా థేయ్యచిత్తో హోతి, తస్మా బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా అత్థమేవ దస్సేతుం ‘‘థేయ్యచిత్తో అవహరణచిత్తో’’తి (పారా. ౯౨) ఏవమస్స పదభాజనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఆదియేయ్యాతి పఞ్చవీసతియా అవహారానం అఞ్ఞతరవసేన హరేయ్య. తే పన అవహారా పఞ్చ పఞ్చకాని సమోధానేత్వా సాధుకం సల్లక్ఖేతబ్బా. పఞ్చ పఞ్చకాని నామ నానాభణ్డపఞ్చకం ఏకభణ్డపఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకం పుబ్బపయోగపఞ్చకం థేయ్యావహారపఞ్చకన్తి. తత్థ పురిమాని ద్వే పఞ్చకాని ఏతస్సేవ పదస్స పదభాజనే వుత్తానం ‘‘ఆదియేయ్య హరేయ్య అవహరేయ్య ఇరియాపథం వికోపేయ్య ఠానా చావేయ్యా’’తి ఇమేసం పదానం వసేన లబ్భన్తి. తత్థ నానాభణ్డపఞ్చకం సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకవసేన దట్ఠబ్బం, ఇతరం సవిఞ్ఞాణకవసేనేవ. కథం? ఆదియేయ్యాతి ఆరామం అభియుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. హరేయ్యాతి అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తో సీసే భారం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, దుక్కటం. ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయం. ఖన్ధం ఓరోపేతి, పారాజికం. అవహరేయ్యాతి ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి వుచ్చమానో ‘‘నాహం గణ్హామీ’’తి భణతి, దుక్కటం. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, థుల్లచ్చయం. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, పారాజికం. ఇరియాపథం వికోపేయ్యాతి ‘‘సహ భణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి పఠమం పాదం అతిక్కామేతి, థుల్లచ్చయం. దుతియం పాదం అతిక్కామేతి, పారాజికం. ఠానా చావేయ్యాతి థలట్ఠం భణ్డం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, దుక్కటం. ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయం. ఠానా చావేతి, పారాజికం. ఏవం తావ నానాభణ్డపఞ్చకం వేదితబ్బం. ససామికస్స పన దాసస్స వా తిరచ్ఛానగతస్స వా యథావుత్తేన అభియోగాదినా నయేన ఆదియనహరణఅవహరణఇరియాపథవికోపనఠానాచావనవసేన ఏకభణ్డపఞ్చకం వేదితబ్బం.

కతమం సాహత్థికపఞ్చకం? సాహత్థికో ఆణత్తికో నిస్సగ్గియో అత్థసాధకో ధురనిక్ఖేపోతి. తత్థ సాహత్థికో నామ పరస్స భణ్డం సహత్థా అవహరతి. ఆణత్తికో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. నిస్సగ్గియో నామ సుఙ్కఘాతకపరికప్పితోకాసానం అన్తో ఠత్వా బహి పాతనం. అత్థసాధకో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం యదా సక్కోతి, తదా తం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. తత్థ సచే పరో అనన్తరాయికో హుత్వా తం అవహరతి, ఆణాపకస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికం. పరస్స వా పన తేలకుమ్భియా పాదగ్ఘనకతేలం అవస్సం పివనకాని ఉపాహనాదీని పక్ఖిపతి, హత్థతో ముత్తమత్తేయేవ పారాజికం. ధురనిక్ఖేపో పన ఆరామాభియోగఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన వేదితబ్బో. తావకాలికభణ్డదేయ్యాని అదేన్తస్సాపి ఏసేవనయోతి ఇదం సాహత్థికపఞ్చకం.

కతమం పుబ్బపయోగపఞ్చకం? పుబ్బపయోగో సహపయోగో సంవిధావహారో సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్తకమ్మన్తి. తత్థ ఆణత్తివసేన పుబ్బపయోగో వేదితబ్బో. ఠానా చావనవసేన, ఖిలాదీని సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిగ్గహణవసేన చ సహపయోగో వేదితబ్బో. సంవిధావహారో నామ ‘‘అసుకం నామ భణ్డం అవహరిస్సామా’’తి సంవిదహిత్వా సంమన్తయిత్వా అవహరణం. ఏవం సంవిదహిత్వా గతేసు హి ఏకేనాపి తస్మిం భణ్డే ఠానా చావితే సబ్బేసం అవహారా హోన్తి. సఙ్కేతకమ్మం నామ సఞ్జాననకమ్మం. సచే హి పురేభత్తాదీసు యంకిఞ్చి కాలం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘అసుకస్మిం కాలే ఇత్థన్నామం భణ్డం అవహరా’’తి వుత్తో సఙ్కేతతో అపచ్ఛా అపురే తం అవహరతి, సఙ్కేతకారకస్స సఙ్కేతకరణక్ఖణేయేవ అవహారో. నిమిత్తకమ్మం నామ సఞ్ఞుప్పాదనత్థం అక్ఖినిక్ఖణాదినిమిత్తకరణం. సచే హి ఏవం కతనిమిత్తతో అపచ్ఛా అపురే ‘‘యం అవహరా’’తి వుత్తో, తం అవహరతి, నిమిత్తకారకస్స నిమిత్తకరణక్ఖణేయేవ అవహారోతి ఇదం పుబ్బపయోగపఞ్చకం.

కతమం థేయ్యావహారపఞ్చకం? థేయ్యావహారో పసయ్హావహారో పరికప్పావహారో పటిచ్ఛన్నావహారో కుసావహారోతి. తత్థ యో సన్ధిచ్ఛేదాదీని కత్వా అదిస్సమానో అవహరతి, కూటమానకూటకహాపణాదీహి వా వఞ్చేత్వా గణ్హాతి, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో థేయ్యావహారోతి వేదితబ్బో. యో పన పసయ్హ బలక్కారేన పరేసం సన్తకం గణ్హాతి గామఘాతకాదయో వియ, అత్తనో పత్తబలితో వా వుత్తనయేనేవ అధికం గణ్హాతి రాజభటాదయో వియ, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో పసయ్హావహారోతి వేదితబ్బో. పరికప్పేత్వా గహణం పన పరికప్పావహారో నామ. సో భణ్డోకాసవసేన దువిధో. తత్రాయం భణ్డపరికప్పో – సాటకత్థికో అన్తోగబ్భం పవిసిత్వా ‘‘సచే సాటకో భవిస్సతి, గణ్హిస్సామి, సచే సుత్తం, న గణ్హిస్సామీ’’తి పరికప్పేత్వా అన్ధకారే పసిబ్బకం గణ్హాతి, తత్ర చే సాటకో హోతి, ఉద్ధారేయేవ పారాజికం. సుత్తం చే హోతి, రక్ఖతి. బహి నీహరిత్వా ముఞ్చిత్వా ‘‘సుత్త’’న్తి ఞత్వా పున ఆహరిత్వా ఠపేతి, రక్ఖతియేవ. ‘‘సుత్త’’న్తి ఞత్వాపి ‘‘యం లద్ధం, తం గహేతబ్బ’’న్తి గచ్ఛతి, పదవారేన కారేతబ్బో. భూమియం ఠపేత్వా గణ్హాతి, ఉద్ధారే పారాజికం. ‘‘చోరో చోరో’’తి అనుబన్ధో ఛట్టేత్వా పలాయతి, రక్ఖతి. సామికా దిస్వా గణ్హన్తి, రక్ఖతి యేవ. అఞ్ఞో చే కోచి గణ్హాతి, భణ్డదేయ్యం. సామికేసు నివత్తేసు సయం దిస్వా పంసుకూలసఞ్ఞాయ ‘‘పగేవేతం మయా గహితం, మమ దాని సన్తక’’న్తి గణ్హన్తస్సాపి భణ్డదేయ్యమేవ. తత్థ య్వాయం ‘‘సచే సాటకో భవిస్సతి, గణ్హిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తో పరికప్పో, అయం భణ్డపరికప్పో నామ.

ఓకాసపరికప్పో పన ఏవం వేదితబ్బో – ఏకచ్చో పన పరపరివేణాదీని పవిట్ఠో కిఞ్చి లోభనేయ్యం భణ్డం దిస్వా గబ్భద్వారపముఖహేట్ఠాపాసాదద్వారకోట్ఠకరుక్ఖమూలాదివసేన పరిచ్ఛేదం కత్వా ‘‘సచే మం ఏత్థన్తరే పస్సిస్సన్తి, దట్ఠుకామతాయ గహేత్వా విచరన్తో వియ దస్సామి, నో చే పస్సిస్సన్తి, హరిస్సామీ’’తి పరికప్పేతి, తస్స తం ఆదాయ పరికప్పితపరిచ్ఛేదం అతిక్కన్తమత్తే అవహారో హోతి. ఇతి య్వాయం వుత్తనయేనేవ పవత్తో పరికప్పో, అయం ఓకాసపరికప్పో నామ. ఏవమిమేసం ద్విన్నమ్పి పరికప్పానం వసేన పరికప్పేత్వా గణ్హతో అవహారో ‘‘పరికప్పావహారో’’తి వేదితబ్బో.

పటిచ్ఛాదేత్వా పన అవహరణం పటిచ్ఛన్నావహారో నామ. సో ఏవం వేదితబ్బో – యో భిక్ఖు ఉయ్యానాదీసు పరేసం ఓముఞ్చిత్వా ఠపితఅఙ్గులిముద్దికాదీని దిస్వా ‘‘పచ్ఛా గణ్హిస్సామీ’’తి పంసునా వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేతి, తస్స ఏత్తావతా ఉద్ధారో నత్థీతి న తావ అవహారో హోతి. యదా పన సామికా విచినన్తా అపస్సిత్వా ‘‘స్వే జానిస్సామా’’తి సాలయావ గతా హోన్తి, అథస్స తం ఉద్ధరతో ఉద్ధారే అవహారో. పటిచ్ఛన్నకాలేయేవ ‘‘ఏతం మమ సన్తక’’న్తి సకసఞ్ఞాయ వా ‘‘గతా దాని తే, ఛట్టితభణ్డం ఇద’’న్తి పంసుకూలసఞ్ఞాయ వా గణ్హన్తస్స పన భణ్డదేయ్యం. తేసు దుతియతతియదివసే ఆగన్త్వా విచినిత్వా అదిస్వా ధురనిక్ఖేపం కత్వా గతేసుపి గహితం భణ్డదేయ్యమేవ. పచ్ఛా ఞత్వా చోదియమానస్స అదదతో సామికానం ధురనిక్ఖేపే అవహారో హోతి. కస్మా? యస్మా తస్స పయోగేన తేహి న దిట్ఠం. యో పన తథారూపం భణ్డం యథాఠానే ఠితంయేవ అప్పటిచ్ఛాదేత్వా థేయ్యచిత్తో పాదేన అక్కమిత్వా కద్దమే వా వాలుకాయ వా పవేసేతి, తస్స పవేసితమత్తేయేవ అవహారో.

కుసం సఙ్కామేత్వా పన అవహరణం కుసావహారో నామ. సోపి ఏవం వేదితబ్బో – యో భిక్ఖు విలీవమయం వా తాలపణ్ణమయం వా కతసఞ్ఞాణం యంకిఞ్చి కుసం పాతేత్వా చీవరే భాజీయమానే అత్తనో కోట్ఠాసస్స సమీపే ఠితం అప్పగ్ఘతరం వా మహగ్ఘతరం వా సమసమం వా అగ్ఘేన పరస్స కోట్ఠాసం హరితుకామో అత్తనో కోట్ఠాసే పతితం కుసం పరస్స కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధరతి, రక్ఖతి తావ. పరస్స కోట్ఠాసే పాతితే రక్ఖతేవ. యదా పన తస్మిం పతితే పరస్స కోట్ఠాసతో పరస్స కుసం ఉద్ధరతి, ఉద్ధతమత్తే అవహారో. సచే పఠమతరం పరకోట్ఠాసతో పరస్స కుసం ఉద్ధరతి, అత్తనో కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధారే రక్ఖతి, పాతనేపి రక్ఖతి, అత్తనో కోట్ఠాసతో పన అత్తనో కుసం ఉద్ధరతో ఉద్ధారేయేవ రక్ఖతి, తం ఉద్ధరిత్వా పరకోట్ఠాసే పాతేన్తస్స హత్థతో ముత్తమత్తే అవహారో. అయం కుసావహారో. ఇతి యం వుత్తం ‘‘ఆదియేయ్యాతి పఞ్చవీసతియా అవహారానం అఞ్ఞతరవసేన హరేయ్యా’’తి, తస్సత్థో పకాసితో హోతి.

యథారూపేతి యాదిసే. అదిన్నాదానేతి అదిన్నస్స పరసన్తకస్స గహణే. రాజానోతిఇదం బిమ్బిసారంయేవ సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞే పన తథా కరేయ్యుం వా న కరేయ్యుం వాతి తే నప్పమాణం. హనేయ్యుం వాతి హత్థాదీహి వా పోథేయ్యుం, సత్థేన వా ఛిన్దేయ్యుం. బన్ధేయ్యుం వాతి రజ్జుబన్ధనాదీహి బన్ధేయ్యుం వా. పబ్బాజేయ్యుం వాతి నీహరేయ్యుం వా. చోరోసి బాలోసి మూళ్హోసి థేనోసీతి ఇమేహి వచనేహి పరిభాసేయ్యుం. కీదిసస్స పన అదిన్నస్స ఆదానే రాజానో ఏవం కరోన్తి? పాదస్స వా పాదారహస్స వా. తథారూపం భిక్ఖు అదిన్నం ఆదియమానోతి తాదిసం భిక్ఖు పోరాణకస్స కహాపణస్స పాదం వా పాదారహం వా భణ్డం అదిన్నం భూమిఆదీసు యత్థ కత్థచి ఠితం యంకిఞ్చి సజీవనిజ్జీవం వుత్తప్పకారానం అవహారానం యేన కేనచి అవహారేన అవహరన్తో పారాజికో హోతి, కో పన వాదో తతో అతిరేకతరస్మిన్తి.

రాజగహే ధనియత్థేరం ఆరబ్భ రఞ్ఞో దారూని అదిన్నం ఆదియనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, హరణత్థాయ గమనాదికే పుబ్బప్పయోగే దుక్కటం, ఆమసనే దుక్కటం, పారాజికవత్థునో ఫన్దాపనే థుల్లచ్చయం. ఆదియన్తస్స మాసకే వా ఊనమాసకే వా దుక్కటం, అతిరేకమాసకే వా ఊనపఞ్చమాసకే వా థుల్లచ్చయం, పఞ్చమాసకే వా అతిరేకపఞ్చమాసకే వా పారాజికం. సబ్బత్థ గహణకాలవసేన చ గహణదేసవసేన చ పరిభోగభాజనపరివత్తనాదీహి చ పరిహీనాపరిహీనవసేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సకసఞ్ఞిస్స, విస్సాసగ్గాహే, తావకాలికే, పేతపరిగ్గహే, తిరచ్ఛానగతపరిగ్గహే, పంసుకూలసఞ్ఞిస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సీలవిపత్తి, అఞ్ఞస్స మనుస్సజాతికస్స వసేన పరపరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా, గరుపరిక్ఖారో, థేయ్యచిత్తం, వుత్తప్పకారానం అవహారానం వసేన అవహరణఞ్చాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అదిన్నాదానసముట్ఠానం, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

దుతియపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.