౧. పఠమపారాజికవణ్ణనా

యో పనాతి రస్సదీఘాదినా లిఙ్గాదిభేదేన యో కోచి. భిక్ఖూతి ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదా, సరణగమనూపసమ్పదా, ఓవాదప్పటిగ్గహణూపసమ్పదా, పఞ్హాబ్యాకరణూపసమ్పదా, అట్ఠగరుధమ్మప్పటిగ్గహణూపసమ్పదా, దూతేనూపసమ్పదా, అట్ఠవాచికూపసమ్పదా, ఞత్తిచతుత్థకమ్మూపసమ్పదాతి ఇమాసు అట్ఠసు ఉపసమ్పదాసు ఞత్తిచతుత్థేన ఉపసమ్పదాకమ్మేన అకుప్పేన ఠానారహేన ఉపసమ్పన్నో. తస్స పన కమ్మస్స వత్థుఞత్తిఅనుస్సావన సీమా పరిసాసమ్పత్తివసేన అకుప్పతా వేదితబ్బా.

తత్థ వత్థూతి ఉపసమ్పదాపేక్ఖో పుగ్గలో, సో ఠపేత్వా ఊనవీసతివస్సం అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నపుబ్బం, పణ్డకాదయో చ ఏకాదస అభబ్బపుగ్గలే వేదితబ్బో. తత్థ ఊనవీసతివస్సో నామ పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ అపరిపుణ్ణవీసతివస్సో. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నపుబ్బో నామ చతున్నం పారాజికానం అఞ్ఞతరం అజ్ఝాపన్నపుబ్బో. పణ్డకాదయో వజ్జనీయపుగ్గలకథాయం వుత్తా. తేసు ఆసిత్తపణ్డకఞ్చ ఉసూయపణ్డకఞ్చ ఠపేత్వా ఓపక్కమికపణ్డకో నపుంసకపణ్డకో పణ్డకభావపక్ఖే ఠితో పక్ఖపణ్డకో చ ఇధ అధిప్పేతో.

థేయ్యసంవాసకో పన తివిధో లిఙ్గత్థేనకో సంవాసత్థేనకో ఉభయత్థేనకోతి. తత్థ యో సయం పబ్బజిత్వా న భిక్ఖువస్సాని గణేతి, న యథావుడ్ఢం భిక్ఖూనం వా సామణేరానం వా వన్దనం సాదియతి, న ఆసనేన పటిబాహతి, న ఉపోసథాదీసు సన్దిస్సతి, అయం అసుద్ధచిత్తతాయ లిఙ్గమత్తస్సేవ థేనితత్తా లిఙ్గత్థేనకో నామ. యో పన భిక్ఖూహి పబ్బజితో సామణేరో సమానో కాసాయాని అపనేత్వా తేసు సఉస్సాహోవ మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్వా పున నివాసేత్వా సామణేరభావం పటిజానాతి, అయం భిక్ఖూహి దిన్నలిఙ్గస్స అపరిచ్చత్తత్తా న లిఙ్గత్థేనకో, న లిఙ్గానురూపస్స సంవాసస్స సాదితత్తా నాపి సంవాసత్థేనకో. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నకేపి ఏసేవ నయో. యో చ ఖో సామణేరో సమానో విదేసం గన్త్వా భిక్ఖువస్సాని గణేతి, యథావుడ్ఢం వన్దనం సాదియతి, ఆసనేన పటిబాహతి, ఉపోసథాదీసు సన్దిస్సతి, అయం సంవాసమత్తస్సేవ థేనితత్తా సంవాసత్థేనకో నామ. భిక్ఖువస్సగణనాదికో హి సబ్బోపి కిరియభేదో ఇమస్మిం అత్థే ‘‘సంవాసో’’తి వేదితబ్బో. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ ‘‘న మం కోచి జానాతీ’’తి పున ఏవం పటిపజ్జన్తేపి ఏసేవ నయో. యో పన సయం పబ్బజిత్వా విహారం గన్త్వా యథావుడ్ఢం వన్దనం సాదియతి, ఆసనేన పటిబాహతి, భిక్ఖువస్సాని గణేతి, ఉపోసథాదీసు సన్దిస్సతి, అయం లిఙ్గస్స చేవ సంవాసస్స చ థేనితత్తా ఉభయత్థేనకో నామ. ధురనిక్ఖేపవసేన కాసాయాని అపనేత్వా అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపజ్జిత్వా పున తాని అచ్ఛాదేత్వా ఏవం పటిపజ్జన్తేపి ఏసేవ నయో, అయం తివిధోపి థేయ్యసంవాసకో ఇధ అధిప్పేతో. ఠపేత్వా పన ఇమం తివిధం.

‘‘రాజ దుబ్భిక్ఖ కన్తార-రోగ వేరీ భయేన వా;

చీవరాహరణత్థం వా, లిఙ్గం ఆదియతీధ యో.

‘‘సంవాసం నాధివాసేతి, యావ సో సుద్ధమానసో;

థేయ్యసంవాసకో నామ, తావ ఏస న వుచ్చతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౦);

యో పన ఉపసమ్పన్నో తిత్థియభావం పత్థయమానో సయం వా కుసచీరాదికం తిత్థియలిఙ్గం ఆదియతి, తేసం వా సన్తికే పబ్బజతి, నగ్గో వా హుత్వా ఆజీవకానం సన్తికం గన్త్వా తేసం వతాని ఆదియతి, అయం తిత్థియపక్కన్తకో నామ. ఠపేత్వా పన మనుస్సజాతికం అవసేసో సబ్బోపి తిరచ్ఛానగతో నామ. యేన మనుస్సజాతికా జనేత్తి సయమ్పి మనుస్సభూతేనేవ సఞ్చిచ్చ జీవితా వోరోపితా, అయం మాతుఘాతకో నామ. పితుఘాతకేపి ఏసేవ నయో. యేన అన్తమసో గిహిలిఙ్గే ఠితోపి మనుస్సజాతికో ఖీణాసవో సఞ్చిచ్చ జీవితా వోరోపితో, అయం అరహన్తఘాతకో నామ. యో పన పకతత్తం భిక్ఖునిం తిణ్ణం మగ్గానం అఞ్ఞతరస్మిం మగ్గే దూసేతి, అయం భిక్ఖునిదూసకో నామ. యో దేవదత్తో వియ సాసనం ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం కత్వా చతున్నం కమ్మానం అఞ్ఞతరవసేన సఙ్ఘం భిన్దతి, అయం సఙ్ఘభేదకో నామ. యో దేవదత్తో వియ దుట్ఠచిత్తేన వధకచిత్తేన తథాగతస్స జీవమానకసరీరే ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం ఉప్పాదేతి, అయం లోహితుప్పాదకో నామ. యస్స ఇత్థినిమిత్తుప్పాదనకమ్మతో చ పురిసనిమిత్తుప్పాదనకమ్మతో చ ఉభతో దువిధమ్పి బ్యఞ్జనం అత్థి, అయం ఉభతోబ్యఞ్జనకో నామ. ఇతి ఇమే తేరస పుగ్గలా ఉపసమ్పదాయ అవత్థూ, ఇమే పన ఠపేత్వా అఞ్ఞస్మిం ఉపసమ్పదాపేక్ఖే సతి ఉపసమ్పదాకమ్మం వత్థుసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి.

కథం ఞత్తిసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి? వత్థుసఙ్ఘపుగ్గలఞత్తీనం అపరామసనాని, పచ్ఛా ఞత్తిట్ఠపనఞ్చాతి ఇమే తావ పఞ్చ ఞత్తిదోసా. తత్థ ‘‘అయం ఇత్థన్నామో’’తి ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స అకిత్తనం వత్థుఅపరామసనం నామ. ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఏత్థ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘సఙ్ఘో’’తి అభణనం సఙ్ఘఅపరామసనం నామ. ‘‘ఇత్థన్నామస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి ఉపజ్ఝాయస్స అకిత్తనం పుగ్గలఅపరామసనం నామ. సబ్బేన సబ్బం ఞత్తియా అనుచ్చారణం ఞత్తిఅపరామసనం నామ. పఠమం కమ్మవాచం నిట్ఠాపేత్వా ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్వా ‘‘ఖమతి సఙ్ఘస్సా’’తి ఏవం ఞత్తికిత్తనం పచ్ఛా ఞత్తిట్ఠపనం నామ. ఇతి ఇమేహి దోసేహి విముత్తాయ ఞత్తియా సమ్పన్నం ఞత్తిసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి.

అనుస్సావనవసేన అకుప్పతాయపి వత్థుసఙ్ఘపుగ్గలానం అపరామసనాని, సావనాయ హాపనం, అకాలే సావనన్తి ఇమే పఞ్చ అనుస్సావనదోసా. తత్థ వత్థాదీనం అపరామసనాని ఞత్తియం వుత్తసదిసానేవ. తీసు పన అనుస్సావనాసు యత్థ కత్థచి ఏతేసం అపరామసనం అపరామసనమేవ. సబ్బేన సబ్బం పన కమ్మవాచం అవత్వా చతుక్ఖత్తుం ఞత్తికిత్తనమేవ, అథ వా పన కమ్మవాచాబ్భన్తరే అక్ఖరస్స వా పదస్స వా అనుచ్చారణం వా దురుచ్చారణం వా సావనాయ హాపనం నామ. సావనాయ అనోకాసే పఠమం ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా అనుస్సావనకరణం అకాలే సావనం నామ. ఇతి ఇమేహి దోసేహి విముత్తాయ అనుస్సావనాయ సమ్పన్నం అనుస్సావనసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి.

పుబ్బే వుత్తం విపత్తిసీమాలక్ఖణం సమతిక్కన్తాయ పన సీమాయ కతం సీమాసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి. యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, తేసం అనాగమనం, ఛన్దారహానం ఛన్దస్స అనాహరణం, సమ్ముఖీభూతానం పటిక్కోసనన్తి ఇమే పన తయో పరిసాదోసా, తేహి విముత్తాయ పరిసాయ కతం పరిసాసమ్పత్తివసేన అకుప్పం హోతి. కారణారహత్తా పన సత్థు సాసనారహత్తా ఠానారహం నామ హోతి. ఇతి యో ఇమినా ఏవం అకుప్పేన ఠానారహేన ఞత్తిచతుత్థేన ఉపసమ్పదాకమ్మేన ఉపసమ్పన్నో, అయం ఇధ ‘‘భిక్ఖూ’’తి అధిప్పేతో. పణ్ణత్తివజ్జేసు పన అఞ్ఞేపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి.

భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి యా భిక్ఖూనం అధిసీలసఙ్ఖాతా సిక్ఖా, తఞ్చ, యత్థ చేతే సహ జీవన్తి, ఏకజీవికా సభాగవుత్తినో హోన్తి, తం భగవతా పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదసఙ్ఖాతం సాజీవఞ్చ, తత్థ సిక్ఖనభావేన సమాపన్నోతి భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమఆపన్నో. సమాపన్నోతి సిక్ఖఞ్చ పరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో హుత్వా తదుభయం ఉపగతోతి అత్థో. సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వాతి యం సిక్ఖం సమాపన్నో, తం అపటిక్ఖిపిత్వా, యఞ్చ సాజీవం సమాపన్నో, తస్మిం దుబ్బలభావం అప్పకాసేత్వా. తత్థ చిత్తఖేత్తకాలపయోగపుగ్గలవిజాననవసేన సిక్ఖాయ పచ్చక్ఖానం ఞత్వా తదభావేన అపచ్చక్ఖానం వేదితబ్బం. కథం? ఉపసమ్పన్నభావతో చవితుకామతాచిత్తేనేవ హి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న దవా వా రవా వా భణన్తస్స. ఏవం చిత్తవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. తథా ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామి, ధమ్మం పచ్చక్ఖామి, సఙ్ఘం పచ్చక్ఖామి, సిక్ఖం, వినయం, పాతిమోక్ఖం, ఉద్దేసం, ఉపజ్ఝాయం, ఆచరియం, సద్ధివిహారికం, అన్తేవాసికం, సమానుపజ్ఝాయకం, సమానాచరియకం, సబ్రహ్మచారిం పచ్చక్ఖామీ’’తి ఏవం వుత్తానం బుద్ధాదీనం చుద్దసన్నం, ‘‘గిహీతి మం ధారేహి, ఉపాసకో, ఆరామికో, సామణేరో, తిత్థియో, తిత్థియసావకో, అసమణో, ‘అసక్యపుత్తియో’తి మం ధారేహీ’’తి ఏవం వుత్తానం గిహిఆదీనం అట్ఠన్నఞ్చాతి ఇమేసం ద్వావీసతియా ఖేత్తపదానం యస్స కస్సచి సవేవచనస్స వసేన తేసు యంకిఞ్చి వత్తుకామస్స యంకిఞ్చి వదతో సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న రుక్ఖాదీనం అఞ్ఞతరస్స నామం గహేత్వా పచ్చాచిక్ఖన్తస్స. ఏవం ఖేత్తవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

తత్థ యదేతం ‘‘పచ్చక్ఖామీ’’తి చ, ‘‘మం ధారేహీ’’తి (పారా. ౫౧) చ వుత్తం వత్తమానకాలవచనం, యాని చ ‘‘అలం మే బుద్ధేన, కిం ను మే బుద్ధేన, న మమత్థో బుద్ధేన, సుముత్తాహం బుద్ధేనా’’తిఆదినా (పారా. ౫౨) నయేన ఆఖ్యాతవసేన కాలం అనామసిత్వా పురిమేహి చుద్దసహి పదేహి సద్ధిం యోజేత్వా వుత్తాని ‘‘అలం మే’’తిఆదీని చత్తారి పదాని, తేసంయేవ చ సవేవచనానం వసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న ‘‘పచ్చక్ఖాసి’’న్తి వా ‘‘పచ్చక్ఖిస్స’’న్తి వా ‘‘మం ధారేసీ’’తి వా ‘‘మం ధారేస్సతీ’’తి వా ‘‘యంనూనాహం పచ్చక్ఖేయ్య’’న్తి (పారా. ౪౫) వాతిఆదీని అతీతానాగతపరికప్పవచనాని భణన్తస్స. ఏవం వత్తమాన కాలవసేన చేవ అనామట్ఠకాలవసేన చ పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

పయోగో పన దువిధో కాయికో చ వాచసికో చ. తత్థ ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదినా (పారా. ౫౧) నయేన యాయ కాయచి భాసాయ వచీభేదం కత్వా వాచసికప్పయోగేనేవ పచ్చక్ఖానం హోతి, న అక్ఖరలిఖనం వా హత్థముద్దాదిదస్సనం వా కాయప్పయోగం కరోన్తస్స. ఏవం వాచసికప్పయోగేనేవ పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

పుగ్గలో పన దువిధో – యో చ పచ్చక్ఖాతి, యస్స చ పచ్చక్ఖాతి. తత్థ యో పచ్చక్ఖాతి, సో సచే ఉమ్మత్తకఖిత్తచిత్తవేదనాట్టానం అఞ్ఞతరో న హోతి. యస్స పన పచ్చక్ఖాతి, సో సచే మనుస్సజాతికో హోతి, న చ ఉమ్మత్తకాదీనం అఞ్ఞతరో, సమ్ముఖీభూతో చ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి. న హి అసమ్ముఖీభూతస్స దూతేన వా పణ్ణేన వా ఆరోచనం రుహతి. ఏవం యథావుత్తపుగ్గలవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన.

విజాననమ్పి నియమితానియమితవసేన దువిధం. తత్థ యస్స యేసం వా నియమేత్వా ‘‘ఇమస్స, ఇమేసం వా ఆరోచేమీ’’తి వదతి, సచే తే యథా పకతియా లోకే మనుస్సా వచనం సుత్వా ఆవజ్జనసమయే జానన్తి, ఏవం తస్స వచనానన్తరమేవ తస్స ‘‘అయం ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా ‘‘గిహిభావం పత్థయతీ’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానభావం జానన్తి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. అథ అపరభాగే ‘‘కిం ఇమినా వుత్త’’న్తి చిన్తేత్వా జానన్తి, అఞ్ఞే వా జానన్తి, అపచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. అనియమేత్వా ఆరోచేన్తస్స పన సచే వుత్తనయేన యో కోచి మనుస్సజాతికో వచనత్థం జానాతి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. ఏవం విజాననవసేన పచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేన. యో పన అన్తమసో దవాయపి పచ్చక్ఖాతి, తేన అపచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. ఇతి ఇమేసం వుత్తప్పకారానం చిత్తాదీనం వా వసేన, సబ్బసో వా పన అపచ్చక్ఖానేన సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్సేవ చ అత్థభూతం ఏకచ్చం దుబ్బల్యం అనావికత్వా.

మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యాతి ఏత్థ మేథునం ధమ్మన్తి రాగపరియుట్ఠానేన సదిసానం ఉభిన్నం ధమ్మం. పటిసేవేయ్యాతి పటిసేవేయ్య అజ్ఝాపజ్జేయ్య. అన్తమసోతి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన. తిరచ్ఛానగతాయపీతి పటిసన్ధివసేన తిరచ్ఛానేసు గతాయపి, అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి. పారాజికో హోతీతి పరాజితో హోతి, పరాజయం ఆపన్నో. అసంవాసోతి పకతత్తా భిక్ఖూ సహ వసన్తి ఏత్థాతి ఏకకమ్మాదికోవ తివిధోపి విధి సంవాసో నామ, సో తేన సద్ధిం నత్థీతి అసంవాసో. సఙ్ఘకమ్మేసు హి ఏస గణపూరకోపి న హోతి, అయం తావ పదవణ్ణనా.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతవసేన హి తిస్సో ఇత్థియో, తాసం వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గముఖమగ్గవసేన తయో తయో కత్వా నవ మగ్గా, తథా ఉభతోబ్యఞ్జనకానం. పురిసానం పన వచ్చమగ్గముఖమగ్గవసేన ద్వే ద్వే కత్వా ఛ మగ్గా, తథా పణ్డకానన్తి ఏవం తింస మగ్గా. తేసు అత్తనో వా పరేసం వా యస్స కస్సచి మగ్గస్స సన్థతస్స వా అసన్థతస్స వా, పరేసం పన మతానమ్పి అక్ఖాయితస్స వా యేభుయ్యేన అక్ఖాయితస్స వా పకతివాతేన అసంఫుట్ఠే అల్లోకాసే యో భిక్ఖు ఏకతిలబీజమత్తమ్పి అత్తనో అఙ్గజాతం సన్థతం వా అసన్థతం వా సేవనచిత్తేన పవేసేతి, పరేన వా పవేసియమానే పవేసనపవిట్ఠట్ఠితఉద్ధరణేసు యంకిఞ్చి సాదియతి, అయం పారాజికాపత్తిం ఆపన్నో నామ హోతి, అయం తావేత్థ అసాధారణవినిచ్ఛయో. సబ్బసిక్ఖాపదానం పన సాధారణవినిచ్ఛయత్థం అయం మాతికా –

నిదానం పుగ్గలం వత్థుం, పఞ్ఞత్తివిధిమేవ చ;

ఆణత్తాపత్తినాపత్తి-విపత్తిం అఙ్గమేవ చ.

సముట్ఠానవిధిం కిరియా-సఞ్ఞాచిత్తేహి నానత్తం;

వజ్జకమ్మప్పభేదఞ్చ, తికద్వయవిధిం తథా.

లక్ఖణం సత్తరసధా, ఠితం సాధారణం ఇదం;

ఞత్వా యోజేయ్య మేధావీ, తత్థ తత్థ యథారహన్తి.

తత్థ నిదానం నామ వేసాలి-రాజగహ-సావత్థి-ఆళవి-కోసమ్బి-సగ్గ-భగ్గానం వసేన సత్తవిధం పఞ్ఞత్తిట్ఠానం, ఇదఞ్హి సబ్బసిక్ఖాపదానం నిదానం. పుగ్గలో నామ యం యం ఆరబ్భ తం తం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం. వత్థు నామ తస్స తస్స పుగ్గలస్స అజ్ఝాచారో వుచ్చతి. పఞ్ఞత్తివిధిన్తి పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఅనుప్పన్నపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిసాధారణపఞ్ఞత్తి అసాధారణపఞ్ఞత్తిఏకతోపఞ్ఞత్తిఉభతోపఞ్ఞత్తివసేన నవవిధా పఞ్ఞత్తి. తత్థ అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి నామ అనుప్పన్నే దోసే పఞ్ఞత్తా, సా అట్ఠగరుధమ్మప్పటిగ్గహణవసేన (చూళవ. ౪౦౩) భిక్ఖునీనంయేవ ఆగతా, అఞ్ఞత్ర నత్థి. వినయధరపఞ్చమేన (మహావ. ౨౫౯) గణేన ఉపసమ్పదా, గణఙ్గణూపాహనా (మహావ. ౨౫౯) ధువన్హానం చమ్మత్థరణన్తి ఏతేసం వసేన చతుబ్బిధా పదేసపఞ్ఞత్తి నామ. మజ్ఝిమదేసేయేవ హి ఏతేహి ఆపత్తి హోతి, తేసుపి ధువన్హానం పటిక్ఖేపమత్తమేవ పాతిమోక్ఖే ఆగతం, తతో అఞ్ఞా పదేసపఞ్ఞత్తి నామ నత్థి. సబ్బాని సబ్బత్థపఞ్ఞత్తియేవ హోన్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ ఏకతోపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ అత్థతో ఏకం, తస్మా అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తిఞ్చ సబ్బత్థపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ ఏకతోపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ ఠపేత్వా సేసానం చతస్సన్నం పఞ్ఞత్తీనం వసేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. ఆణత్తాపత్తినాపత్తివిపత్తిన్తిఏత్థ ఆణత్తీతిఆణాపనా వుచ్చతి. ఆపత్తీతి పుబ్బప్పయోగాదివసేన ఆపత్తిభేదో. అనాపత్తీతి అజాననాదివసేన అనాపత్తి. విపత్తీతి సీలఆచారదిట్ఠిఆజీవవిపత్తీనం అఞ్ఞతరా. ఇతి ఇమాసం ఆణత్తాదీనమ్పి వసేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అఙ్గన్తి సబ్బసిక్ఖాపదేసు ఆపత్తీనం అఙ్గం వేదితబ్బం.

సముట్ఠానవిధిన్తి సబ్బాపత్తీనం కాయో వాచా కాయవాచా కాయచిత్తం వాచాచిత్తం కాయవాచాచిత్తన్తి ఇమాని ఏకఙ్గికద్వఙ్గికతివఙ్గికాని. ఛ సముట్ఠానాని నామ యాని ‘‘సిక్ఖాపదసమఉట్ఠానానీ’’తిపి వుచ్చన్తి. తత్థ పురిమాని తీణి అచిత్తకాని, పచ్ఛిమాని సచిత్తకాని. తేసు ఏకేన వా ద్వీహి వా తీహి వా చతూహి వా ఛహి వా సముట్ఠానేహి ఆపత్తియో సముట్ఠహన్తి, పఞ్చసముట్ఠానా నామ నత్థి. తత్థ ఏకసముట్ఠానా నామ చతుత్థేన చ పఞ్చమేన చ ఛట్ఠేన చ సముట్ఠానేన సముట్ఠాతి, న అఞ్ఞేన. ద్విసముట్ఠానా నామ పఠమచతుత్థేహి చ దుతియపఞ్చమేహి చ తతియఛట్ఠేహి చ చతుత్థఛట్ఠేహి చ పఞ్చమఛట్ఠేహి చ సముట్ఠానేహి, సముట్ఠాతి, న అఞ్ఞేహి. తిసముట్ఠానా నామ పఠమేహి చ తీహి, పచ్ఛిమేహి చ తీహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, న అఞ్ఞేహి. చతుసముట్ఠానా నామ పఠమతతియచతుత్థఛట్ఠేహి చ దుతియతతియపఞ్చమఛట్ఠేహి చ సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, న అఞ్ఞేహి. ఛ సముట్ఠానా నామ ఛహిపి సముట్ఠాతి.

ఏవం –

తిధా ఏకసముట్ఠానా, పఞ్చధా ద్విసముట్ఠితా;

ద్విధా తిచతురో ఠానా, ఏకధా ఛసముట్ఠితాతి.

సముట్ఠానవసేన సబ్బావ తేరస ఆపత్తియో హోన్తి (చూళవ. ౧౬౫ ఆదయో), తా పఠమపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవసేన సముట్ఠానతో తేరస నామాని లభన్తి పఠమపారాజికసముట్ఠానా, అదిన్నాదాన-సఞ్చరిత్త-సమనుభాసన-కథిన-ఏళకలోమ-పదసోధమ్మ-అద్ధాన-థేయ్యసత్థ-ధమ్మదేసనాభూతారోచన-చోరివుట్ఠాపన-అననుఞ్ఞాతసముట్ఠానాతి. తత్థ యా కాయచిత్తతో సముట్ఠాతి, అయం పఠమపారాజికసముట్ఠానా నామ. యా సచిత్తకేహి తీహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, అయం అదిన్నాదానసముట్ఠానా నామ. యా ఛహిపి సముట్ఠాతి, అయం సఞ్చరిత్తసముట్ఠానా నామ. యా ఛట్ఠేనేవ సముట్ఠాతి, అయం సమనుభాసనసముట్ఠానా నామ. యా తతియఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం కథినసముట్ఠానా నామ. యా పఠమచతుత్థేహి సముట్ఠాతి, అయం ఏళకలోమసముట్ఠానా నామ. యా దుతియపఞ్చమేహి సముట్ఠాతి, అయం పదసోధమ్మసముట్ఠానా నామ. యా పఠమతతియచతుత్థఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం అద్ధానసముట్ఠానా నామ. యా చతుత్థఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం థేయ్యసత్థసముట్ఠానా నామ. యా పఞ్చమేనేవ సముట్ఠాతి, అయం ధమ్మదేసనాసముట్ఠానా నామ. యా అచిత్తకేహి తీహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి, అయం భూతారోచనసముట్ఠానా నామ. యా పఞ్చమఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం చోరివుట్ఠాపనసముట్ఠానా నామ. యా దుతియతతియపఞ్చమఛట్ఠేహి సముట్ఠాతి, అయం అననుఞ్ఞాతసముట్ఠానా నామాతి. ఇతి ఇమస్స సముట్ఠానవిధినోపి వసేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

కిరియాసఞ్ఞాచిత్తేహి నానత్తన్తి ఏతేహి కిరియాదీహి సబ్బాపత్తీనం నానాభావం ఞత్వా సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సబ్బాపత్తియో హి కిరియావసేన పఞ్చవిధా హోన్తి, సేయ్యథిదం – అత్థాపత్తి కిరియతో సముట్ఠాతి, అత్థి అకిరియతో, అత్థి కిరియాకిరియతో, అత్థి సియా కిరియతో సియా అకిరియతో, అత్థి సియా కిరియతో సియా కిరియాకిరియతోతి. తత్థ యా కాయేన వా వాచాయ వా పథవిఖణనాదీసు (పచి. ౮౪) వియ వీతిక్కమం కరోన్తస్స హోతి, అయం కిరియతో సముట్ఠాతి నామ. యా కాయవాచాహి కత్తబ్బం అకరోన్తస్స హోతి పఠమకథినాపత్తి (పారా. ౪౫౯ ఆదయో) వియ, అయం అకిరియతో సముట్ఠాతి నామ. యా కరోన్తస్స చ అకరోన్తస్స చ హోతి అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా హత్థతో చీవరప్పటిగ్గహణాపత్తి (పారా. ౫౦౮-౫౧౧) వియ, అయం కిరియాకిరియతో సముట్ఠాతి నామ. యా సియా కరోన్తస్స చ, సియా అకరోన్తస్స చ హోతి రూపియప్పటిగ్గహణాపత్తి (పారా. ౫౮౨) వియ, అయం సియా కిరియతో సియా అకిరియతో సముట్ఠాతి నామ. యా సియా కరోన్తస్స చ సియా కరోన్తాకరోన్తస్స చ హోతి కుటికారాపత్తి (పారా. ౩౪౨ ఆదయో) వియ, అయం సియా కిరియతో సియా కిరియాకిరియతో సముట్ఠాతి నామ.

సబ్బాపత్తియో చ సఞ్ఞావసేన దువిధా హోన్తి సఞ్ఞావిమోక్ఖా నోసఞ్ఞావిమోక్ఖాతి. తత్థ యతో వీతిక్కమసఞ్ఞాయ అభావేన ముచ్చతి, అయం సఞ్ఞావిమోక్ఖా, ఇతరా నోసఞ్ఞావిమోక్ఖా. పున చ సబ్బాపి చిత్తవసేన దువిధా హోన్తి సచిత్తకా అచిత్తకా చాతి. తత్థ యా సచిత్తకసముట్ఠానవసేనేవ సముట్ఠాతి అయం సచిత్తకా. యా అచిత్తకేన వా సచిత్తకమిస్సకేన వా సముట్ఠాతి అయం అచిత్తకా.

వజ్జకమ్మప్పభేదన్తి ఏత్థ సబ్బాపత్తియో వజ్జవసేన దువిధా హోన్తి లోకవజ్జా పణ్ణత్తివజ్జా చాతి. తత్థ యస్సా సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, అయం లోకవజ్జా, సేసా పణ్ణత్తివజ్జా. సబ్బా చ కాయకమ్మవచీకమ్మతదుభయవసేన తివిధా హోన్తి. తత్థ కాయద్వారే ఆపజ్జితబ్బా కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి, వచీద్వారే ఆపజ్జితబ్బా వచీకమ్మన్తి వుచ్చతి, ఉభయత్థ ఆపజ్జితబ్బా కాయకమ్మం వచీకమ్మఞ్చాతి, మనోద్వారే ఆపత్తి నామ నత్థి. ఇతి ఇమినా వజ్జకమ్మప్పభేదేనాపి సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తికద్వయవిధిన్తి కుసలత్తికవేదనాత్తికవిధిం. ఆపత్తిం ఆపజ్జమానో హి అకుసలచిత్తో వా ఆపజ్జతి కుసలాబ్యాకతచిత్తో వా, తథా దుక్ఖవేదనాసమఙ్గీ వా ఇతరవేదనాద్వయసమఙ్గీ వా. ఏవం సన్తేపి సబ్బసిక్ఖాపదేసు అకుసలచిత్తవసేన ఏకం చిత్తం, కుసలాబ్యాకతచిత్తవసేన ద్వే చిత్తాని, సబ్బేసం వసేన తీణి చిత్తాని. దుక్ఖవేదనావసేన ఏకా వేదనా, సుఖఉపేక్ఖావసేన ద్వే, సబ్బాసం వసేన తిస్సో వేదనాతి. అయమేవ పభేదో లబ్భతి, న అఞ్ఞో.

లక్ఖణం సత్తరసధా, ఠితం సాధారణం ఇదం, ఞత్వాతి ఇదం నిదానాదివేదనాత్తికపరియోసానం సత్తరసప్పకారం లక్ఖణం జానిత్వా యోజేయ్య మేధావీ. తత్థ తత్థ యథారహన్తి పణ్డితో భిక్ఖు తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే ఇదం లక్ఖణం యథానురూపం యోజేయ్యాతి అత్థో. తం పన అయోజితం దుబ్బిజానం హోతి, తస్మా నం సబ్బసిక్ఖాపదానం అసాధారణవినిచ్ఛయపరియోసానే ఇమం మాతికం అనుద్ధరిత్వావ యోజేత్వా దస్సయిస్సామ.

ఇధ పనస్స అయం యోజనా – ఇదం వేసాలియం సుదిన్నత్థేరం ఆరబ్భ మేథునవీతిక్కమవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం. ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి అయమేత్థ పఞ్ఞత్తి, ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి చ ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపీ’’తి చ ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియో. అనుపఞ్ఞత్తి చ నామేసా ఆపత్తికరా చ హోతి అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదాదీసు (పాచి. ౯౫ ఆదయో) వియ, అనాపత్తికరా చ అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతిఆదీసు (పారా. ౨౩౬-౨౩౭) వియ, ఆపత్తిఉపత్థమ్భకరా చ అదిన్నాదానాదీసు (పారా. ౯౧) వియ, ఇధ పన ఉపత్థమ్భకరాతి వేదితబ్బా. ఇతో పరం పన యత్థ అనుపఞ్ఞత్తి అత్థి, తత్థ ‘‘అయం అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి ఏత్తకమేవ దస్సయిస్సామ. ఠపేత్వా పన అనుపఞ్ఞత్తిం అవసేసా పఞ్ఞత్తియేవాతి సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. భిక్ఖుం ఆరబ్భ ఉప్పన్నవత్థుస్మింయేవ ‘‘యా పన భిక్ఖునీ ఛన్దసో మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి ఏవం భిక్ఖునీనమ్పి పఞ్ఞత్తితో సాధారణపఞ్ఞత్తి. ఆణత్తియా అనాపజ్జనతో అనాణత్తికం. భిక్ఖుం పన ఆణాపేన్తో అకప్పియసమాదానాపత్తితో న ముచ్చతి, మేథునరాగేన కాయసంసగ్గే దుక్కటం, జీవమానకసరీరస్స వుత్తప్పకారే మగ్గే సచేపి తచాదీని అనవసేసేత్వా సబ్బసో ఛిన్నే నిమిత్తసణ్ఠానమత్తం పఞ్ఞాయతి, తత్థ అన్తమసో అఙ్గజాతే ఉట్ఠితం అనట్ఠకాయప్పసాదం పీళకం వా చమ్మఖిలం వా పవేసేన్తస్సాపి సేవనచిత్తే సతి పారాజికం, నట్ఠకాయప్పసాదం సుక్ఖపీళకం వా మతచమ్మం వా లోమం వా పవేసేన్తస్స దుక్కటం, సచే నిమిత్తసణ్ఠానమత్తమ్పి అనవసేసేత్వా సబ్బసో మగ్గో ఉప్పాటితో, తత్థ ఉపక్కమతో వణసఙ్ఖేపవసేన థుల్లచ్చయం, తథా మనుస్సానం అక్ఖినాసాకణ్ణచ్ఛిద్దవత్థికోసేసు సత్థకేన కతవణే వా, హత్థిఅస్సాదీనఞ్చ తిరచ్ఛానానం వత్థికోసనాసాపుటేసు థుల్లచ్చయం. తిరచ్ఛానానం పన అక్ఖికణ్ణనాసావణేసు అహిమచ్ఛాదీనం పవేసనప్పమాణవిరహితే అణునిమిత్తే సబ్బేసఞ్చ ఉపకచ్ఛకాదీసు సేససరీరేసు దుక్కటం. మతసరీరే నిమిత్తే ఉపడ్ఢక్ఖాయితతో పట్ఠాయ యావ న కుథితం హోతి, తావ థుల్లచ్చయం. కుథితే దుక్కటం, తథా వట్టకతే ముఖే అచ్ఛుపన్తం అఙ్గజాతం పవేసేన్తస్స దుక్కటం. ఓట్ఠతో బహి నిక్ఖన్తజివ్హాయ వా దన్తేసు వా థుల్లచ్చయం. నిమిత్తతో బహి పతితమంసపేసియం దుక్కటన్తి అయమేత్థ ఆపత్తిభేదో.

అజానన్తస్స అసాదియన్తస్స ఉమ్మత్తకస్స ఖిత్తచిత్తస్స వేదనాట్టస్స ఆదికమ్మికానఞ్చ అనాపత్తి. ఏత్థ పన యో నిద్దం ఓక్కన్తత్తా పరేన కతమ్పి ఉపక్కమం న జానాతి, సో అజానన్తో. యో జానిత్వాపి న సాదియతి, సో అసాదియన్తో. యో పిత్తవసేన అతేకిచ్ఛం ఉమ్మాదం పత్తో, సో ఉమ్మత్తకో. యక్ఖేహి కతచిత్తవిక్ఖేపో ఖిత్తచిత్తో. ద్విన్నమ్పి చ ఏతేసం అగ్గిసువణ్ణగూథచన్దనాదీసు సమప్పవత్తిభావేన అజాననభావోవ పమాణం. యో అధిమత్తవేదనాయ ఆతురత్తా కిఞ్చి న జానాతి, సో వేదనాట్టో. యో తస్మిం తస్మిం వత్థుస్మిం ఆదిభూతో, సో ఆదికమ్మికో. అయం పన అనాపత్తి. చతూసు విపత్తీసు సీలవిపత్తి. తస్సా ద్వే అఙ్గాని సేవనచిత్తఞ్చ మగ్గేన మగ్గపటిపాదనఞ్చాతి. సముట్ఠానాదితో ఇదం సిక్ఖాపదం పఠమపారాజికసముట్ఠానం, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి, ఇమాని చ సముట్ఠానాదీని నామ ఆపత్తియా హోన్తి, న సిక్ఖాపదస్స. వోహారసుఖత్థం పన సబ్బట్ఠకథాసు సిక్ఖాపదసీసేన దేసనా ఆగతా, తస్మా అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా అధిప్పేతమేవ గహేతబ్బం.

అత్థఞ్హి నాథో సరణం అవోచ;

న బ్యఞ్జనం లోకహితో మహేసీ.

తస్మా అకత్వా రతిమక్ఖరేసు;

అత్థే నివేసేయ్య మతిం ముతీమాతి.

పఠమపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.