౯. ఆటానాటియసుత్తవణ్ణనా

పఠమభాణవారవణ్ణనా

౨౭౫. ‘‘చతుద్దిసం రక్ఖం ఠపేత్వా’’తి ఇదం ద్వీసు ఠానేసు చతూసు దిసాసు ఠపితం రక్ఖం సన్ధాయ వుత్తన్తి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘అసురసేనాయా’’తిఆది వుత్తం. అత్తనో హి అధికారే, అత్తనో రక్ఖాయ చ అప్పమజ్జనేన తేసం ఇదం ద్వీసు ఠానేసు చతూసు దిసాసు ఆరక్ఖట్ఠపనం. యఞ్హి తం అసురసేనాయ పటిసేధనత్థం దేవపురే చతూసు దిసాసు సక్కస్స దేవానమిన్దస్స ఆరక్ఖట్ఠపనం, తం అత్తనో అధికారే అప్పమజ్జనం. యం పన నేసం భగవతో సన్తికం ఉపసఙ్కమనే చతూసు దిసాసు ఆరక్ఖట్ఠపనం, తం అత్తనో కతా రక్ఖాయ అప్పమజ్జనం. తేన వుత్తం ‘‘అసురసేనాయ నివారణత్థ’’న్తిఆది. పాళియం చతుద్దిసన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి భుమ్మవసేన తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘చతూసు దిసాసూ’’తి ఆహ. ఆరక్ఖం ఠపేత్వాతి వేస్సవణాదయో చత్తారో మహారాజానో అత్తనా అత్తనా రక్ఖితబ్బదిసాసు ఆరక్ఖం ఠపేత్వా గుత్తిం సమ్మదేవ విదహిత్వా. బలగుమ్బం ఠపేత్వాతి యక్ఖసేనాదిసేనాబలసమూహం ఠపేత్వా. ఓవరణం ఠపేత్వాతి పటిపక్ఖనిసేధనసమత్థం ఆవరణం ఠపేత్వా. ఇతి తీహి పదేహి యథాక్కమం పచ్చేకం దేవనగరద్వారస్స అన్తో, ద్వారసమీపే, ద్వారతో బహి, దిసారక్ఖావసనోతి తివిధాయ రక్ఖాయ ఠపితభావో వా దీపితో. తేనాహ ‘‘ఏవం సక్కస్స…పే… కత్వా’’తి. సత్త బుద్ధే ఆరబ్భాతి ఏత్థ సత్తేవ బుద్ధే ఆరబ్భ పరిబన్ధనకారణం మహాపదానటీకాయం (దీ. ని. టీ. ౨.౧౨) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ధమ్మఆణన్తి ధమ్మమయం ఆణం, సత్థు ధమ్మచక్కన్తి అత్థో. ‘‘పరిసతో బాహిరభావో, అసమ్భోగో’’తి ఏవమాదిం ఇదఞ్చిదఞ్చ వివజ్జనకరణం కరిస్సామాతి. సావనన్తి చతున్నమ్పి పరిసానం తిక్ఖత్తుం పరివారేన అనుసావనం, యథా సక్కో దేవానమిన్దో అసురసేనాయ నివారణత్థం చతూసు దిసాసు ఆరక్ఖం ఠపాపేతి, ఏవం మహారాజానోపి తాదిసే కిచ్చవిసేసే అత్తనో ఆరక్ఖం ఠపేన్తి. ఇమేసమ్పి హి తతో సాసఙ్కం సప్పటిభయన్తి. తేన వుత్తం ‘‘అత్తనోపీ’’తిఆది.

అభిక్కన్తాతి అతిక్కన్తా, విగతాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘ఖయే దిస్సతీ’’తి. తేనేవ హి ‘‘నిక్ఖన్తో పఠమో యామో’’తి అనన్తరం వుత్తం. అభిక్కన్తతరోతి అతివియ కన్తతరో. తాదిసో చ సున్దరో భద్దకో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సున్దరే దిస్సతీ’’తి.

కోతి దేవనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీసు కో కతమో. మేతి మమ. పాదానీతి పాదే. ఇద్ధియాతి ఇమాయ ఏవరూపాయ దేవిద్ధియా. ‘‘యససా’’తి ఇమినా ఏదిసేన పరివారేన, పరిచ్ఛేదేన చ. జలన్తి విజ్జోతమానో. అభిక్కన్తేనాతి అతివియ కన్తేన కమనీయేన అభిరూపేన. వణ్ణేనాతి సరీరవణ్ణనిభాయ. సబ్బా ఓభాసయం దిసాతి దసపి దిసా పభాసేన్తో చన్దో వియ, సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకాలోకం కరోన్తోతి గాథాయ అత్థో. అభిరూపేతి ఉళారరూపే సమ్పన్నరూపే. అబ్భనుమోదనేతి సమ్పహంసనే. ఇధ పనాతి ‘‘అభిక్కన్తాయ రత్తియా’’తి ఏతస్మిం పదే. తేనాతి ఖయపరియాయత్తా.

రూపాయతనాదీసూతి ఆది-సద్దేన అక్ఖరాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సువణ్ణవణ్ణోతి సువణ్ణచ్ఛవీతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘ఛవియ’’న్తి. తథా హి వుత్తం ‘‘కఞ్చనసన్నిభత్తచో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫; ౩.౨౦౦, ౨౧౮; మ. ని. ౨.౩౮౬) సఞ్ఞూళ్హాతి సఙ్గన్థితా. వణ్ణాతి గుణవణ్ణనాతి ఆహ ‘‘థుతియ’’న్తి, థోమనాయన్తి అత్థో. కులవగ్గేతి ఖత్తియాదికులకోట్ఠాసే. తత్థ ‘‘అచ్ఛో విప్పసన్నో’’తిఆదినా వణ్ణితబ్బట్ఠేన వణ్ణో, ఛవి. వణ్ణనట్ఠేన వణ్ణో, థుతి. అభిత్థవనట్ఠేన వణ్ణో, థుతి, అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో వణ్ణితబ్బతో ఠపేతబ్బతో వణ్ణో, ఖత్తియాదికులవగ్గో. వణ్ణీయతి ఞాపీయతి ఏతేనాతి వణ్ణో, ఞాపకం కారణం. వణ్ణనతో థూలరస్సాదిభావేన ఉపట్ఠానతో వణ్ణో, సణ్ఠానం. ‘‘మహన్తం ఖుద్దకం, మజ్ఝిమ’’న్తి వణ్ణేతబ్బతో పమాణేతబ్బతో వణ్ణో, పమాణం. వణ్ణీయతి చక్ఖునా వివరీయతీతి వణ్ణో, రూపాయతనన్తి ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే వణ్ణ-సద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా. సోతి వణ్ణసద్దో. ఛవియం దట్ఠబ్బో రూపాయతనే గయ్హమానస్స ఛవిముఖేనేవ గహేతబ్బతో. ‘‘ఛవిగతా పన వణ్ణధాతు ఏవ సువణ్ణవణ్ణోతి ఏత్థ వణ్ణగ్గహణేన గహితా’’తి అపరే.

కేవలపరిపుణ్ణన్తి ఏకదేసమ్పి అసేసేత్వా నిరవసేసతోవ పరిపుణ్ణన్తి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘అనవసేసతా అత్థో’’తి. కేవలకప్పాతి కప్ప-సద్దో నిపాతో పదపూరణమత్తం, కేవలం ఇచ్చేవ అత్థో. కేవల-సద్దో బహులవాచీతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యతా అత్థో’’తి. కేచి పన ‘‘ఈసకం అసమత్తా కేవలకప్పా’’తి వదన్తి. ఏవం సతి అనవసేసత్థో ఏవ కేవల-సద్దత్థో సియా, అనత్థన్తరేన పన కప్ప-సద్దేన పదవడ్ఢనం కతం కేవలమేవ కేవలకప్పన్తి. అథ వా కప్పనీయతా, పఞ్ఞాపేతబ్బతా కేవలకప్పా. అబ్యామిస్సతా విజాతియేన అసఙ్కరా సుద్ధతా. అనతిరేకతా తంపరమతా విసేసాభావో. కేవలకప్పన్తి కేవలం దళ్హం కత్వాతి అత్థో. కేవలం వుచ్చతి నిబ్బానం సబ్బసఙ్ఖతవివిత్తత్తా. తం ఏతస్స అధిగతం అత్థీతి కేవలీ, సచ్ఛికతనిరోధో ఖీణాసవో.

కప్ప-సద్దో పనాయం స-ఉపసగ్గో, అనుపసగ్గో చాతి అధిప్పాయేన ఓకప్పనియపదే లబ్భమానం కప్పనియసద్దమత్తం నిదస్సేతి, అఞ్ఞథా కప్ప-సద్దస్స అత్థుద్ధారే ఓకప్పనియపదం అనిదస్సనమేవ సియా. సమణకప్పేహీతి వినయక్కమసిద్ధేహి సమణవోహారేహి. నిచ్చకప్పన్తి నిచ్చకాలం. పఞ్ఞత్తీతి నామఞ్హేతం తస్స ఆయస్మతో, యదిదం కప్పోతి. కప్పితకేసమస్సూతి కత్తరియా ఛేదితకేసమస్సు. ద్వఙ్గులకప్పోతి మజ్ఝన్హికవేలాయ వీతిక్కన్తాయ ద్వఙ్గులతావికప్పో. లేసోతి అపదేసో. అనవసేసం ఫరితుం సమత్థస్స ఓభాసస్స కేనచి కారణేన ఏకదేసఫరణమ్పి సియా, అయం పన సబ్బసోవ ఫరీతి దస్సేతుం సమన్తత్థో కప్ప-సద్దో గహితోతి ఆహ ‘‘అనవసేసం సమన్తతో’’తి.

యస్మా దేవతానం సరీరప్పభా ద్వాదసయోజనమత్తం ఠానం, తతో భియ్యోపి ఫరిత్వా తిట్ఠతి, తథా వత్థాభరణాదీహి సముట్ఠితా పభా, తస్మా వుత్తం ‘‘చన్దిమా వియ, సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకం పజ్జోతం కరిత్వా’’తి. కస్మా ఏతే మహారాజానో భగవతో సన్తికే నిసీదింసు? నను యేభుయ్యేన దేవతా భగవతో సన్తికం ఉపగతా ఠత్వావ కథేతబ్బం కథేన్తా గచ్ఛన్తీతి? సచ్చమేతం, ఇధ పన నిసీదనే కారణం అత్థి, తం దస్సేతుం ‘‘దేవతాన’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘ఇదం పరిత్తం నామ సత్తబుద్ధపటిసంయుత్తం గరు, తస్మా న అమ్హేహి ఠత్వా గహేతబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా పరిత్తగారవవసేన నిసీదింసు.

౨౭౬. కస్మా పనేత్థ వేస్సవణో ఏవ కథేసి, న ఇతరేసు యో కోచీతి? తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది వుత్తం. విస్సాసికో అభిణ్హం ఉపసఙ్కమనేన. బ్యత్తోతి విసారదో, తఞ్చస్స వేయ్యత్తియం సుట్ఠు సిక్ఖితభావేనాతి ఆహ ‘‘సుసిక్ఖితో’’తి. మనుస్సేసు వియ హి దేవేసుపి కోచిదేవ పురిమజాతిపరిచయేన సుసిక్ఖితో హోతి, తత్రాపి కోచిదేవ యథాధిప్పేతమత్థం వత్తుం సమత్థో పరిపుణ్ణపదబ్యఞ్జనాయ పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో. ‘‘మహేసక్ఖా’’తి ఇమస్స అత్థవచనం ‘‘ఆనుభావసమ్పన్నా’’తి, మహేసక్ఖాతి వా మహాపరివారాతి అత్థో. పాణాతిపాతే ఆదీనవదస్సనేనేవ తం విపరియాయతో తతో వేరమణియం ఆనిసంసో పాకటో హోతీతి ‘‘ఆదీనవం దస్సేత్వా’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. తేసు సేనాసనేసూతి యాని ‘‘అరఞ్ఞవనప్పత్థానీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౪-౪౫) వుత్తాని భిక్ఖూనం వసనట్ఠానభూతాని అరఞ్ఞాయతనాని, తేసు భిక్ఖూహి సయితబ్బతో, ఆసితబ్బతో చ సేనాసనసఞ్ఞితేసు. నిబద్ధవాసినోతి రుక్ఖపబ్బతపటిబద్ధేసు విమానేసు నిచ్చవాసితాయ నిబద్ధవాసినో. బద్ధత్తాతి గాథాభావేన గన్థితత్తా సమ్బన్ధితత్తా.

‘‘ఉగ్గణ్హాతు భన్తే భగవా’’తి అత్తనా వుచ్చమానం పరిత్తం భగవన్తం ఉగ్గణ్హాపేతుకామో వేస్సవణో అవోచాతి అధిప్పాయేన చోదకో ‘‘కిం పన భగవతో అప్పచ్చక్ఖధమ్మో నామ అత్థీ’’తి చోదేసి. ఆచరియో సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారస్స భగవతో న కిఞ్చి అప్పచ్చక్ఖన్తి దస్సేన్తో ‘‘నత్థీ’’తి వత్వా ‘‘ఉగ్గణ్హాతు భన్తే భగవా’’తి వదతో వేస్సవణస్స అధిప్పాయం వివరన్తో ‘‘ఓకాసకరణత్థ’’న్తిఆదిమాహ. యథా హి పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో దేవానం తావతింసానం, బ్రహ్మునో చ సనఙ్కుమారస్స సమ్ముఖా అత్తనో యథాసుతం ధమ్మం భగవతో సన్తికం ఉపగన్త్వా పవేదేతి, ఏవమయమ్పి మహారాజా ఇతరేహి సద్ధిం ఆటానాటనగరే గాథావసేన బన్ధితం పరిత్తం భగవతో పవేదేతుం ఓకాసం కారేన్తో ‘‘ఉగ్గణ్హాతు భన్తే భగవా’’తి ఆహ, న నం తస్స పరియాపుణనే నియోజేన్తో. తస్మా ఉగ్గణ్హాతూతి యథిదం పరిత్తం మయా పవేదితమత్తమేవ హుత్వా చతున్నం పరిసానం చిరకాలం హితావహం హోతి, ఏవం ఉద్ధం ఆరక్ఖాయ గణ్హాతు, సమ్పటిచ్ఛతూతి అత్థో. సత్థు కథితేతి సత్థు ఆరోచితే, చతున్నం పరిసానం సత్థు కథనే వాతి అత్థో. సుఖవిహారాయాతి యక్ఖాదీహి అవిహింసాయ లద్ధబ్బసుఖవిహారాయ.

౨౭౭. సత్తపి బుద్ధా చక్ఖుమన్తో పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమభావే విసేసాభావతో. తస్మాతి యస్మా చక్ఖుమభావో వియ సబ్బభూతానుకమ్పితాదయో సబ్బేపి విసేసా సత్తన్నమ్పి బుద్ధానం సాధారణా, తస్మా, గుణనేమిత్తకానేవ వా యస్మా బుద్ధానం నామాని నామ, న లిఙ్గికావత్థికయాదిచ్ఛకాని, తస్మా బుద్ధానం గుణవిసేసదీపనాని ‘‘చక్ఖుమన్తస్సా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౨౭౭) వుత్తాని ఏతాని ఏకేకస్స సత్త సత్త నామాని హోన్తి. తేసం నామానం సాధారణభావం అత్థవసేన యోజేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బేపీ’’తిఆది వుత్తం. సబ్బభూతానుకమ్పినోతి అనఞ్ఞసాధారణమహాకరుణాయ సబ్బసత్తానం అనుకమ్పికా. న్హాతకిలేసత్తాతి అట్ఠఙ్గికేన అరియమగ్గజలేన సపరసన్తానేసు నిరవసేసతో ధోతకిలేసమలత్తా. మారసేనాపమద్దినోతి సపరివారే పఞ్చపి మారే పమద్దితవన్తో. వుసితవన్తోతి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం, దసవిధం అరియవాసఞ్చ వుసితవన్తో. వుసితవన్తతాయ ఏవ బాహితపాపతా వుత్తా హోతీతి ‘‘బ్రాహ్మణస్సా’’తి పదం అనామట్ఠం. విముత్తాతి అనఞ్ఞసాధారణానం పఞ్చన్నమ్పి విముత్తీనం వసేన నిరవసేసతో ముత్తా. అఙ్గతోతి సరీరఙ్గతో, ఞాణఙ్గతో చ, ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణ- (దీ. ని. ౨.౩౩; ౩.౨౦౦; మ. ని. ౨.౩౮౫) అసీతిఅనుబ్యఞ్జనేహి నిక్ఖమనప్పభా, బ్యామప్పభా, కేతుమాలాఉణ్హీసప్పభా చ సరీరఙ్గతో నిక్ఖమనకరస్మియో, యమకమహాపాటిహారియాదీసు ఉప్పజ్జనకప్పభా ఞాణఙ్గతో నిక్ఖమనకరస్మియో. న ఏతానేవ ‘‘చక్ఖుమా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౨౭౭) వుత్తాని సత్త నామాని, అథ ఖో అఞ్ఞానిపి బహూని అపరిమితాని నామాని. కథన్తి ఆహ ‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని సగుణేన మహేసినోతి వుత్త’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౧౩; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; పటి. అట్ఠ. ౭౬). కేన వుత్తం? ధమ్మసేనాపతినా.

యది ఏవం కస్మా వేస్సవణో ఏతానేవ గణ్హీతి ఆహ ‘‘అత్తనో పాకటనామవసేనా’’తి. ఖీణాసవా జనాతి అధిప్పేతా. తే హి కమ్మకిలేసేహి జాతాపి ఏవం న పున జాయిస్సన్తీతి ఇమినా అత్థేన జనా. యథాహ ‘‘యో చ కాలఘసో భూతో’’తి (జా. ౧.౨.౧౯౦) దేసనాసీసమత్తన్తి నిదస్సనమత్తన్తి అత్థో, అవయవేన వా సముదాయుపలక్ఖణమేతం. సతి చ పిసుణవాచప్పహానే ఫరుసవాచా పహీనావ హోతి, పగేవ చ ముసావాదోతి ‘‘అపిసుణా’’ ఇచ్చేవ వుత్తా. మహత్తాతి మహా అత్తా సభావో ఏతేసన్తి మహత్తా. తేనాహ ‘‘మహన్తభావం పత్తా’’తి. మహన్తాతి వా మహా అన్తా, పరినిబ్బానపరియోసానాతి వుత్తం హోతి. మహన్తేహి వా సీలాదీహి సమన్నాగతా. అయం తావ అట్ఠకథాయం ఆగతనయేన అత్థో. ఇతరేసం పన మతేన బుద్ధాదీహి అరియేహి మహనీయతో పూజనీయతో మహం నామ నిబ్బానం, మహమన్తో ఏతేసన్తి మహన్తా, నిబ్బానదిట్ఠాతి అత్థో. నిస్సారదాతి సారజ్జరహితా, నిబ్భయాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘విగతలోమహంసా’’తి.

హితన్తి హితచిత్తం, సత్తానం హితేసీతి అత్థో. యథాభూతం విపస్సిసున్తి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు సముదయాదితో యాథావతో వివిధేనాకారేన పస్సింసు. ‘‘యే చాపీ’’తి పుబ్బే పచ్చత్తబహువచనేన అనియమతో వుత్తే తేసమ్పీతి అత్థం సమ్పదానబహువచనవసేన నియమేత్వా ‘‘నమత్థూ’’తి చ పదం ఆనేత్వా యోజేతి యం తం-సద్దానం అబ్యభిచారితసమ్బన్ధభావతో. విపస్సింసు నమస్సన్తీతి వా యోజనా. పఠమగాథాయాతి ‘‘యే చాపి నిబ్బుతా లోకే’’తి ఏవం వుత్తగాథాయ. దుతియగాథాయాతి తదన్తరగాథాయ. తత్థ దేసనాముఖమత్తన్తి ఇతరేసమ్పి బుద్ధానం నామగ్గహణే పత్తే ఇమస్సేవ భగవతో నామగ్గహణం తథా దేసనాయ ముఖమత్తం, తస్మా తేపి అత్థతో గహితా ఏవాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అయమ్పి హీ’’తిఆది. తత్థ అయన్తి అయం గాథా. పురిమయోజనాయం తస్సాతి విసేసితబ్బతాయ అభావతో ‘‘యన్తి నిపాతమత్త’’న్తి వుత్తం, ఇధ పన ‘‘తస్స నమత్థూ’’తి ఏవం సమ్బన్ధస్స చ ఇచ్ఛితత్తా ‘‘య’’న్తి నామపదం ఉపయోగేకవచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం నమస్సన్తి గోతమ’’న్తి ఆహ.

౨౭౮. ‘‘యతో ఉగ్గచ్ఛతి సూరియో’’తిఆదికం కస్మా ఆరద్ధం? యం యే యక్ఖాదయో సత్థు ధమ్మఆణం, అత్తనో చ రాజాణం నాదియన్తి, తేసం ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ నిగ్గహం కరిస్సామా’’తి సావనం కాతుకామా తత్థ తత్థ ద్విసహస్సపరిత్తదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు అత్తనో ఆణాయ వత్తానం అత్తనో పుత్తానం, అట్ఠవీసతియా యక్ఖసేనాపతిఆదీనఞ్చ సత్థరి పసాదగారవబహుమానఞ్చ పవేదేత్వా నిగ్గహారహానం సన్తజ్జనత్థం ఆరద్ధం. తత్థ ‘‘యతో ఉగ్గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు ‘‘యతో ఠానతో ఉదేతీ’’తి వుచ్చతి, కుతో పన ఠానతో ఉదేతీతి వుచ్చతి? పుబ్బవిదేహవాసీనం తావ మజ్ఝన్హికట్ఠానే ఠితో జమ్బుదీపవాసీనం ఉదేతీతి వుచ్చతి, ఉత్తరకురుకానం పన ఓగ్గచ్ఛతీతి ఇమినా నయేన సేసదీపేసుపి సూరియస్స ఉగ్గచ్ఛనోగ్గచ్ఛనపరియాయో వేదితబ్బో. అయఞ్చ అత్థో హేట్ఠా అగ్గఞ్ఞసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౨౧) పకాసితో ఏవ. అదితియా పుత్తోతి లోకసముదాచారవసేన వుత్తం. లోకియా హి దేవే అదితియా పుత్తా, అసురే అతిథియా పుత్తాతి వదన్తి. ఆదిప్పనతో పన ఆదిచ్చో, ఏకప్పహారేనేవ తీసు దీపేసు ఆలోకవిదంసనేన సముజ్జలనతోతి అత్థో. మణ్డలీతి ఏత్థ ఈ-కారో భుసత్థోతి ఆహ ‘‘మహన్తం మణ్డలం అస్సాతి మణ్డలీ’’తి. మహన్తం హిస్స విమానమణ్డలం పఞ్ఞాసయోజనాయామవిత్థారతో. ‘‘సంవరీపి నిరుజ్ఝతీ’’తి ఇమినావ దివసోపి జాయతీతి అయమ్పి అత్థో వుత్తోతి వేదితబ్బో. రత్తి అన్తరధాయతీతి సినేరుపచ్ఛాయాలక్ఖణస్స అన్ధకారస్స విగచ్ఛనతో.

ఉదకరహదోతి జలధి. ‘‘తస్మిం ఠానే’’తి ఇదం పురత్థిమసముద్దస్స ఉపరిభాగేన సూరియస్స గమనం సన్ధాయ వుత్తం. తథా హి జమ్బుదీపే ఠితానం పురత్థిమసముద్దతో సూరియో ఉగ్గచ్ఛన్తో వియ ఉపట్ఠాతి. తేనాహ ‘‘యతో ఉగ్గచ్ఛతి సూరియో’’తి. సముద్దనట్ఠేన అత్తని పతితస్స సమ్మదేవ, సబ్బసో చ ఉన్దనట్ఠేన కిలేదనట్ఠేన సముద్దో. సముద్దో హి కిలేదనట్ఠో రహదో. సారితోదకోతి అనేకాని యోజనసహస్సాని విత్థిణ్ణోదకో, సరితా నదియో ఉదకే ఏతస్సాతి వా సరితోదకో.

సినేరుపబ్బతరాజా చక్కవాళస్స వేమజ్ఝే ఠితో, తం పధానం కత్వా వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయేన ‘‘ఇతోతి సినేరుతో’’తి వత్వా తథా పన దిసావవత్థానం అనవట్ఠితన్తి ‘‘తేసం నిసిన్నట్ఠానతో వా’’తి వుత్తం. తేసన్తి చతున్నం మహారాజానం. నిసిన్నట్ఠానం ఆటానాటనగరం. తత్థ హి నిసిన్నా తే ఇమం పరిత్తం బన్ధింసు. తేసం నిసిన్నట్ఠానతోతి వా సత్థు సన్తికే తేసం నిసిన్నట్ఠానతో. ఉభయథాపి సూరియస్స ఉదయట్ఠానా పురత్థిమా దిసా నామ హోతి. పురిమపక్ఖంయేవేత్థ వణ్ణేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఇతో సా పురిమా దిసా’’తి. సూరియో, పన చన్దనక్ఖత్తాదయో చ సినేరుం దక్ఖిణతో, చక్కవాళపబ్బతఞ్చ వామతో కత్వా పరివత్తేన్తి. యత్థ చ నేసం ఉగ్గమనం పఞ్ఞాయతి, సా పురత్థిమా దిసా. యత్థ ఓక్కమనం పఞ్ఞాయతి, సా పచ్ఛిమా దిసా. దక్ఖిణపస్సే ఉత్తరా దిసా, వామపస్సే దక్ఖిణా దిసాతి చతుమహాదీపవాసీనం పచ్చేకం సినేరు ఉత్తరాదిసాయమేవ, తస్మా అనవట్ఠితా దిసావవత్థాతి ఆహ ‘‘ఇతి నం ఆచిక్ఖతి జనో’’తి. యం దిసన్తి యం పురత్థిమదిసం యసస్సీతి మహాపరివారో. కోటిసతసహస్సపరిమాణా హి దేవతా అభిణ్హం పరివారేన్తి. చన్దననాగరుక్ఖాదీసు ఓసధితిణవనప్పతిసుగన్ధానం అబ్బనతో, తేహి దిత్తభావూపగమనతో ‘‘గన్ధబ్బా’’తి లద్ధనామానం చాతుమహారాజికదేవానం అధిపతి భావతో. మే సుతన్తి ఏత్థ మేతి నిపాతమత్తం. సుతన్తి విస్సుతన్తి అత్థో. అయఞ్హేత్థ యోజనా – తస్స ధతరట్ఠమహారాజస్స పుత్తాపి బహవో. కిత్తకా? అసీతి, దస ఏకో చ. ఏకనామా. కథం? ఇన్దనామా. ‘‘మహప్ఫలా’’తి చ సుతం విస్సుతమేతం లోకేతి.

ఆదిచ్చో గోతమగోత్తో, భగవాపి గోతమగోత్తో, ఆదిచ్చేన సమానగోత్తతాయ ఆదిచ్చో బన్ధు ఏతస్సాతిపి ఆదిచ్చబన్ధు, ఆదిచ్చస్స వా బన్ధూతి ఆదిచ్చబన్ధు, తం ఆదిచ్చబన్ధునం.అనవజ్జేనాతి అవజ్జపటిపక్ఖేన బ్రహ్మవిహారేన. సమేక్ఖసి ఓధిసో, అనోధిసో చ ఫరణేన ఓలోకేసిఆసయానుసయచరియాధిముత్తిఆదివిభాగావబోధవసేన. వత్వా వన్దన్తీతి ‘‘లోకస్స అనుకమ్పకో’’తి కిత్తేత్వా వన్దన్తి. సుతం నేతన్తి సుతం ననూతి ఏతస్మిం అత్థే ను-సద్దో. అట్ఠకథాయం పన నోకారోయన్తి అధిప్పాయేన అమ్హేహీతి అత్థో వుత్తో. ఏతన్తి ఏతం తథా పరికిత్తేత్వా అమనుస్సానం దేవతానం వన్దనం. వదన్తి ధతరట్ఠమహారాజస్స పుత్తా.

౨౭౯. యేన పేతా పవుచ్చన్తీతి ఏత్థ వచనసేసేన అత్థో వేదితబ్బో, న యథారుతవసేనేవాతి దస్సేన్తో ‘‘యేన దిసాభాగేన నీహరీయన్తూతి వుచ్చన్తీ’’తి ఆహ. డయ్హన్తు వాతి పేతే సన్ధాయ వదతి. ఛిజ్జన్తు వా హత్థపాదాదికే పిసుణా పిట్ఠిమంసికా. హఞ్ఞన్తు పాణాతిపాతినోతిఆదికా. పవుచ్చన్తీతి వా సముచ్చన్తి, ‘‘అలం తేస’’న్తి సమాచినీయన్తీతి అత్థో. ఏవఞ్హి వచనసేసేన వినా ఏవ అత్థో సిద్ధో హోతి. రహస్సఙ్గన్తి బీజం సన్ధాయ వదతి.

౨౮౦. యస్మిం దిసాభాగే సూరియో అత్థం గచ్ఛతీతి ఏత్థ ‘‘యతో ఠానతో ఉదేతీ’’తి ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో.

౨౮౧. యేన దిసాభాగేన ఉత్తరకురు రమ్మో అవట్ఠితో, ఇతో సా ఉత్తరా దిసాతి యోజనా. మహానేరూతి మహన్తో, మహనీయో చ నేరుసఙ్ఖాతో పబ్బతో. తేనాహ ‘‘మహాసినేరు పబ్బతరాజా’’తి. రజతమయం. తథా హి తస్స పభాయ అజ్ఝోత్థతం తస్సం దిసాయం సముద్దోదకం ఖీరం వియ పఞ్ఞాయతి. మణిమయన్తి ఇన్దనీలమయం. తథా హి దక్ఖిణదిసాయ సముద్దోదకం యేభుయ్యేన నీలవణ్ణం హుత్వా పఞ్ఞాయతి, తథా ఆకాసం. మనుస్సా జాయన్తి. కథం జాయన్తి? అమమా అపరిగ్గహాతి యోజనా. మమత్తవిరహితాతి ‘‘ఇదం మమ ఇదం మమా’’తి మమఙ్కారవిరహితాతి అధిప్పాయో. యది తేసం ‘‘అయం మయ్హం భరియా’’తి పరిగ్గహో నత్థి, ‘‘అయం మే మాతా, అయం భగినీ’’తి ఏవరూపా ఇధ వియ మరియాదాపి న సియా మాతుఆదిభావస్స అజాననతోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘మాతరం వా’’తిఆది. ఛన్దరాగో నుప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘ధమ్మతాసిద్ధస్స సీలస్స ఆనుభావేన పుత్తే దిట్ఠమత్తే ఏవ మాతు థనతో థఞ్ఞం పగ్ఘరతి, తేన సఞ్ఞాణేన నేసం మాతరి పుత్తస్స మాతుసఞ్ఞా, మాతు చ పుత్తే పుత్తసఞ్ఞా పచ్చుపట్ఠితా’’తి కేచి.

నఙ్గలాతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నఙ్గలానిపీ’’తి. అకట్ఠేతి అకసితే అకతకసికమ్మే.

తణ్డులావ తస్స ఫలన్తి సత్తానం పుఞ్ఞానుభావహేతుకా థుసాదిఅభావేన తణ్డులా ఏవ తస్స సాలిస్స ఫలం. తుణ్డికిరన్తి పచనభాజనస్స నామన్తి వుత్తం ‘‘ఉక్ఖలియ’’న్తి. ఆకిరిత్వాతి తణ్డులాని పక్ఖిపిత్వా. నిద్ధూమఙ్గారేనాతి ధూమఙ్గారరహితేన కేవలేన అగ్గినా. జోతికపాసాణతో అగ్గిమ్హి ఉట్ఠహన్తే కుతో ధూమఙ్గారానం సమ్భవో. భోజనన్తి ఓదనమేవాధిప్పేతన్తి ‘‘భోజనమేవా’’తి అవధారణం కత్వా తేన నివత్తేతబ్బం దస్సేన్తో ‘‘అఞ్ఞో సూపో వా బ్యఞ్జనం వా న హోతీ’’తి ఆహ. యది ఏవం రసవిసేసయుత్తో తేసం ఆహారో న హోతీతి? నోతి దస్సేన్తో ‘‘భుఞ్జన్తానం…పే… రసో హోతీ’’తి ఆహ. మచ్ఛరియచిత్తం నామ న హోతీతి ధమ్మతాసిద్ధస్స సీలస్స ఆనుభావేన. తథా హి తే కత్థచిపి అమమా పరిగ్గహావ హుత్వా వసన్తి.

అపిచ తత్థ ఉత్తరకురుకానం పుఞ్ఞానుభావసిద్ధో అయమ్పి విసేసో వేదితబ్బో – తత్థ కిర తేసు తేసు పదేసేసు ఘనచితపత్తసఞ్ఛన్నసాఖాపసాఖా కూటాగారూపమా మనోరమా రుక్ఖా తేసం మనుస్సానం నివేసనకిచ్చం సాధేన్తి, యత్థ సుఖం నివసన్తి, అఞ్ఞేపి తత్థ రుక్ఖా సుజాతా సబ్బదాపి పుప్ఫితగ్గా తిట్ఠన్తి, జలాసయాపి వికసితకమలకువలయపుణ్డరీకసోగన్ధికాదిపుప్ఫసఞ్ఛన్నా సబ్బకాలం పరమసుగన్ధం సమన్తతో పవాయన్తా తిట్ఠన్తి. సరీరమ్పి తేసం అతిదీఘతాదిదోసరహితం ఆరోహపరిణాహసమ్పన్నం జరాయ అనభిభూతత్తా వలిపలితాదిదోసరహితం యావతాయుకం అపరిక్ఖీణజవబలపరక్కమసోభమేవ హుత్వా తిట్ఠతి. అనుట్ఠానఫలూపజీవితాయ న చ నేసం కసివాణిజ్జాదివసేన, ఆహారపరియేట్ఠివసేన దుక్ఖం అత్థి, తతో ఏవ న దాసదాసికమ్మకరాదిపరిగ్గహో అత్థి, న చ తత్థ సీతుణ్హడంసమకసవాతాతపసరీసపవాళాదిపరిస్సయో అత్థి. యథా నామేత్థ గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే పచ్చూసవేలాయం సమసీతుణ్హఉతు హోతి, ఏవమేవ సబ్బకాలం సమసీతుణ్హోవ ఉతు హోతి, న చ తేసం కోచి ఉపఘాతో, విహేసా వా ఉప్పజ్జతి. అకట్ఠపాకిమమేవ సాలిం అకణం అథుసం సుగన్ధం తణ్డులఫలం పరిభుఞ్జన్తానం నేసం కుట్ఠం, గణ్డో, కిలాసో, సోసో, కాసో, సాసో, అపమారో, జరోతి ఏవమాదికో న కోచి రోగో ఉప్పజ్జతి. న తే ఖుజ్జా వా వామనకా వా కాణా వా కుణీ వా ఖఞ్జా వా పక్ఖహతా వా వికలఙ్గా వా వికలిన్ద్రియా వా హోన్తి. ఇత్థియోపి తత్థ నాతిదీఘా నాతిరస్సా నాతికిసా నాతిథూలా నాతికాళా నాచ్చోదాతా సోభగ్గప్పత్తరూపా హోన్తి. తథా హి దీఘఙ్గులీ తమ్బనఖీ లమ్బత్థనా తనుమజ్ఝా పుణ్ణచన్దముఖీ విసాలక్ఖీ ముదుగత్తా సంహితూరూ ఓదాతదన్తా గమ్భీరనాభీ తనుజఙ్ఘా దీఘనీలవేల్లితకేసీ పుథులసుసోణీ నాతిలోమానాలోమా సుభగా ఉతుసుఖసమ్ఫస్సా సణ్హా సఖిలసమ్భాసా నానాభరణవిభూసితా విచరన్తి. సబ్బదా హి సోళసవస్సుద్దేసికా వియ హోన్తి. పురిసా చ పఞ్చవీసతివస్సుద్దేసికా వియ, న పుత్తదారేసు రజ్జన్తి. అయం తత్థ ధమ్మతా.

సత్తాహికమేవ చ తత్థ ఇత్థిపురిసా కామరతియా విహరన్తి, తతో వీతరాగా యథాసకం గచ్ఛన్తి. న తత్థ ఇధ వియ గబ్భోక్కన్తిమూలకం, గబ్భపరిహరణమూలకం, విజాయనమూలకం వా దుక్ఖం హోతి. రత్తకఞ్చుకతో కఞ్చనపటిమా వియ దారకా మాతుకుచ్ఛితో అమక్ఖితా ఏవ సేమ్హాదినా సుఖేనేవ నిక్ఖమన్తి, అయం తత్థ ధమ్మతా.

మాతా పన పుత్తం వా ధీతరం వా విజాయిత్వా తేసం విచరణప్పదేసే ఠపేత్వా అనపేక్ఖా యథారుచి గచ్ఛతి. తేసం తత్థ సయితానం యే పస్సన్తి పురిసా, ఇత్థియో వా, తే అత్తనో అఙ్గులియో ఉపనామేన్తి, తేసం కమ్మబలేన తతో ఖీరం పవత్తతి, తేన దారకా యాపేన్తి. ఏవం పన వడ్ఢన్తా కతిపయదివసేహేవ లద్ధబలా హుత్వా దారికా ఇత్థియో ఉపగచ్ఛన్తి, దారకా పురిసే. కప్పరుక్ఖతో ఏవ చ తేసం తత్థ తత్థ వత్థాభరణాని నిప్పజ్జన్తి. నానావిరాగవణ్ణవిచిత్తాని హి సుఖుమాని ముదుసుఖసమ్ఫస్సాని వత్థాని తత్థ తత్థ కప్పరుక్ఖేసు ఓలమ్బన్తాని ఇట్ఠన్తి. నానావిధరంసిజాలసముజ్జలవివిధవణ్ణరతనవినద్ధాని అనేకవిధమాలాకమ్మలతాకమ్మభిత్తికమ్మవిచిత్తాని సీసూపగగీవూపగహత్థూపగకటూపగపాదూపగాని సోవణ్ణమయాని ఆభరణాని చ కప్పరుక్ఖతో ఓలమ్బన్తి. తథా వీణాముదిఙ్గపణవసమ్మతాళసఙ్ఖవంసవేతాళపరివానివల్లకీపభుతికా తూరియభణ్డాపి తతో తతో ఓలమ్బన్తి. తత్థ చ బహూ ఫలరుక్ఖా కుమ్భమత్తాని ఫలాని ఫలన్తి మధురరసాని, యాని పరిభుఞ్జిత్వా తే సత్తాహమ్పి ఖుప్పిపాసాహి న బాధీయన్తి. నజ్జోపి తత్థ సువిసుద్ధజలా సుపతిత్థా రమణీయా అకద్దమా వాలుకతలా నాతిసీతా నాచ్చుణ్హా సురభిగన్ధీహి జలజపుప్ఫేహి సఞ్ఛన్నా సబ్బకాలం సురభిం వాయన్తియో సన్దన్తి. న తత్థ కణ్టకతిణకక్ఖళగచ్ఛలతా హోన్తి, అకణ్టకా పుప్ఫఫలసమ్పన్నా ఏవ హోన్తి. చన్దననాగరుక్ఖా సయమేవ రసం పగ్ఘరన్తి. న్హాయితుకామా చ నదీతిత్థే ఏకజ్ఝం వత్థాభరణాని ఠపేత్వా నదిం ఓతరిత్వా న్హత్వా ఉత్తిణ్ణుత్తిణ్ణా ఉపరిట్ఠిమం వత్థాభరణం గణ్హన్తి, న తేసం ఏవం హోతి ‘‘ఇదం మమ, ఇదం పరస్సా’’తి, తతో ఏవ న తేసం కోచి విగ్గహో వా వివాదో వా. సత్తాహికా ఏవ చ నేసం కామరతికీళా హోతి, తతో వీతరాగా వియ విచరన్తి. యత్థ చ రుక్ఖే సయితుకామా హోన్తి, తత్థేవ సయనం ఉపలభన్తి. మతే చ సత్తే దిస్వా న రోదన్తి, న సోచన్తి, తఞ్చ మణ్డయిత్వా నిక్ఖిపన్తి. తావదేవ చ నేసం తథారూపా సకుణా ఉపగన్త్వా మతం దీపన్తరం నేన్తి. తస్మా సుసానం వా అసుచిట్ఠానం వా తత్థ నత్థి. న చ తతో మతా నిరయం వా తిరచ్ఛానయోనిం వా పేత్తివిసయం వా ఉపపజ్జన్తి. ‘‘ధమ్మతాసిద్ధస్స పఞ్చసీలస్స ఆనుభావేన తే దేవలోకే నిబ్బత్తన్తీ’’తి వదన్తి. వస్ససహస్సమేవ చ నేసం సబ్బకాలం ఆయుప్పమాణం. సబ్బమేతం తేసం పఞ్చసీలం వియ ధమ్మతాసిద్ధం ఏవాతి వేదితబ్బం. తత్థాతి తస్మిం ఉత్తరకురుదీపే.

ఏకఖురం కత్వాతి అనేకసఫమ్పి ఏకసఫం వియ కత్వా, అస్సం వియ కత్వాతి అత్థో. ‘‘గావి’’న్తి వత్వా పున ‘‘పసు’’న్తి వుత్తత్తా గావితో ఇతరో సబ్బో చతుప్పదో ఇధ ‘‘పసూ’’తి అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా గావి’’న్తి.

తస్సాతి గబ్భినిత్థియా. పిట్ఠి ఓనమితుం సహతీతి కుచ్ఛియా గరుభారతాయ తేసం ఆరుళ్హకాలే పిట్ఠి ఓనమతి, తేసం నిసజ్జం సహతి పల్లఙ్కే నిసిన్నా వియ హోన్తి. సమ్మాదిట్ఠికేతి కమ్మపథసమ్మాదిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠికే. ఏత్థాతి జమ్బుదీపే. ఏత్థ హి జనపదవోహారో, న ఉత్తరకురుమ్హి. తథా హి ‘‘పచ్చన్తిమమిలక్ఖువాసికే’’తి చ వుత్తం.

తస్స రఞ్ఞోతి వేస్సవణమహారాజస్స. ఇతి సో అత్తానమేవ పరం వియ కత్వా వదతి. ఏసేవ నయో పరతోపి. బహువిధం నానారతనవిచిత్తం నానాసణ్ఠానం రథాది దిబ్బయానం ఉపట్ఠితమేవ హోతి సుదన్తవాహనయుత్తం, న నేసం యానానం ఉపట్ఠాపనే ఉస్సుక్కం ఆపజ్జితబ్బం అత్థి. ఏతానీతి హత్థియానాదీని. నేసన్తి వేస్సవణపరిచారికానం. కప్పితాని హుత్వా ఉట్ఠితాని ఆరుహితుం ఉపకప్పనయానాని. నిపన్నాపి నిసిన్నాపి విచరన్తి చన్దిమసూరియా వియ యథాసకం విమానేసు.

నగరా అహూతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నగరాని భవింసూతి అత్థో’’తి. ఆటానాటా నామాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామం నగరం ఆసి.

తస్మిం ఠత్వాతి తస్మిం పదేసే పరకుసిటనాటానామకే నగరే ఠత్వా. తతో ఉజుం ఉత్తరదిసాయం. ఏతస్సాతి కసివన్తనగరస్స. అపరభాగే అపరకోట్ఠాసే, పరతో ఇచ్చేవ అత్థో.

కువేరోతి తస్స పురిమజాతిసముదాగతం నామన్తి తేనేవ పసఙ్గేన యేనాయం సమ్పత్తి అధిగతా, తదస్స పుబ్బకమ్మం ఆచిక్ఖితుం ‘‘అయం కిరా’’తిఆది వుత్తం. ఉచ్ఛువప్పన్తి ఉచ్ఛుసస్సం. అవసేససాలాహీతి అవసేసయన్తసాలాహి, నిస్సక్కవచనఞ్చేతం. తత్థేవాతి పుఞ్ఞత్థం దిన్నసాలాయమేవ.

పటిఏసన్తోతి పతి పతి అత్థే ఏసన్తో వీమంసన్తో. న కేవలం తే వీమంసన్తి ఏవ, అథ ఖో తమత్థం పతిట్ఠాపేన్తీతి ఆహ ‘‘విసుం విసుం అత్థే ఉపపరిక్ఖమానా అనుసాసమానా’’తి. యక్ఖరట్ఠికాతి యక్ఖరట్ఠాధిపతినో. యక్ఖా చ వేస్సవణస్స రఞ్ఞో నివేసనద్వారే నియుత్తా చాతి యక్ఖదోవారికా, తేసం యక్ఖదోవారికానం.

యస్మా ధరణీపోరక్ఖణితో పురాణోదకం భస్సయన్తం హేట్ఠా వుట్ఠి హుత్వా నిక్ఖమతి, తస్మా తం తతో గహేత్వా మేఘేహి పవుట్ఠం వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘యతో పోక్ఖరణితో ఉదకం గహేత్వా మేఘా పవస్సన్తీ’’తి. యతోతి యతో ధరణీపోక్ఖరణితో. సభాతి యక్ఖానం ఉపట్ఠానసభా.

తస్మిం ఠానేతి తస్సా పోక్ఖరణియా తీరే యక్ఖానం వసనవనే. సదా ఫలితాతి నిచ్చకాలం సఞ్జాతఫలా. నిచ్చపుప్ఫితాతి నిచ్చం సఞ్జాతపుప్ఫా. నానాదిజగణాయుతాతి నానావిధేహి దిజగణేహి యుత్తా. తేహి పన సకుణసఙ్ఘేహి ఇతో చితో చ సమ్పతన్తేహి పరిబ్భమన్తేహి యస్మా సా పోక్ఖరణీ ఆకులా వియ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘వివిధపక్ఖిసఙ్ఘసమాకులా’’తి. కోఞ్చసకుణేహీతి సారససకున్తేహి.

‘‘ఏవం విరవన్తాన’’న్తి ఇమినా తథా వస్సితవసేన ‘‘జీవఞ్జీవకా’’తి అయం తేసం సమఞ్ఞాతి దస్సేతి. ఉట్ఠవచిత్తకాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘ఏవం వస్సమానా’’తి. పోక్ఖరసాతకాతి పోక్ఖరసణ్ఠానతాయ ‘‘పోక్ఖరసాతకా’’తి ఏవం లద్ధనామా.

సబ్బకాలం సోభతీతి సబ్బఉతూసు సోభతి, న తస్సా హేమన్తాదివసేన సోభావిరతో అత్థి. ఏవంభూతా చ నిచ్చం పుప్ఫితజలజథలజపుప్ఫతాయ, ఫలభారభరితరుక్ఖపరివారితతాయ, అట్ఠఙ్గసమన్నాగతసలిలతాయ చ నిరన్తరం సోభతి.

౨౮౨. పరికమ్మన్తి పుబ్బుపచారం. పరిసోధేత్వాతి ఏకక్ఖరస్సాపి అవిరాధనవసేన ఆచరియసన్తికే సబ్బం సోధేత్వా. సుట్ఠు ఉగ్గహితాతి పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనాయ పోరియా వాచాయ విస్సట్ఠాయ అనేలగళాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనీయా సమ్మదేవ ఉగ్గహితా. తథా హి ‘‘అత్థఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ పరిసోధేత్వా’’తి వుత్తం. అత్థం జానతో ఏవ హి బ్యఞ్జనం పరిసుజ్ఝతి, నో అజానతో. పదబ్యఞ్జనానీతి పదఞ్చేవ బ్యఞ్జనఞ్చ అహాపేత్వా. ఏవఞ్హి పరిపుణ్ణా నామ హోతీతి. విసంవాదేత్వాతి అఞ్ఞథా కత్వా. తేజవన్తం న హోతి విరజ్ఝనతో చేవ విమ్హయత్థభావతో చ. సబ్బసోతి అనవసేసతో ఆదిమజ్ఝపరియోసానతో. తేజవన్తం హోతీతి సభావనిరుత్తిం అవిరాధేత్వా సుప్పవత్తిభావేన సాధనతో. ఏవం పయోగవిపత్తిం పహాయ పయోగసమ్పత్తియా సతి పరిత్తస్స అత్థసాధకతం దస్సేత్వా ఇదాని అజ్ఝాసయవిపత్తిం పహాయ అజ్ఝాసయసమ్పత్తియా అత్థసాధకతం దస్సేతుం ‘‘లాభహేతూ’’తిఆది వుత్తం. ఇదం పరిత్తభణనం సత్తానం అనత్థపటిబాహనహేతూతి తస్స ఞాణకరుణాపుబ్బకతా నిస్సరణపక్ఖో. మేత్తం పురేచారికం కత్వాతి మేత్తామనసికారేన సత్తేసు హితఫరణం పురక్ఖత్వా.

‘‘వత్థుం వా’’తిఆది పుబ్బే చతుపరిసమజ్ఝే కతాయ సాధనాయ భగవతో పవేదనం. ఘరవత్థున్తి వసనగేహం. నిబద్ధవాసన్తి పరగేహేపి నేవాసికభావేన వాసం న లభేయ్య, యం పన మహారాజానం, యక్ఖసేనాపతీనఞ్చ అజానన్తానంయేవ కదాచి వసిత్వా గమనం, తం అప్పమాణన్తి అధిప్పాయో. సమితిన్తి యక్ఖాదిసమాగమం. కామం పాళియం ‘‘న మే సో’’తి ఆగతం, ఇతరేసమ్పి పన మహారాజానమత్తనా ఏకజ్ఝాసయతాయ తేసమ్పి అజ్ఝాసయం హదయే ఠపేత్వా వేస్సవణో తథా అవోచ. కఞ్ఞం అను అను వహితుం అయుత్తో అనావయ్హో, సబ్బకాలం కఞ్ఞం లద్ధుం అయుత్తోతి అత్థో, తం అనావయ్హం. తేనాహ ‘‘న ఆవాహయుత్త’’న్తి. న వివయ్హన్తి అవివయ్హం, కఞ్ఞం గహేతుమయుత్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘న వివాహయుత్త’’న్తి. ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. అత్తా విసయభూతో ఏతాసం అత్థీతి అత్తా, పరిభాసా, తాహి. పరియత్తం కత్వా వచనేన పరిపుణ్ణాహి. యథా యక్ఖా అక్కోసితబ్బా, ఏవం పవత్తా అక్కోసా యక్ఖఅక్కోసా నామ, తేహి. తే పన ‘‘కళారక్ఖి కళారదన్తా కాళవణ్ణా’’తి ఏవం ఆదయో.

విరుద్ధాతి విరుజ్ఝనకా పరేహి విరోధినో. రభసాతి సారమ్భకాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘కరణుత్తరియా’’తి. రభసాతి వా సాహసికా. సామినో మనసో అస్సవాతి మనస్సా, కిఙ్కరా. యే హి ‘‘కిం కరోమి భద్దన్తే’’తి సామికస్స వసే వత్తన్తి, తే ఏవం వుచ్చన్తి. తేన వుత్తం ‘‘యక్ఖసేనాపతీనం యే మనస్సా, తేస’’న్తి. ఆణాయ అవరోధితుపచారా అవరుద్ధా, తే పన ఆణావతో పచ్చత్థికా నామ హోన్తీతి ‘‘పచ్చామిత్తా వేరినో’’తి వుత్తం. ఉజ్ఝాపేతబ్బన్తి హేట్ఠా కత్వా చిన్తాపేతబ్బం, తం పన ఉజ్ఝాపనం తేసం నీచకిరియాయ జానాపనం హోతీతి ఆహ ‘‘జానాపేతబ్బా’’తి.

పరిత్తపరికమ్మకథావణ్ణనా

పరిత్తస్స పరికమ్మం కథేతబ్బన్తి ఆటానాటియపరిత్తస్స పరికమ్మం పుబ్బుపచారట్ఠానియం మేత్తసుత్తాది కథేతబ్బం. ఏవఞ్హి తం లద్ధాసేవనం హుత్వా తేజవన్తం హోతి. తేనాహ ‘‘పఠమమేవ హీ’’తిఆది. పిట్ఠం వా మంసం వాతి వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన మచ్ఛఘతసూపాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఓతారం లభన్తి అత్తనా పియాయితబ్బఆహారవసేన పియాయితబ్బట్ఠానవసేన చ. ‘‘పరిత్త…పే… నిసీదితబ్బ’’న్తి ఇమినావ పరిత్తకారకస్స భిక్ఖునో పరిసుద్ధిపి ఇచ్ఛితబ్బాతి దస్సేతి.

‘‘పరిత్తకారకో…పే… సమ్పరివారితేనా’’తి ఇదం పరిత్తకరణే బాహిరరక్ఖాసంవిధానం. ‘‘మేత్తచిత్తం …పే… కాతబ్బ’’న్తి ఇదం అబ్భన్తరరక్ఖా ఉభయతో రక్ఖాసంవిధానం. ఏవఞ్హి అమనుస్సా పరిత్తకరణస్స అన్తరాయం కాతుం న విసహన్తి. మఙ్గలకథా వత్తబ్బా పుబ్బుపచారవసేన. సబ్బసన్నిపాతోతి తస్మిం విహారే, తస్మిం వా గామఖేత్తే సబ్బేసం భిక్ఖూనం సన్నిపాతో. ఘోసేతబ్బో,‘‘చేతియఙ్గణే సబ్బేహి సన్నిపతితబ్బ’’న్తి. అనాగన్తుం నామ న లబ్భతి అమనుస్సేన బుద్ధాణాభయేన, రాజాణాభయేన చ. గహితకాపదేసేన అమనుస్సోవ పుచ్ఛితో హోతీతి ఆహ ‘‘అమనుస్సగ్గహితకో ‘త్వం కో నామా’తి పుచ్ఛితబ్బో’’తి. మాలాగన్ధాదీసు పూజనత్థం వినియుఞ్జియమానేసు. పత్తీతి తుయ్హం పత్తిదానం. పిణ్డపాతే పత్తీతి పిణ్డపాతే దియ్యమానే పత్తిదానం. దేవతానన్తి యక్ఖసేనాపతీనం. పరిత్తం భణితబ్బన్తి ఏత్థాపి ‘‘మేత్తచిత్తం పురేచారికం కత్వా’’తి చ ‘‘మఙ్గలకథా వత్తబ్బా’’తి చ ‘‘విహారస్స ఉపవనే’’తి ఏవమాది చ సబ్బం గిహీనం పరిత్తకరణే వుత్తం పరికమ్మం కాతబ్బమేవ.

సరీరే అధిముచ్చతీతి సరీరం అనుపవిసిత్వా వియ ఆవిసన్తో యథా గహితకస్స వసేన న వత్తతి, అత్తనో ఏవ వసేన వత్తతి, ఏవం అధిముచ్చతి అధిట్ఠహిత్వా తిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘ఆవిసతీతి తస్సేవ వేవచన’’న్తి. లగ్గతీతి తత్థేవ లగ్గో అల్లీనో హోతి. తేనాహ ‘‘న అపేతీ’’తి. రోగం వడ్ఢేన్తోతి ధాతూనం సమభావేన వత్తితుం అప్పదానవసేన ఉప్పన్నం రోగం వడ్ఢేన్తో. ధాతూనం విసమభావాపత్తియా చ ఆహారస్స చ అరుచ్చనేన గహితకస్స సరీరే లోహితం సుస్సతి, మంసం మిలాయతి, తం పనస్స యక్ఖో ధాతుక్ఖోభనిమిత్తతాయ కరోన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘అప్పమంసలోహితం కరోన్తో’’తి.

౨౮౩. తేసం నామాని ఇన్దాదినామభావేన వోహరితబ్బతో. తతోతి తతో ఆరోచనతో పరం. తేతి యక్ఖసేనాపతయో. ఓకాసో న భవిస్సతీతి భిక్ఖుభిక్ఖునియో, ఉపాసకఉపాసికాయో విహేఠేతుం అవసరో న భవిస్సతి సమ్మదేవ ఆరక్ఖాయ విహితత్తాతి.

ఆటానాటియసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.