నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
దీఘనికాయే
పాథికవగ్గటీకా
౧. పాథికసుత్తవణ్ణనా
సునక్ఖత్తవత్థువణ్ణనా
౧. అపుబ్బపదవణ్ణనాతి అత్థసంవణ్ణనావసేన హేట్ఠా అగ్గహితతాయ అపుబ్బస్స అభినవస్స పదస్స వణ్ణనా అత్థవిభావనా. ‘‘హిత్వా పునప్పునాగతమత్థ’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా) హి వుత్తం. మల్లేసూతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఛాయూదకసమ్పన్నే వనసణ్డే విహరతీతి అనుపియసామన్తా కతస్స విహారస్స అభావతో. యది న తావ పవిట్ఠో, కస్మా ‘‘పావిసీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పవిసిస్సామీ’’తిఆది, తేన అవస్సం భావిని భూతే వియ ఉపచారా హోన్తీతి దస్సేతి. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో ‘‘యథా కి’’న్తిఆదిమాహ. ఏతన్తి ఏతం ‘‘అతిప్పగో ఖో’’తిఆదికం చిన్తనం అహోసి. అతివియ పగో ఖోతి అతివియ పాతోవ. ఛన్నకోపీనతాయ, పరిబ్బాజకపబ్బజ్జుపగమేన చ ఛన్నపరిబ్బాజకం, న నగ్గపరిబ్బాజకం.
౨. యస్మా భగవతో ఉచ్చాకులప్పసుతతం, మహాభినిక్ఖమననిక్ఖన్తతం, అనఞ్ఞసాధారణదుక్కరచరణం, వివేకవాసం, లోకసమ్భావితతం, ఓవాదానుసాసనీహి లోకస్స బహుపకారతం, పరప్పవాదమద్దనం, మహిద్ధికతం, మహానుభావతన్తి ఏవమాదికం తంతంఅత్తపచ్చక్ఖగుణవిసేసం నిస్సాయ యేభుయ్యేన అఞ్ఞతిత్థియాపి భగవన్తం దిస్వా ఆదరగారవబహుమానం దస్సేన్తియేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘భగవన్తం దిస్వా మానథద్ధతం అకత్వా’’తిఆది. లోకసముదాచారవసేనాతి లోకోపచారవసేన. చిరస్సన్తి చిరకాలేన. ఆదీని వదన్తి ఉపచారవసేన. తస్సాతి భగ్గవగోత్తస్స పరిబ్బాజకస్స. గిహిసహాయోతి గిహికాలతో పట్ఠాయ సహాయో. పచ్చక్ఖాతోతి యేనాకారేన పచ్చక్ఖానా, తం దస్సేతుం ‘‘పచ్చక్ఖామీ’’తిఆది వుత్తం.
౩. ఉద్దిస్సాతి సత్థుకారభావేన ఉద్దిస్సాతి అయమేత్థ అధిప్పాయోతి తం దస్సేన్తో ‘‘భగవా మే’’తిఆదిమాహ. యదా సునక్ఖత్తస్స ‘‘భగవన్తం పచ్చక్ఖామీ’’తి చిత్తం ఉప్పన్నం, వాచా భిన్నా, తదా ఏవస్స భగవతా సద్ధిం కోచి సమ్బన్ధో నత్థి అసక్యపుత్తియభావతో సాసనతో పరిబాహిరత్తా. అయం తావేత్థ సాసనయుత్తి, సా పనాయం ఠపేత్వా సాసనయుత్తికోవిదే అఞ్ఞేసం న సమ్మదేవ విసయోతి భగవా సబ్బసాధారణవసేనస్స అత్తనా సమ్బన్ధాభావం దస్సేతుం ‘‘అపి నూ’’తి ఆదిం వత్వా సునక్ఖత్తం ‘‘కో సన్తో కం పచ్చాచిక్ఖసీ’’తి ఆహ. యస్మా ముఖాగతోయం సమ్బన్ధో, న పూజాగతాదికో, యో చ యాచకయాచితబ్బతావసేన హోతి, తదుభయఞ్చేత్థ నత్థీతి దస్సేన్తో భగవా సునక్ఖత్తం ‘‘కో సన్తో కం పచ్చాచిక్ఖసీ’’తి అవోచ, తస్మా తమత్థం దస్సేతుం ‘‘యాచకో వా’’తిఆది వుత్తం. యాచితకో వా యాచకం పచ్చాచిక్ఖేయ్యాతి సమ్బన్ధో. త్వం పన నేవ యాచకో ‘‘అహం భన్తే భగవన్తం ఉద్దిస్స విహరిస్సామీ’’తి ఏవం మమ సన్తికం అనుపగతత్తా. న యాచితకో ‘‘ఏహి త్వం సునక్ఖత్త మమం ఉద్దిస్స విహరాహీ’’తి ఏవం మయా అపత్థితత్తా.
కో సమానోతి యాచకయాచితకేసు కో నామ హోన్తో. కన్తి యాచకయాచితకేసు ఏవ కం నామ హోన్తం మం పచ్చాచిక్ఖసి. తుచ్ఛపురిసాతి ఝానమగ్గాదిఉత్తరిమనుస్సధమ్మేసు కస్సచిపి అభావా రిత్తపురిసా. నను చాయం సునక్ఖత్తో లోకియజ్ఝానాని, ఏకచ్చాభిఞ్ఞఞ్చ ఉప్పాదేసీతి? కిఞ్చాపి ఉప్పాదేసి, తతో పన భగవతి ఆఘాతుప్పాదనేన సహేవ పరిహీనో అహోసి. అపరాధో నామ సుప్పటిపత్తియా విరజ్ఝనహేతుభూతో కిలేసుప్పాదోతి ఆహ ‘‘యత్తకో తే అపరాధో, తత్తకో దోసో’’తి. యావఞ్చాతి అవధిపరిచ్ఛేదభావదస్సనం ‘‘యావఞ్చ తేన భగవతా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩) వియ. తేతి తయా. ఇదన్తి నిపాతమత్తం. అపరద్ధన్తి అపరజ్ఝితం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘పచ్చాచిక్ఖామిదానాహం భన్తే భగవన్త’’న్తిఆదీని వదన్తేన తుచ్ఛపురిస తయా యావఞ్చిదం అపరద్ధం, న తస్స అపరాధస్స పమాణం అత్థీతి.
౪. మనుస్సధమ్మాతి భావనానుయోగేన వినా మనుస్సేహి అనుట్ఠాతబ్బధమ్మా. సో హి మనుస్సానం చిత్తాధిట్ఠానమత్తేన ఇజ్ఝనతో తేసం సమ్భావితధమ్మో వియ ఠితో తథా వుత్తో, మనుస్సగ్గహణఞ్చేత్థ తేసు బహులం పవత్తనతో. ఇద్ధిభూతం పాటిహారియం, న ఆదేసనానుసాసనీపాటిహారియన్తి అధిప్పాయో. కతేతి పవత్తితే. నియ్యాతీతి నిగ్గచ్ఛతి, వట్టదుక్ఖతో నిగ్గమనవసేన పవత్తతీతి అత్థో. ధమ్మే హి నిగ్గచ్ఛన్తే తంసమఙ్గిపుగ్గలో ‘‘నిగ్గచ్ఛతీ’’తి వుచ్చతి, అట్ఠకథాయం పన ని-సద్దో ఉపసగ్గమత్తం, యాతి ఇచ్చేవ అత్థోతి దస్సేతుం గచ్ఛతీతి అత్థో వుత్తో. తత్రాతి పధానభావేన వుత్తస్స అత్థస్స భుమ్మవసేన పటినిద్దేసోతి తస్మిం ధమ్మే సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ నియ్యన్తేతి అయమేత్థ అత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మిం…పే… సంవత్తమానే’’తి.
౫. అగ్గన్తి ఞాయతీతి అగ్గఞ్ఞం. లోకపఞ్ఞత్తిన్తి లోకస్స పఞ్ఞాపనం. లోకస్స అగ్గన్తి లోకుప్పత్తిసమయే ‘‘ఇదం నామ లోకస్స అగ్గ’’న్తి ఏవం జానితబ్బం బుజ్ఝితబ్బం. అగ్గమరియాదన్తి ఆదిమరియాదం.
౬. ఏత్తకం విప్పలపిత్వాతి ‘‘న దానాహం భన్తే భగవన్తం ఉద్దిస్స విహరిస్సామీ’’తి, ‘‘న హి పన మే భన్తే భగవా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియం కరోతీ’’తి, ‘‘న హి పన మే భన్తే భగవా అగ్గఞ్ఞం పఞ్ఞపేతీ’’తి చ ఏత్తకం విప్పలపిత్వా. ఇదం కిర సో భగవా సత్థుకిచ్చం ఇద్ధిపాటిహారియం, అగ్గఞ్ఞపఞ్ఞాపనఞ్చ కాతుం న సక్కోతీతి పకాసేన్తో కథేసి. తేనాహ ‘‘సునక్ఖత్తో కిరా’’తిఆది. ఉత్తరవచనవసేన పతిట్ఠాభావతో అప్పతిట్ఠో. తతో ఏవ నిరవో నిస్సద్దో.
ఆదీనవదస్సనత్థన్తి దిట్ఠధమ్మికస్స ఆదీనవస్స దస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘సయమేవ గరహం పాపుణిస్ససీ’’తి. సమ్పరాయికా పన ఆదీనవా అనేకవిధా, తే దస్సేన్తో సునక్ఖత్తో న సద్దహేయ్యాతి దిట్ఠధమ్మికస్సేవ గహణం. అనేకకారణేనాతి ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహ’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౫౭, ౨౫౫) అనేకవిధేన వణ్ణకారణేన. ఏవం మే అవణ్ణో న భవిస్సతీతి అజ్ఝాసయేన అత్తనో బాలతాయ వణ్ణారహానం అవణ్ణం కథేత్వా. ఏవం భగవా మక్ఖిభావే ఆదీనవం దస్సేత్వా పున తస్స కథనే కారణం విభావేతుం ‘‘ఇతి ఖో తే’’తిఆదిమాహాతి తం దస్సేతుం ‘‘తతో’’తిఆది వుత్తం. ఏవఞ్హి సునక్ఖత్తస్స అప్పకోపి వచనోకాసో న భవిస్సతీతి. అపక్కమీతి అత్తనా యథాఠితా వుట్ఠాయ అపసక్కి. అపక్కన్తో సాసనతో భట్ఠో. తేనాహ ‘‘చుతో’’తి. ఏవమేవాతి అపక్కమన్తో చ న యథా తథా అపక్కమి, యథా పన కాయస్స భేదా అపాయే నిబ్బత్తేయ్య, ఏవమేవ అపక్కమి.
కోరఖత్తియవత్థువణ్ణనా
౭. ద్వీహి పదేహీతి ద్వీహి వాక్యేహి ఆరద్ధం బ్యతిరేకవసేన తదుభయత్థనిద్దేసవసేన ఉపరిదేసనాయ పవత్తత్తా. అనుసన్ధిదస్సనవసేనాతి యథానుసన్ధిసఙ్ఖాతఅనుసన్ధిదస్సనవసేన.
ఏకం సమయన్తి చ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం సమయే’’తి చ. థూలూ నామ జనపదోతి జనపదీనం రాజకుమారానం వసేన తథాలద్ధనామో. కుక్కురవతం సమాదానవసేన ఏతస్మిం అత్థీతి కుక్కురవతికోతి ఆహ ‘‘సమాదిన్నకుక్కురవతో’’తి. అఞ్ఞమ్పీతి ‘‘చతుక్కోణ్డికస్సేవ విచరణం, తథా కత్వావ ఖాదనం, భుఞ్జనం, వామపాదం ఉద్ధరిత్వా ముత్తస్స విస్సజ్జన’’న్తి ఏవమాదికం అఞ్ఞమ్పి సునఖేహి కాతబ్బకిరియం. చతూహి సరీరావయవేహి కుణ్డనం గమనం చతుక్కోణ్డో, సో ఏతస్మిం అత్థీతి చతుక్కోణ్డికో. సో పన యస్మా చతూహి సరీరావయవేహి సఙ్ఘట్టితగమనో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చతుసఙ్ఘట్టితో’’తి. తేనేవాహ ‘‘ద్వే జణ్ణూనీ’’తిఆది. భక్ఖసన్తి వా భక్ఖితబ్బం, అసితబ్బఞ్చ. తేనేవాహ ‘‘యం కిఞ్చి ఖాదనీయం భోజనీయ’’న్తి. కామం ఖాదనఞ్చ నామ ముఖేన కాతబ్బం, హత్థేన పన తత్థ ఉపనామనం నివారేతుం అవధారణం కతన్తి ఆహ ‘‘హత్థేన అపరామసిత్వా’’తి, అగ్గహేత్వాతి అత్థో. సున్దరరూపోతి సున్దరభావో. వతాతి పత్థనత్థే నిపాతో ‘‘అహో వతాహం లాభీ అస్స’’న్తిఆదీసు వియ. ‘‘సమణేన నామ ఏవరూపేన భవితబ్బం అహో వతాహం ఏదిసో భవేయ్య’’న్తి ఏవం తస్స పత్థనా అహోసి. తేనాహ ‘‘ఏవం కిరా’’తిఆది.
గరహత్థే అపి-కారో ‘‘అపి సిఞ్చే పలణ్డక’’న్తిఆదీసు వియ. అరహన్తే చ బుద్ధే, బుద్ధసావకే ‘‘అరహన్తో ఖీణాసవా న హోన్తీ’’తి ఏవం తస్స దిట్ఠి ఉప్పన్నా. యథాహ మహాసీహనాదసుత్తే ‘‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసా’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౬). సత్తమం దివసన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం. అలసకేనాతి అజీరణేన ఆమరోగేన.
అట్ఠితచమత్తతాయ పురాణపణ్ణసదిసో.బీరణత్థమ్బకన్తి బీరణగచ్ఛా.
మత్తా ఏతస్స అత్థీతి మత్తం, భోజనమత్తవన్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘పమాణయుత్త’’న్తి. మన్తా మన్తాతి మన్తాయ మన్తాయ.
౮. ఏకద్వీహికాయ గణనాయ. నిరాహారోవ అహోసి భగవతో వచనం అఞ్ఞథా కాతుకామో, తథాభూతోపి సత్తమే దివసే ఉపట్ఠాకేన ఉపనీతం భక్ఖసం దిస్వా ‘‘ధీ’’తి ఉపట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తో భోజనతణ్హాయ ఆకడ్ఢియమానహదయో తం కుచ్ఛిపూరం భుఞ్జిత్వా భగవతా వుత్తనియామేనేవ కాలమకాసి. తేన వుత్తం ‘‘అథస్సా’’తిఆది. సచేపి…పే… చిన్తేయ్యాతి యది ఏసో అచేలో ‘‘ధీ’’తి పచ్చుపట్ఠపేత్వా ‘‘అజ్జపి అహం న భుఞ్జేయ్య’’న్తి చిన్తేయ్య, తథాచిన్తనే సతిపి దేవతావిగ్గహేన తం దివసం…పే… కరేయ్య. కస్మా? అద్వేజ్ఝవచనా హి తథాగతా, న తేసం వచనం వితథం హోతి.
గతగతట్ఠానం అఙ్గణమేవ హోతీతి తేహి తం కడ్ఢిత్వా గచ్ఛన్తేహి గతగతప్పదేసో ఉత్తరకసామన్తా వివటఙ్గణమేవ హుత్వా ఉపట్ఠాతి. తేతి తిత్థియా. సుసానంయేవ గన్త్వాతి ‘‘బీరణత్థమ్బకం అతిక్కమిస్సామా’’తి గచ్ఛన్తాపి అనేకవారం తం అనుసంయాయిత్వా పునపి తంయేవ సుసానం ఉపగన్త్వా.
౯. ఇదన్తి ఇదం మతసరీరం. ‘‘తమేవ వా సరీరం కథాపేసీతి తం సరీరం అధిట్ఠహిత్వా ఠితపేతేన కథాపేసీ’’తి కేచి. కోరఖత్తియం వా అసురయోనితో ఆనేత్వా కథాపేతు అఞ్ఞం వా పేతం, కో ఏత్థ విసేసో. ‘‘అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధవిసయో’’తి పన వచనతో తదేవ సరీరం సునక్ఖత్తేన పహతమత్తం బుద్ధానుభావేన ఉట్ఠాయ తమత్థం ఞాపేసీతి దట్ఠబ్బం. పురిమోయేవ పన అత్థో అట్ఠకథాసు వినిచ్ఛితో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘నిబ్బత్తట్ఠానతో’’తిఆది (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౦).
౧౦. విపాకన్తి ఫలం, అత్థనిబ్బత్తీతి అత్థో.
సమానేతబ్బానీతి సమ్మా ఆనేతబ్బాని, సరూపతో ఆనేత్వా దస్సేతబ్బానీతి అత్థో. పాటిహారియానం పఠమాదితా భగవతా వుత్తానుపుబ్బియా వేదితబ్బా. కేచి పనేత్థ ‘‘పరచిత్తవిభావనం, ఆయుపరిచ్ఛేదవిభావనం, బ్యాధివిభావనం, గతివిభావనం, సరీరనిక్ఖేపవిభావనం, సునక్ఖత్తేన సద్ధిం కథావిభావనఞ్చాతి ఛ పాటిహారియానీ’’తి వదన్తి, తం యది సునక్ఖత్తస్స చిత్తవిభావనం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవం సతి ‘‘సత్తా’’తి వత్తబ్బం తస్స భావిఅవణ్ణవిభావనాయ సద్ధిం. అథ అచేలస్స మరణచిత్తవిభావనం, తం ‘‘సత్తమం దివసం కాలం కరిస్సతీ’’తి ఇమినా సఙ్గహితన్తి విసుం న వత్తబ్బం, తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం.
అచేలకళారమట్టకవత్థువణ్ణనా
౧౧. నిక్ఖన్తదన్తమట్టకోతి నిక్ఖన్తదన్తో మట్టకో. సో కిర అచేలకభావతో పుబ్బే మట్టకితో హుత్వా విచరి వివరదన్తో చ, తేన నం ‘‘కోరమట్టకో’’తి సఞ్జానన్తి. యం కిఞ్చి తస్స దేన్తో ‘‘సాధురూపో అయం సమణో’’తి సమ్భావేన్తో అగ్గం సేట్ఠంయేవ దేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘లాభగ్గం పత్తో, అగ్గలాభం పత్తో’’తి. బహూ అచేలకా తం పరివారేత్వా విచరన్తి, గహట్ఠా చ తం బహూ అడ్ఢా విభవసమ్పన్నా కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పయిరుపాసన్తి. తేన వుత్తం ‘‘యసగ్గం అగ్గపరివారం పత్తో’’తి. వతానియేవ పజ్జితబ్బతో పదాని. అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో వతకోట్ఠాసా వా.సమత్తానీతి సమం అత్తని గహితాని. పురత్థిమేనాతి ఏన-సద్దసమ్బన్ధేన ‘‘వేసాలి’’న్తి ఉపయోగవచనం, అవిదూరత్థే చ ఏన-సద్దో పఞ్చమ్యన్తోతి ఆహ ‘‘వేసాలితో అవిదూరే’’తి.
౧౨. సాసనే పరిచయవసేన తిలక్ఖణాహతం పఞ్హం పుచ్ఛి.న సమ్పాయాసీతి నావబుజ్ఝి న సమ్పాదేసి. తేనాహ ‘‘సమ్మా ఞాణగతియా’’తిఆది. సమ్పాయనం వా సమ్పాదనం. పఞ్హం పుట్ఠస్స చ సమ్పాదనం నామ సమ్మదేవ కథనన్తి తదభావం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. కోపవసేన తస్స అక్ఖీని కమ్పనభావం ఆపజ్జింసూతి ఆహ ‘‘కమ్పనక్ఖీనిపి పరివత్తేత్వా’’తి. కోపన్తి కోధం, సో పన చిత్తస్స పకుప్పనవసేన పవత్తతీతి ఆహ ‘‘కుప్పనాకార’’న్తి. దోసన్తి ఆఘాతం, సో పన ఆరమ్మణే దుస్సనవసేన పవత్తీతి ఆహ ‘‘దుస్సనాకార’’న్తి. అతుట్ఠాకారన్తి తుట్ఠియా పీతియా పటిపక్ఖభూతప్పవత్తిఆకారం. కాయవచీవికారేహి పాకటమకాసి. మా వత నోతి ఏత్థ మాతి పటిక్ఖేపో, నోతి మయ్హన్తి అత్థోతి ఆహ ‘‘అహో వత మే న భవేయ్యా’’తి. మం వత నోతి ఏత్థ పన నోతి సంసయేతి ఆహ ‘‘అహోసి వత ను మమా’’తి.
౧౪. పరిపుబ్బో దహిత-సద్దో వత్థనివాసనం వదతీతి ఆహ ‘‘పరిదహితో నివత్థవత్థో’’తి. యసనిమిత్తకతాయ లాభస్స యసపరిహానియావ లాభపరిహాని వుత్తా హోతీతి పాళియం ‘‘యసా నిహీనో’’తి వుత్తం.
అచేలపాథికపుత్తవత్థువణ్ణనా
౧౫. ‘‘అహం సబ్బం జానామీ’’తి ఏవం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం వదతి పటిజానాతీతి ఞాణవాదో, తేన మయా ఞాణవాదేన సద్ధిం.అతిక్కమ్మ గచ్ఛతోతి ఉపడ్ఢభాగేన పరిచ్ఛిన్నం పదేసం అతిక్కమిత్వా ఇద్ధిపాటిహారియం కాతుం గచ్ఛతో. కిం పనాయం అచేలో పాథికపుత్తో అత్తనో పమాణం న జానాతీతి? నో న జానాతి. యది ఏవం, కస్మా సుక్ఖగజ్జితం గజ్జీతి? ‘‘ఏవాహం లోకే పాసంసో భవిస్సామీ’’తి కోహఞ్ఞే కత్వా సుక్ఖగజ్జితం గజ్జి. తేన వుత్తం ‘‘నగరవాసినో’’తిఆది. పట్ఠపేత్వాతి యుగగ్గాహం ఆరభిత్వా.
౧౬. హీనజ్ఝాసయత్తా…పే… ఉదపాది. వుత్తఞ్హేతం ‘‘హీనాధిముత్తికా సత్తా హీనాధిముత్తికే ఏవ సత్తే సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౯౮).
యస్మా తథావుత్తా వాచా తథారూపచిత్తహేతుకా, తఞ్చ చిత్తం తథారూపదిట్ఠిచిత్తహేతుకం, తస్మా ‘‘తం వాచం అప్పహాయా’’తి వత్వా యథా తస్సా అప్పహానం హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘తం చిత్తం అప్పహాయా’’తి ఆహ, తస్స చ యథా అప్పహానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా’’తి అవోచ. యస్మా వా తథారూపా వాచా మహాసావజ్జా, చిత్తం తతో మహాసావజ్జతరం తంసముట్ఠాపకభావతో, దిట్ఠి పన తతో మహాసావజ్జతమా తదుభయస్స మూలభావతో, తస్మా తేసం మహాసావజ్జతాయ ఇమం విభాగం దస్సేత్వా అయం అనుక్కమో ఠపితోతి వేదితబ్బో. తేసం పన యథా పహానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘అహ’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘నాహం బుద్ధో’’తి వదన్తోతి సాఠేయ్యేన వినా ఉజుకమేవ ‘‘అహం బుద్ధో న హోమీ’’తి వదన్తో. చిత్తదిట్ఠిప్పహానేపి ఏసేవ నయో. విపతేయ్యాతి ఏత్థ వి-సద్దో పఠమే వికప్పే ఉపసగ్గమత్తం, దుతియే పన విసరణత్థోతి ఆహ ‘‘సత్తధా వా పన ఫలేయ్యా’’తి.
౧౭. ఏకంసేనాతి ఏకన్తేన, ఏకన్తికం పన వచనపరియాయవినిముత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘నిప్పరియాయేనా’’తి. ఓధారితాతి అవధారితా నియమేత్వా భాసితా. విగతరూపేనాతి అపగతసభావేన. తేనాహ ‘‘విగచ్ఛితసభావేనా’’తి, ఇద్ధానుభావేన అపనీతసకభావేన. తేన వుత్తం ‘‘అత్తనో’’తిఆది.
౧౮. ద్వయం గచ్ఛతీతి ద్వయగామినీ. కీదిసం ద్వయన్తి ఆహ ‘‘సరూపేనా’’తిఆది. అయఞ్హి సో గణ్డస్సుపరిఫోట్ఠబ్బాదోసం.
౧౯. అజితస్స లిచ్ఛవిసేనాపతిస్స మహానిరయే నిబ్బత్తిత్వా తతో ఆగన్త్వా అచేలస్స పాథికపుత్తస్స సన్తికే పరోదనం. అభావాతి పుబ్బే వుత్తప్పకారస్స పాటిహారియకరణస్స అభావా. భగవా పన సన్నిపతితపరిసాయం పసాదజననత్థం తదనురూపం పాటిహారియమకాసియేవ. యథాహ ‘‘తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా’’తిఆది.
ఇద్ధిపాటిహారియకథావణ్ణనా
౨౦. నిచయనం ధనధఞ్ఞానం సఞ్చయనం నిచయో, తత్థ నియుత్తాతి నేచయికా, గహపతి ఏవ నేచయికా గహపతినేచయికా. ఏత్తకాని జఙ్ఘసహస్సానీతి పరిమాణాభావతో సహస్సేహిపి అపరిమాణగణనా. తేనేవాతి ఇమస్స వసేన సన్నిపతితాయ ఏవం మహతియా పరిసాయ బన్ధనమోక్ఖం కాతుం లబ్భతి, ఏతేనేవ కారణేన.
౨౧. చిత్తుత్రాసభయన్తి చిత్తస్స ఉత్రాసనాకారేన పవత్తభయం, న ఞాణభయం, నాపి ‘‘భాయతి ఏతస్మా’’తి ఏవం వుత్తం ఆరమ్మణభయం. ఛమ్భితత్తన్తి తేనేవ చిత్తుత్రాసభయేన సకలసరీరస్స ఛమ్భితభావో. లోమహంసోతి తేనేవ భయేన, తేన చ ఛమ్భితత్తేన సకలసరీరే లోమానం హట్ఠభావో, సో పన తేసం భిత్తియం నాగదన్తానం వియ ఉద్ధంముఖతాతి ఆహ ‘‘లోమానం ఉద్ధగ్గభావో’’తి. అన్తన్తేన ఆవిజ్ఝిత్వాతి అత్తనో నిసీదనత్థం నిగూళ్హట్ఠానం ఉపపరిక్ఖన్తో పరిబ్బాజకారామం పరియన్తేన అనుసంయాయిత్వా, కస్సచిదేవ సునక్ఖత్తస్స వా సునక్ఖత్తసదిసస్స వా సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞం అప్పహాయ సత్థు సమ్ముఖీభావే సత్తధా తస్స ముద్ధాఫలనం ధమ్మతా. తేన వుత్తం ‘‘మా నస్సతు బాలో’’తిఆది.
౨౨. సంసప్పతీతి తత్థేవ పాసాణఫలకే బాలదారకో వియ ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తో అవసీదనవసేన ఇతో చితో చ సంసప్పతి. తేనాహ ‘‘ఓసీదతీ’’తి. తత్థేవ సఞ్చరతీతి తస్మింయేవ పాసాణే ఆనిసదుపట్ఠినో సఞ్చలనం నిసజ్జవసేనేవ సఞ్చరతి, న ఉట్ఠాయ పదసా.
౨౩. వినట్ఠరూపోతి సమ్భావనాయ వినాసేన, లాభస్స వినాసేన చ వినట్ఠసభావో.
పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౫. గోయుత్తేహీతి బలవన్తబలీబద్దయోజితేహి.
౨౬. తస్సాతి జాలియస్స. అయఞ్హి మణ్డిసేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణి, తతో పురేతరం భగవతో గుణానం అజాననకాలే అయం పవత్తి. తేనేవాహ ‘‘తిట్ఠతు తావ పాటిహారియం…పే… పరాజయో భవిస్సతీ’’తి.
౨౭. తిణసీహోతి తిణసదిసహరితవణ్ణో సీహో. కాళసీహోతి కాళవణ్ణో సీహో. పణ్డుసీహోతి పణ్డువణ్ణో సీహో. కేసరసీహోతి కేసరవన్తో సేతవణ్ణో, లోహితవణ్ణో వా సీహో. మిగరఞ్ఞోతి ఏత్థ మిగ-సద్దో కిఞ్చాపి పసదకురుఙ్గాదీసు కేసుచిదేవ చతుప్పదేసు నిరుళ్హో, ఇధ పన సబ్బసాధారణవసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘మిగరఞ్ఞోతి సబ్బచతుప్పదానం రఞ్ఞో’’తి వుత్తం. ఆగన్త్వా సేతి ఏత్థాతి ఆసయో, నివాసనట్ఠానం. సీహనాదన్తి పరిస్సయానం సహనతో, పటిపక్ఖస్స చ హననతో ‘‘సీహో’’తి లద్ధనామస్స మిగాధిపస్స ఘోసం, సో పన తేన యస్మా కుతోచిపి అభీతభావేన పవత్తీయతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అభీతనాద’’న్తి. తత్థ తత్థ తాసు తాసు దిసాసు గన్త్వా చరితబ్బతాయ భక్ఖితబ్బతాయ గోచరో ఘాసోతి ఆహ ‘‘గోచరాయాతి ఆహారత్థాయా’’తి. వరం వరన్తి మిగసఙ్ఘే మిగసమూహే ముదుమంసతాయ వరం వరం మహింసవనవరాహాదిం వధిత్వాతి యోజనా. తేనాహ ‘‘థూలం థూల’’న్తి. వరవరభావేన హి తస్స వరభావో ఇచ్ఛితో. సూరభావం సన్నిస్సితం సూరభావసన్నిస్సితం, తేన. సూరభావేనాపి హి ‘‘కిం ఇమే పాణకే దుబ్బలే హన్త్వా’’తి అప్పథామేసు పాణేసు కారుఞ్ఞం ఉపతిట్ఠతి.
౨౮. విఘాసోతి పరస్స భక్ఖితసేసతాయ విరూపో ఘాసో విఘాసో, ఉచ్ఛిట్ఠం. తేనాహ ‘‘భక్ఖితాతిరిత్తమంస’’న్తి, తస్మిం విఘాసే, విఘాసనిమిత్తన్తి అత్థో. అస్మిమానదోసేనాతి అస్మిమానదోసహేతు, అహంకారనిమిత్తన్తి అత్థో. సో పనస్స అస్మిమానో యథా ఉప్పజ్జి, తం దస్సేతుం ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆది వుత్తం.
‘‘సేగాలకంయేవా’’తిపి పాఠో, యథావుత్తోవ అత్థో. భేరణ్డకంయేవాతి భేరణ్డసకుణరవసదిసంయేవ, భేరణ్డో నామ ఏకో పక్ఖీ ద్విముఖో, తస్స కిర సద్దో అతివియ విరూపో అమనాపో. తేనాహ ‘‘అప్పియఅమనాపసద్దమేవా’’తి. సమ్మాపటిపత్తియా విసేసతో సుట్ఠు గతాతి సుగతా, సమ్మాసమ్బుద్ధా. తే అపదాయన్తి సోధేన్తి సత్తసన్తానం ఏతేహీతి సుగతాపదానాని, తిస్సో సిక్ఖా. యస్మా తాహి తే ‘‘సుగతా’’తి లక్ఖీయన్తి, తా చ తేసం ఓవాదభూతా, తస్మా ‘‘సుగతలక్ఖణేసూ’’తిఆది వుత్తం. యది తా సుగతస్స లక్ఖణభూతా, సాసనభూతా చ, కథం పనేస పాథికపుత్తో తత్థ తాసు సిక్ఖాసు జీవతి, కో తస్స తాహి సమ్బన్ధోతి ఆహ ‘‘ఏతస్స హీ’’తిఆది. సమ్బుద్ధానం దేమాతి దేన్తీతి బుద్ధసఞ్ఞాయ దేన్తీతి అధిప్పాయో. తేన ఏస…పే… జీవతి నామ న సుగతన్వయఅజ్ఝుపగమనతో. ‘‘తథాగతే’’తిఆది ఏకత్తే పుథువచనన్తి ఆహ ‘‘తథాగత’’న్తిఆది. బహువచనం ఏవ గరుస్మిం ఏకస్మిమ్పి బహువచనప్పయోగతో ఏకవచనం వియ వుత్తం వచనవిపల్లాసేన.
౨౯. సమేక్ఖిత్వాతి సమం కత్వా మిచ్ఛాదస్సనేన అపేక్ఖిత్వా, తం పన అపేక్ఖనం తథా మఞ్ఞనమేవాతి ఆహ ‘‘మఞ్ఞిత్వా’’తి. పుబ్బే వుత్తం సమేక్ఖనమ్పి మఞ్ఞనం ఏవాతి వుత్తం ‘‘అమఞ్ఞీతి పున అమఞ్ఞిత్థా’’తి, తేన అపరాపరం తస్స మఞ్ఞనప్పవత్తిం దస్సేతి. భేరణ్డకరవం కోసతి విక్కోసతీతి కోత్థు.
౩౦. తే తే పాణే బ్యాపాదేన్తో ఘసతీతి బ్యగ్ఘోతి ఇమినా నిబ్బచనేన ‘‘బ్యగ్ఘో’’తి మిగరాజస్సపి సియా నామన్తి ఆహ ‘‘బ్యగ్ఘోతి మఞ్ఞతీతి సీహోహమస్మీతి మఞ్ఞతీ’’తి. యదిపి యథావుత్తనిబ్బచనవసేన సీహోపి ‘‘బ్యగ్ఘో’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, బ్యగ్ఘ-సద్దో పన మిగరాజే ఏవ నిరుళ్హోతి దస్సేన్తో ‘‘సీహేన వా’’తిఆదిమాహ.
౩౧. సీహేన విచరితవనే సంవడ్ఢత్తా వుత్తం ‘‘మహావనే సుఞ్ఞవనే వివడ్ఢో’’తి.
౩౪. కిలేసబన్ధనాతి తణ్హాబన్ధనతో. తణ్హాబన్ధనఞ్హి థిరం దళ్హబన్ధనం దుమ్మోచనీయం. యథాహ –
‘‘సారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు,
పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా;
ఏతం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా,
ఓహారినం సిథిలం దుప్పముఞ్చ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౪౬; జా. ౧.౨.౧౦౨);
కిలేసబన్ధనాతి వా దసవిధసంయోజనతో. మహావిదుగ్గం నామ చత్తారో ఓఘా మహన్తం జలవిదుగ్గం వియ అనుపచితకుసలసమ్భారేహి దుగ్గమట్ఠేన.
అగ్గఞ్ఞపఞ్ఞత్తికథావణ్ణనా
౩౬. ఇమస్స పదస్స. ఇదం నామ లోకస్స అగ్గన్తి జానితబ్బం, తం అగ్గఞ్ఞం, సో పన లోకస్స ఉప్పత్తిక్కమో పవత్తి పవేణీ చాతి ఆహ ‘‘లోకుప్పత్తిచరియవంస’’న్తి. సమ్మాసమ్బోధితో ఉత్తరితరం నామ కిఞ్చి నత్థి పజానితబ్బేసు, తం పన కోటిం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘యావ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణా పజానామీ’’తి ఆహ. ‘‘మమ పజాననా’’తి అస్సాదేన్తో తణ్హావసేన, ‘‘అహం పజానామీ’’తి అభినివిసన్తో దిట్ఠివసేన, ‘‘సుట్ఠు పజానామి సమ్మా పజానామీ’’తి పగ్గణ్హన్తో మానవసేన న పరామసామీతి యోజనా. ‘‘పచ్చత్తఞ్ఞేవా’’తి పదం ‘‘నిబ్బుతి విదితా’’తి పదద్వయేనాపి యోజేతబ్బం ‘‘పచ్చత్తంయేవ ఉప్పాదితా నిబ్బుతి చ పచ్చత్తంయేవ విదితా’’తి, సయమ్భుఞాణేన నిబ్బత్తితా నిబ్బుతి సయమేవ విదితాతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘పచ్చత్త’’న్తి పదం వివిధవిభత్తికం హుత్వా ఆవుత్తినయేన ఆవత్తతీతి దస్సేతుం ‘‘అత్తనాయేవ అత్తనీ’’తి వుత్తం. అవిదితనిబ్బానాతి అప్పటిలద్ధనిబ్బానా మిచ్ఛాపటిపన్నత్తా. పజాననమ్పి హి తదధిగమవసేనేవ వేదితబ్బం. ఏతి ఇట్ఠభావేన పవత్తతీతి అయో, సుఖం. తప్పటిక్ఖేపేన అనయో, దుక్ఖం. తదేవ హితసుఖస్స బ్యసనతో బ్యసనం.
౩౭. తం దస్సేన్తోతి భగవాపి ‘‘అఞ్ఞతిత్థియో తత్థ సారసఞ్ఞీ’’తి తం దస్సేన్తో. ఆధిపచ్చభావేనాతి ఆధిపచ్చసభావేన. యస్స ఆచరియవాదస్స వసేన పురిసో ‘‘ఆచరియో’’తి వుచ్చతి, సో ఆచరియవాదో ఆచరియభావోతి ఆహ ‘‘ఆచరియభావం ఆచరియవాద’’న్తి. ఏత్థాతి ఆచరియవాదే. ఇతి కత్వాతి ఇమినా కారణేన. సోతి ఆచరియవాదో. ‘‘అగ్గఞ్ఞం’’ త్వేవ వుత్తో అగ్గఞ్ఞవిసయత్తా. కేన విహితన్తి కేన పకారేన విహితం. తేనాహ ‘‘కేన విహితం కిన్తి విహిత’’న్తి. బ్రహ్మజాలేతి బ్రహ్మజాలసంవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮). తత్థ హి విత్థారతో వుత్తవిధిం ఇధ అతిదిసతి, పాళి పన తత్థ చేవ ఇధ చ ఏకసదిసా వాతి.
౪౧. ఖిడ్డా పదోసికా మూలభూతా ఏత్థ సన్తీతి ఖిడ్డాపదోసికం, ఆచరియకం. తేనేవాహ ‘‘ఖిడ్డాపదోసికమూలక’’న్తి. మనోపదోసికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
౪౭. యేన వచనేన అబ్భాచిక్ఖన్తి, తస్స అవిజ్జమానతా నామ అత్థవసేనేవాతి ఆహ ‘‘అసంవిజ్జమానట్ఠేనా’’తి. తుచ్ఛా, ముసాతి చ కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘తుచ్ఛేన, ముసావాదేనా’’తి. వచనస్స అన్తోసారం నామ అవిపరీతో అత్థోతి తదభావేనాహ ‘‘అన్తోసారవిరహితేనా’’తి. అభిఆచిక్ఖన్తీతి అభిభవిత్వా ఘట్టేన్తా కథేన్తి, అక్కోసన్తీతి అత్థో. విపరీతసఞ్ఞోతి అయాథావసఞ్ఞో. సుభం విమోక్ఖన్తి ‘‘సుభ’’న్తి వుత్తవిమోక్ఖం. వణ్ణకసిణన్తి సునీలకసుపీతకాదివణ్ణకసిణం. సబ్బన్తి యం సుభం, అసుభఞ్చ వణ్ణకసిణం, తఞ్చ సబ్బం. న అసుభన్తి అసుభమ్పి ‘‘అసుభ’’న్తి తస్మిం సమయే న సఞ్జానాతి, అథ ఖో ‘‘సుభం’’ త్వేవ సఞ్జానాతీతి అత్థో. విపరీతా అయాథావగాహితాయ, అయాథావవాదితాయ చ.
౪౮. యస్మా సో పరిబ్బాజకో అవిస్సట్ఠమిచ్ఛాగాహితాయ సమ్మా అప్పటిపజ్జితుకామో సమ్మాపటిపన్నం వియ మం సమణో గోతమో, భిక్ఖవో చ సఞ్జానన్తూతి అధిప్పాయేన ‘‘తథా ధమ్మం దేసేతు’’న్తిఆదిమాహ, తస్మా వుత్తం ‘‘మయా ఏతస్స…పే… వట్టతీ’’తి. మమ్మన్తి మమ్మప్పదేసం పీళాజననట్ఠానం. సుట్ఠూతి సక్కచ్చం. యథా న వినస్సతి, ఏవం అనురక్ఖ.
వాసనాయాతి కిలేసక్ఖయావహాయ పటిపత్తియా వాసనాయ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
పాథికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.
౨. ఉదుమ్బరికసుత్తవణ్ణనా
నిగ్రోధపరిబ్బాజకవత్థువణ్ణనా
౪౯. ఉదుమ్బరికాయాతి సమ్బన్ధే సామివచనన్తి ఆహ ‘‘ఉదుమ్బరికాయ దేవియా సన్తకే పరిబ్బాజకారామే’’తి. ‘‘ఉదుమ్బరికాయ’’న్తి వా పాఠో, తథా సతి అధికరణే ఏతం భుమ్మం. అయఞ్హేత్థ అత్థో ఉదుమ్బరికాయ రఞ్ఞో దేవియా నిబ్బత్తితో ఆరామో ఉదుమ్బరికా, తస్సం ఉదుమ్బరికాయం. తేనాహ ‘‘ఉదుమ్బరికాయ దేవియా సన్తకే’’తి. తాయ హి నిబ్బత్తితో తస్సా సన్తకో. వరణాదిపాఠవసేన చేత్థ నిబ్బత్తత్థబోధకస్స సద్దస్స అదస్సనం. సన్ధానోతి భిన్నానమ్పి తేసం సన్ధాపనేన ‘‘సన్ధానో’’తి ఏవం లద్ధనామో. సంవణ్ణితోతి పసంసితో. ఇరియతీతి పవత్తతి. అరియేన ఞాణేనాతి కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియేన లోకుత్తరేన ఞాణేన. అరియాయ విముత్తియాతి సువిసుద్ధాయ లోకుత్తరఫలవిముత్తియా.
దివా-సద్దో దిన-సద్దో వియ దివసపరియాయో, తస్స విసేసనభావేన వుచ్చమానో దివా-సద్దో సవిసేసం దివసభాగం దీపేతీతి ఆహ ‘‘దివసస్స దివా’’తిఆది. యస్మా సమాపన్నస్స చిత్తం నానారమ్మణతో పటిసంహతం హోతి, ఝానసమఙ్గీ చ పవివేకూపగమనేన సఙ్గణికాభావతో ఏకాకియాయ నిలీనో వియ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘తతో తతో…పే… గతో’’తి. మనో భవన్తి మనసో వివట్టనిస్సితం వడ్ఢిం ఆవహన్తీతి మనోభావనియాతి ఆహ ‘‘మనవడ్ఢకాన’’న్తిఆది. ఉన్నమతి న సఙ్కుచతి, అలీనఞ్చ హోతీతి అత్థో.
౫౧. యావతాతి యావన్తోతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘యత్తకా’’తి. తేసన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. నిద్ధారణఞ్చ కేనచి విసేసేన ఇచ్ఛితబ్బం. యేహి చ గుణవిసేసేహి సమన్నాగతా భగవతో సావకా ఉపాసకా రాజగహే పటివసన్తి, అయఞ్చ తేహి సమన్నాగతోతి ఇమం విసేసం దీపేతుం ‘‘తేసం అబ్భన్తరో’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘భగవతో కిరా’’తిఆది.
౫౨. తేసన్తి పరిబ్బాజకానం. కథాయాతి తిరచ్ఛానకథాయ. దస్సనేనాతి దిట్ఠిదస్సనేన. ఆకప్పేనాతి వేసేన. కుత్తేనాతి కిరియాయ. ఆచారేనాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం ఆచరితబ్బఆచారేన. విహారేనాతి రత్తిన్దివం విహరితబ్బవిహరణేన. ఇరియాపథేనాతి ఠానాదిఇరియాపథేన. అఞ్ఞాకారతాయ అఞ్ఞతిత్థే నియుత్తాతి అఞ్ఞతిత్థియా. సఙ్గన్త్వా సమాగన్త్వా రాసీ హుత్వా పరేహి నిసిన్నట్ఠానే. అరఞ్ఞాని చ తాని వనపత్థాని చాతి అరఞ్ఞవనపత్థాని. తత్థ యం అరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకం ఆరఞ్ఞకానం, తం ‘‘అరఞ్ఞ’’న్తి వేదితబ్బం. వనపత్థన్తి గామన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానం, యత్థ న కసీయతి న వప్పీయతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘వనపత్థన్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తి ‘‘వనపత్థన్తి వనసణ్డానమేతం సేనాసనానం, వనపత్థన్తి భీసనకానమేతం, వనపత్థన్తి సలోమహంసానమేతం, వనపత్థన్తి పరియన్తానమేతం వనపత్థన్తి న మనుస్సూపచారానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తి (విభ. ౫౩౧). తేన వుత్తం ‘‘గామూపచారతో ముత్తానీ’’తిఆది. పన్తానీతి పరియన్తాని అతిదూరాని. తేనాహ ‘‘దూరతరానీ’’తిఆది. విహారూపచారేనాతి విహారస్స ఉపచారప్పదేసేన. అద్ధికజనస్సాతి మగ్గగామినో జనస్స. మన్దసద్దానీతి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాభావతో తనుసద్దాని. మనుస్సేహి సమాగమ్మ ఏకజ్ఝం పవత్తితసద్దో నిగ్ఘోసో, తస్స యస్మా అత్థో దుబ్బిభావితో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అవిభావితత్థేన నిగ్ఘోసేనా’’తి. విగతవాతానీతి విగతసద్దాని. ‘‘రహస్స కరణస్స యుత్తానీ’’తి ఇమినాపి తేసం ఠానానం అరఞ్ఞలక్ఖణయుత్తతం, జనవివిత్తతం, వనవివిత్తమేవ చ విభావేతి, తథా ‘‘ఏకీభావస్స అనురూపానీ’’తి ఇమినా.
౫౩. కేనాతి హేతుమ్హి, సహయోగే చ కరణవచనన్తి ఆహ ‘‘కేన కారణేన కేన పుగ్గలేన సద్ధి’’న్తి. ఏకోపి హి విభత్తినిద్దేసో అనేకత్థవిభావనో హోతి, తథా తద్ధితత్థపదసమాహారేతి.
సంసన్దనన్తి ఆలాపసల్లాపవసేన కథాసంసన్దనం. ఞాణబ్యత్తభావన్తి బ్యత్తఞాణభావం, సో పన పరస్స వచనే ఉత్తరదానవసేన, పరేన వా వుత్తఉత్తరే పచ్చుత్తరదానవసేన సియాతి ఆహ ‘‘ఉత్తరపచ్చుత్తరనయేనా’’తి. యో హి పరస్స వచనం తిపుక్ఖలేన నయేన రూపేతి, తథా పరస్స రూపనవచనం జాతిభావం ఆపాదేతి, తస్స తాదిసం వచనసభావం ఞాణవేయ్యత్తియం విభావేతి పాకటం కరోతీతి. సుఞ్ఞాగారేసు నట్ఠాతి సుఞ్ఞాగారేసు నివాసేసు నట్ఠా వినట్ఠా అభావం గతా. నాస్స పఞ్ఞా నస్సేయ్య తేహి తేహి కతపుచ్ఛనపటిపుచ్ఛననిమిత్తం నానాపటిభానుప్పత్తియా విసారమాపన్నం పుచ్ఛితం పఞ్హం విస్సజ్జేతుం అసమత్థతాయ. ఓరోధేయ్యామాతి నిరుస్సాహం వియ కరోన్తా అవరోధేయ్యామ, తం పరస్స ఓరోధనం వాదజాలేన వినన్ధనం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘వినన్ధేయ్యామా’’తి. తదత్థం తేన తుచ్ఛకుమ్భినిదస్సనం కతం, తం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘పూరితఘటో హీ’’తిఆది వుత్తం.
బలం దీపేన్తోతి అభూతమేవ అత్తనో ఞాణబలం పకాసేన్తో. అసమ్భిన్నన్తి జాతిసమ్భేదాభావేన అసమ్భిన్నం. అఞ్ఞజాతిసమ్భేదే సతి అస్సతరస్స అస్సస్స జాతభావో వియ సీహస్సపి సీహథామాభావో సియాతి ఆహ ‘‘అసమ్భిన్నకేసరసీహ’’న్తి. ఠానసో వాతి తఙ్ఖణే ఏవ.
౫౪. ‘‘సుమాగధా నామ నదీ’’తి కేచి, తం మిచ్ఛాతి దస్సేన్తో ‘‘సుమాగధా నామ పోక్ఖరణీ’’తి వత్వా తస్సా పోక్ఖరణిభావస్స సుత్తన్తరే ఆగతతం దస్సేతుం ‘‘యస్సా తీరే’’తిఆది వుత్తం. మోరానం నివాపో ఏత్థాతి మోరనివాపో. బ్యధికరణానమ్పి హి పదానం బాహిరత్థసమాసో హోతియేవ యథా ‘‘ఉరసిలోమో’’తి. అథ వా నివుత్థం ఏత్థాతి నివాపో, మోరానం నివాపో మోరనివాపో, మోరానం నివాపదిన్నట్ఠానం. తేనాహ ‘‘యత్థ మోరాన’’న్తిఆది. యస్మా నిగ్రోధో తపోజిగుచ్ఛవాదో, సాసనే చ భిక్ఖూ అత్తకిలమథానుయోగం వజ్జేత్వా భావనానుయోగేన పరమస్సాసప్పత్తే విహరన్తే పస్సతి, తస్మా ‘‘కథం ను ఖో సమణో గోతమో కాయకిలమథేన వినావ సావకే వినేతీ’’తి సఞ్జాతసన్దేహో ‘‘కో నామ సో’’తిఆదినా భగవన్తం పుచ్ఛి. అస్ససతి అనుసఙ్కితపరిసఙ్కితో హోతి ఏతేనాతి అస్సాసో, పీతిసోమనస్సన్తి ఆహ ‘‘అస్సాసప్పత్తాతి తుట్ఠిప్పత్తా సోమనస్సప్పత్తా’’తి. అధికో సేట్ఠో ఆసయో నిస్సయో అజ్ఝాసయోతి ఆహ ‘‘ఉత్తమనిస్సయభూత’’న్తి. ఆదిభూతం పురాతనం సేట్ఠచరియం ఆదిబ్రహ్మచరియం, లోకుత్తరమగ్గన్తి అత్థో. తథా హేస సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకేహి తేనేవ ఆకారేన అధిగతో. తేనాహ ‘‘పురాణ…పే… అరియమగ్గ’’న్తి. తథా హి తం భగవా ‘‘అద్దస పురాణం మగ్గం పురాణమఞ్జస’’న్తి అవోచ. పూరేత్వా భావనాపారిపూరివసేన. ‘‘పూరేత్వా’’తి వా ఇదం ‘‘అజ్ఝాసయం ఆదిబ్రహ్మచరియ’’న్తి ఏత్థ పాఠసేసోతి వదన్తి. ‘‘అజ్ఝాసయం ఆదిబ్రహ్మచరియం పటిజానన్తి అస్సాసప్పత్తా’’తి ఏవం వా ఏత్థ యోజనా.
తపోజిగుచ్ఛావాదవణ్ణనా
౫౫. పకతా హుత్వా విచ్ఛిన్నా విప్పకతాతి ఆహ ‘‘అనిట్ఠితావ హుత్వా ఠితా’’తి.
౫౬. వీరియేన పాపజిగుచ్ఛనవాదోతి లూఖపటిపత్తిసాధనేన వీరియేన అత్తతణ్హావినోదనవసేన పాపకస్స జిగుచ్ఛనవాదో. జిగుచ్ఛతీతి జిగుచ్ఛో, తబ్భావో జేగుచ్ఛం, అధికం జేగుచ్ఛం అధిజేగుచ్ఛం, అతివియ పాపజిగుచ్ఛనం, తస్మిం అధిజేగుచ్ఛే. కాయదళ్హీబహులం తపతీతి తపో, అత్తకిలమథానుయోగవసేన పవత్తం వీరియం, తేన కాయదళ్హీబహులతానిమిత్తస్స పాపస్స జిగుచ్ఛనం, విరజ్జనమ్పి తపోజిగుచ్ఛాతి ఆహ ‘‘వీరియేన పాపజిగుచ్ఛా’’తి. ఘాసచ్ఛాదనసేనాసనతణ్హావినోదనముఖేన అత్తస్నేహవిరజ్జనన్తి అత్థో. ఉపరి వుచ్చమానేసు నానాకారేసు అచేలకాదివతేసు ఏకజ్ఝం సమాదిన్నానం పరిసోధనమేవేత్థ పారిపూరణం, న సబ్బేసం అనవసేసతో సమాదానం తస్స అసమ్భవతోతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణాతి పరిసుద్ధా’’తి. పరిసోధనఞ్చ నేసం సకసమయసిద్ధేన నయేన పటిపజ్జనమేవ. విపరియాయేన అపరిసుద్ధతా వేదితబ్బా.
౫౭. ‘‘ఏకం పఞ్హమ్పి న కథేతీ’’తి పఠమం అత్తనా పుచ్ఛితపఞ్హస్స అకథితత్తా వుత్తం.
తపనిస్సితకోతి అత్తకిలమథానుయోగసఙ్ఖాతం తపం నిస్సాయ సమాదాయ వత్తనకో. సీహనాదేతి సీహనాదసుత్తవణ్ణనాయం. యస్మా తత్థ విత్థారితనయేన వేదితబ్బాని, తస్మా తస్సా అత్థప్పకాసనాయ వుత్తనయేనపి వేదితబ్బాని.
ఉపక్కిలేసవణ్ణనా
౫౮. ‘‘సమ్మా ఆదియతీ’’తి వత్వా సమ్మా ఆదియనఞ్చస్స దళ్హగ్గాహో ఏవాతి ఆహ ‘‘దళ్హం గణ్హాతీ’’తి. ‘‘సాసనావచరేనాపి దీపేతబ్బ’’న్తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది వుత్తం, తేన ధుతఙ్గధరతామత్తేన అత్తమనతా, పరిపుణ్ణసఙ్కప్పతా సమ్మాపటిపత్తియా ఉపక్కిలేసోతి ఇమమత్థం దస్సేతి, న యథావుత్తతపసమాదానధుతఙ్గధరతానం సతిపి అనియ్యానికత్తే సదిసతన్తి దట్ఠబ్బం.
‘‘దువిధస్సాపీతి ‘అత్తమనో హోతి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో’తి చ ఏవం ఉపక్కిలేసభేదేన వుత్తస్స దువిధస్సాపి తపస్సినో’’తి కేచి. యస్మా పన అట్ఠకథాయం సాసనికవసేనాపి అత్థో దీపితో, తస్మా బాహిరకస్స, సాసనికస్స చాతి ఏవం దువిధస్సాపి తపస్సినోతి అత్థో వేదితబ్బో. తథా చేవ హి ఉపరిపి అత్థవణ్ణనం వక్ఖతీతి. ఏత్తావతాతి యదిదం ‘‘కో అఞ్ఞో మయా సదిసో’’తి ఏవం అతిమానస్స, అనిట్ఠితకిచ్చస్సేవ చ ‘‘అలమేత్తావతా’’తి ఏవం అతిమానస్స చ ఉప్పాదనం, ఏత్తావతా.
ఉక్కంసతీతి ఉక్కట్ఠం కరోతి. ఉక్ఖిపతీతి అఞ్ఞేసం ఉపరి ఖిపతి, పగ్గణ్హాతీతి అత్థో. పరం సంహారేతీతి పరం సంహరం నిహీనం కరోతి. అవక్ఖిపతీతి అధో ఖిపతి, అవమఞ్ఞతీతి అత్థో.
మానమదకరణేనాతి మానసఙ్ఖాతస్స మదస్స కరణేన ఉప్పాదనేన. ముచ్ఛితో హోతీతి ముచ్ఛాపన్నో హోతి, సా పన ముచ్ఛాపత్తి అభిజ్ఝాసీలబ్బతపరామాసకాయగన్థేహి గధితచిత్తతా, తత్థ చ అతిలగ్గభావోతి ఆహ ‘‘గధితో అజ్ఝోసన్నో’’తి. పమజ్జనఞ్చేత్థ పమజ్జనమేవాతి ఆహ ‘‘పమాదమాపజ్జతీ’’తి. కేవలం ధుతఙ్గసుద్ధికో హుత్వా కమ్మట్ఠానం అననుయుఞ్జన్తో తాయ ఏవ ధుతఙ్గసుద్ధికతాయ అత్తుక్కంసనాదివసేన పవత్తేయ్యాతి దస్సేతుం ‘‘సాసనే’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘ధుతఙ్గమేవ…పే… పచ్చేతీ’’తి.
౫౯. తేయేవ పచ్చయా. సుట్ఠు కత్వా పటిసఙ్ఖరిత్వా లద్ధాతి ఆదరగారవయోగేన సక్కచ్చం అభిసఙ్ఖరిత్వా దానవసేన ఉపనయవసేన లద్ధా. వణ్ణభణనన్తి గుణకిత్తనం. అస్సాతి తపస్సినో.
౬౦. వోదాసన్తి బ్యాసనం, విభజ్జనన్తి అత్థో. తం పనేత్థ విభజ్జనం ద్విధా ఇచ్ఛితన్తి ఆహ ‘‘ద్వేభాగం ఆపజ్జతీ’’తి. ద్వే భాగే కరోతి రుచ్చనారుచ్చనవసేన. గేధజాతోతి సఞ్జాతగేధో. ముచ్ఛనం నామ సతివిప్పవాసేనేవ హోతి, న సతియా సతీతి ఆహ ‘‘సముట్ఠస్సతీ’’తి. ఆదీనవమత్తమ్పీతి గధితాదిభావేన పరిభోగే ఆదీనవమత్తమ్పి న పస్సతి. మత్తఞ్ఞుతాతి పరిభోగే మత్తఞ్ఞుతా. పచ్చవేక్ఖణపరిభోగమత్తమ్పీతి పచ్చవేక్ఖణమత్తేన పరిభోగమ్పి ఏకవారం పచ్చవేక్ఖిత్వాపి పరిభుఞ్జనమ్పి న కరోతి.
౬౧. విచక్కసణ్ఠానాతి విపులతమచక్కసణ్ఠానా. సబ్బస్స భుఞ్జనతో అయోకూటసదిసా దన్తా ఏవ దన్తకూటం.అపసాదేతీతి పసాదేతి. అచేలకాదివసేనాతి అచేలకవతాదివసేన. లూఖాజీవిన్తి సల్లేఖపటిపత్తియా లూఖజీవికం.
౬౨. తపం కరోతీతి భావనామనసికారలక్ఖణం తపం చరతి చరన్తో వియ హోతి. చఙ్కమం ఓతరతి భావనం అనుయుఞ్జన్తో వియ. విహారఙ్గణం సమ్మజ్జతి వత్తపటిపత్తిం పూరేన్తో వియ.
‘‘ఆదస్సయమానో’’తి వా పాఠో.
కిఞ్చి వజ్జన్తి కిఞ్చి కాయికం వా వాచసికం వా దోసం. దిట్ఠిగతన్తి విపరీతదస్సనం. అరుచ్చమానన్తి అత్తనో సిద్ధన్తే పటిక్ఖిత్తభావేన అరుచ్చమానం. రుచ్చతి మేతి ‘‘కప్పతి మే’’తి వదతి. అనుజానితబ్బన్తి తచ్ఛావిపరీతభూతభావేన ‘‘ఏవమేత’’న్తి అనుజానితబ్బం. సవనమనోహారితాయ ‘‘సాధు సుట్ఠూ’’తి అనుమోదితబ్బం.
౬౩. కుజ్ఝనసీలతాయ కోధనో. వుత్తలక్ఖణో ఉపనాహో ఏతస్స అత్థీతి ఉపనాహీ. ఏవంభూతో చ తంసమఙ్గీ హోతీతి ‘‘సమన్నాగతో హోతీ’’తి వుత్తం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి.
అయం పన విసేసో – ఇస్సతి ఉసూయతీతి ఉస్సుకీ. సఠనం అసన్తగుణసమ్భావనం సఠో, సో ఏతస్స అత్థీతి సఠో. సన్తదోసపటిచ్ఛాదనసభావా మాయా, మాయా ఏతస్స అత్థీతి మాయావీ. గరుట్ఠానియానమ్పి పణిపాతాకరణలక్ఖణం థమ్భనం థద్ధం, తమేత్థ అత్థీతి థద్ధో. గుణేహి సమానం, అధికఞ్చ అతిక్కమిత్వా నిహీనం కత్వా మఞ్ఞనసీలతాయ అతిమానీ. అసన్తగుణసమ్భావనత్థికతాసఙ్ఖాతా పాపా లామకా ఇచ్ఛా ఏతస్సాతి పాపిచ్ఛో. మిచ్ఛా విపరీతా దిట్ఠి ఏతస్సాతి మిచ్ఛాదిట్ఠికో. ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౧౮౭, ౨౦౨, ౪౨౭; ౩.౨౭, ౨౯; ఉదా. ౫౫; మహాని. ౨౦; నేత్తి. ౫౮) ఏవం అత్తనా అత్తాభినివిట్ఠతాయ సతా దిట్ఠి సన్దిట్ఠి, తమేవ పరామసతీతి సన్దిట్ఠిపరామాసీ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సయం దిట్ఠి సన్దిట్ఠీ’’తి వత్థువసేన అత్థో వుత్తో. ఆ బాళ్హం వియ ధీయతీతి ఆధానన్తి ఆహ ‘‘దళ్హం సుట్ఠు ఠపిత’’న్తి. యథాగహితం గాహం పటినిస్సజ్జనసీలో పటినిస్సగ్గీ, తప్పటిక్ఖేపేన దుప్పటినిస్సగ్గీ. పటిసేధత్థో హి అయం దు-సద్దో యథా ‘‘దుప్పఞ్ఞో, (మ. ని. ౧.౪౪౯) దుస్సీలో’’తి (అ. ని. ౫.౨౧౩; ౧౦.౭౫; పారా. ౧౯౫; ధ. ప. ౩౦౮) చ.
పరిసుద్ధపపటికప్పత్తకథావణ్ణనా
౬౪. ఇధ నిగ్రోధ తపస్సీతి యథానుక్కన్తం పురిమపాళిం నిగమనవసేన ఏకదేసేన దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఏవం భగవా’’తిఆది. గహితలద్ధిన్తి ‘‘అచేలకాదిభావో సేయ్యో, తేన చ సంసారసుద్ధి హోతీ’’తి ఏవం గహితలద్ధిం. రక్ఖితం తపన్తి తాయ లద్ధియా సమాదియిత్వా రక్ఖితం అచేలకవతాదితపం. ‘‘సబ్బమేవ సంకిలిట్ఠ’’న్తి ఇమినా యం వక్ఖతి పరిసుద్ధపాళివణ్ణనాయం ‘‘లూఖతపస్సినో చేవ ధుతఙ్గధరస్స చ వసేన యోజనా వేదితబ్బా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౬౪), తస్స పరికప్పితరూపస్స లూఖస్స తపస్సినోతి అయమేత్థ అధిప్పాయోతి దస్సేతి. ‘‘పరిసుద్ధపాళిదస్సనత్థ’’న్తి చ ఇమినా తిత్థియానం వసేన పాళి యేవేత్థ లబ్భతి, న పన తదత్థోతి దస్సేతి. వుత్తవిపక్ఖవసేనాతి వుత్తస్స అత్థస్స పటిపక్ఖవసేన, పటిక్ఖేపవసేనాతి అత్థో. తస్మిం ఠానేతి హేతుఅత్థే భుమ్మన్తి తస్స హేతుఅత్థేన కరణవచనేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం సో తేనా’’తిఆదిమాహ. ఉత్తరి వాయమమానోతి యథాసమాదిన్నేహి ధుతధమ్మేహి అపరితుట్ఠో, అపరియోసితసఙ్కప్పో చ హుత్వా ఉపరి భావనానుయోగవసేన సమ్మావాయామం కరోన్తో.
౬౯. ఇతో పరన్తి ఇతో యథావుత్తనయతో పరం. అగ్గభావం వా సారభావం వాతి తపోజిగుచ్ఛాయ అగ్గభావం వా సారభావం వా అజానన్తో. ‘‘అయమేవస్స అగ్గభావో సారభావో’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘అగ్గప్పత్తా, సారప్పత్తా చా’’తి ఆహ.
పరిసుద్ధతచప్పత్తాదికథావణ్ణనా
౭౦. యమనం సంయమనం యామో, హింసాదీనం అకరణవసేన చతుబ్బిధో యామోవ చాతుయామో, సో ఏవ సంవరో, తేన సంవుతో గుత్తసబ్బద్వారో చాతుయామసంవరసంవుతో. తేనాహ ‘‘చతుబ్బిధేన సంవరేన పిహితో’’తి. అతిపాతనం హింసనన్తి ఆహ ‘‘పాణం న హనతీ’’తి. లోభచిత్తేన భావితం సమ్భావితన్తి కత్వా భావితం నామ పఞ్చ కామగుణా. అయఞ్చ తేసు తేసంయేవ సముదాచారో మగ్గోట్ఠాపకం వియాతి ఆహ ‘‘తేసం సఞ్ఞాయా’’తి.
ఏతన్తి అభిహరణం, హీనాయ అనావత్తనఞ్చ. తేనాహ ‘‘సో అభిహరతీతి ఆదిలక్ఖణ’’న్తి. అభిహరతీతి అభిబుద్ధిం నేతి. తేనాహ ‘‘ఉపరూపరి వడ్ఢేతీ’’తి. చక్కవత్తినాపి పబ్బజితస్స అభివాదనాది కరీయతేవాతి పబ్బజ్జా సేట్ఠా గుణవిసేసయోగతో, దోసవిరహితతో చ, యతో సా పణ్డితపఞ్ఞత్తా వుత్తా. గిహిభావో పన నిహీనో తదుభయాభావతోతి ఆహ ‘‘హీనాయ గిహిభావత్థాయా’’తి.
౭౧. తచప్పత్తాతి తచం పత్తా, తచసదిసా హోతీతి అత్థో.
౭౪. తిత్థియానం వసేనాతి తిత్థియానం సమయవసేన. నేసన్తి తిత్థియానం. తన్తి దిబ్బచక్ఖుం. సీలసమ్పదాతి సబ్బాకారసమ్పన్నం చతుపారిసుద్ధిసీలం. తచసారసమ్పత్తితోతి తచతపోజిగుచ్ఛాయాసారసమ్పత్తితో. విసేసభావన్తి విసేససభావం.
అచేలకపాళిమత్తమ్పీతి అచేలకపాళిఆగతత్థమత్తమ్పి నత్థి, తస్మా మయం అనస్సామ వినట్ఠాతి అత్థో. అ-కారో వా నిపాతమత్తం, నస్సామాతి వినస్సామ. కుతో పరిసుద్ధపాళీతి కుతో ఏవ అమ్హేసు పరిసుద్ధపాళిఆగతపటిపత్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. సుతివసేనాపీతి సోతపథాగమనమత్తేనాపి న జానామ.
నిగ్రోధస్సపజ్ఝాయనవణ్ణనా
౭౫. అస్సాతి సన్ధానస్స గహపతిస్స. కక్ఖళన్తి ఫరుసం. దురాసదవచనన్తి అవత్తబ్బవచనం. యస్మా ఫరుసవచనం యం ఉద్దిస్స పయుత్తం, తస్మిం ఖమాపితే ఖమాపకస్స పటిపాకతికం హోతి, తస్మా ‘‘అయం మయీ’’తిఆది వుత్తం.
౭౬. బోధత్థాయ ధమ్మం దేసేతి, న అత్తనో బుద్ధభావఘోసనత్థాయ. వాదత్థాయాతి పరవాదభఞ్జనవాదత్థాయ. రాగాదిసమనత్థాయ ధమ్మం దేసేతి, న అన్తేవాసికమ్యతాయ. ఓఘనిత్థరణత్థాయాతి చతురోఘనిత్థరణత్థాయ ధమ్మం దేసేతి సబ్బసో ఓరపారాతిణ్ణమావహత్తా దేసనాయ. సబ్బకిలేసపరినిబ్బానత్థాయ ధమ్మం దేసేతి కిలేసానం లేసేనపి దేసనాయ అపరామట్ఠభావతో.
బ్రహ్మచరియపరియోసానాదివణ్ణనా
౭౭. ఇదం సబ్బమ్పీతి సత్తవస్సతో పట్ఠాయ యావ ‘‘సత్తాహ’’న్తి పదం, ఇదం సబ్బమ్పి వచనం. అసఠో పన అమాయావీ ఉజుజాతికో తిక్ఖపఞ్ఞో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి అధిప్పాయో. సో హి తంముహుత్తేనేవ అరహత్తం పత్తుం సక్ఖిస్సతీతి. వఙ్కవఙ్కోతి కాయవఙ్కాదీహిపి వఙ్కేహి వఙ్కో జిమ్హో కుటిలో. ‘‘సఠం పనాహం అనుసాసితుం న సక్కోమీ’’తి న ఇదం భగవా కిలాసుభావేనేవ వదతి, అథ ఖో తస్స అభాజనభావేనేవ.
౭౮. పకతియా ఆచరియోతి యో ఏవ తుమ్హాకం ఇతో పుబ్బే పకతియా ఆచరియో అహోసి, సో ఏవ ఇదానిపి పుబ్బాచిణ్ణవసేన ఆచరియో హోతు, న మయం తుమ్హే అన్తేవాసికే కాతుకామాతి అధిప్పాయో. న మయం తుమ్హాకం ఉద్దేసేన అత్థికా, ధమ్మతన్తి మేవ పన తుమ్హే ఞాపేతుకామమ్హాతి అధిప్పాయో. ఆజీవతోతి జీవికాయ వుత్తితో. అకుసలాతి కోట్ఠాసం పత్తాతి అకుసలాతి తం తం కోట్ఠాసతంయేవ ఉపగతా. కిలేసదరథసమ్పయుత్తాతి కిలేసదరథసహితా తంసమ్బన్ధనతో. జాతిజరామరణానం హితాతి జాతిజరామరణియా. సంకిలేసో ఏత్థ అత్థి, సంకిలేసే వా నియుత్తాతి సంకిలేసికా. వోదానం వుచ్చతి విసుద్ధి, తస్స పచ్చయభూతత్తా వోదానియా. తథాభూతా చేతే వోదాపేన్తీతి ఆహ ‘‘సత్తే వోదాపేన్తీ’’తి. సిఖాప్పత్తా పఞ్ఞాయ పారిపూరివేపుల్లతా మగ్గఫలవసేనేవ ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ ‘‘మగ్గపఞ్ఞా…పే… వేపుల్లత’’న్తి. ఉభోపి వా ఏతాని పారిపూరివేపుల్లాని. యా హి తస్స పారిపూరీ, సా ఏవ వేపుల్లతాతి. తతోతి సంకిలేసధమ్మప్పహానవోదానధమ్మాభిబుద్ధిహేతు.
౭౯. ‘‘యథా మారేనా’’తి నయిదం నిదస్సనవసేన వుత్తం, అథ ఖో తథాభావకథనమేవాతి దస్సేతుం ‘‘మారో కిరా’’తిఆది వుత్తం. అథాతి మారేన తేసం పరియుట్ఠానప్పత్తితో పచ్ఛా అఞ్ఞాసీతి యోజనా. కస్మా పన భగవా పగేవ న అఞ్ఞాసీతి? అనావజ్జితత్తా. మారం పటిబాహిత్వాతి మారేన తేసు కతం పరియుట్ఠానం విధమేత్వా, న తేసం సతి పయోజనే బుద్ధానం దుక్కరం. సోతి మగ్గఫలుప్పత్తిహేతు. తేసం పరిబ్బాజకానం.
ఫుట్ఠాతి పరియుట్ఠానవసేన ఫుట్ఠా. యత్రాతి నిద్ధారణే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘యేసూ’’తి. అఞ్ఞాణత్థన్తి ఆజాననత్థం, ఉపసగ్గమత్తఞ్చేత్థ ఆ-కారోతి ఆహ ‘‘జాననత్థ’’న్తి, వీమంసనత్థన్తి అత్థో. చిత్తం నుప్పన్నన్తి ‘‘జానామ తావస్స ధమ్మ’’న్తి ఆజాననత్థం ‘‘బ్రహ్మచరియం చరిస్సామా’’తి ఏకస్మిం దివసే ఏకవారమ్పి తేసం చిత్తం నుప్పన్నం. సత్తాహో పన వుచ్చమానో ఏతేసం కిం కరిస్సతీతి యోజనా. సత్తాహం పూరేతున్తి సత్తాహం బ్రహ్మచరియం పూరేతుం, బ్రహ్మచరియవసేన వా సత్తాహం పూరేతున్తి అత్థో. పరవాదభిన్దనన్తి పరవాదమద్దనం. సకవాదసముస్సాపనన్తి సకవాదపగ్గణ్హనం. వాసనాయాతి సచ్చసమ్పటివేధవాసనాయ. నేసన్తి చ పకరణవసేన వుత్తం. తదఞ్ఞేసమ్పి హి భగవతో సమ్ముఖా, పరమ్పరాయ చ దేవమనుస్సానం సుణన్తానం వాసనాయ పచ్చయో ఏవాతి. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
ఉదుమ్బరికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.
౩. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా
అత్తదీపసరణతావణ్ణనా
౮౦. ఉత్తానం వుచ్చతి పాకటం, తప్పటిక్ఖేపేన అనుత్తానం అపాకటం, పటిచ్ఛన్నం, అపచురం, దువిఞ్ఞేయ్యఞ్చ. అనుత్తానానం పదానం వణ్ణనా అనుత్తానపదవణ్ణనా. ఉత్తానపదవణ్ణనాయ పయోజనాభావతో అనుత్తానగ్గహణం. ‘‘మాతులా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామో ఏకో రుక్ఖో, తస్సా ఆసన్నప్పదేసే మాపితత్తా నగరమ్పి ‘‘మాతులా’’ త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తేన వుత్తం ‘‘మాతులాయన్తి ఏవం నామకే నగరే’’తి. అవిదూరేతి తస్స నగరస్స అవిదూరే.
కామఞ్చేత్థ సుత్తే ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, రాజా దళ్హనేమి నామ అహోసీ’’తిఆదినా అతీతవంసదీపికా కథా ఆదితో పట్ఠాయ ఆగతా, ‘‘అడ్ఢతేయ్యవస్ససతాయుకానం మనుస్సానం వస్ససతాయుకా పుత్తా భవిస్సన్తీ’’తిఆదినా పన సవిసేసం అనాగతత్థపటిసంయుత్తా కథా ఆగతాతి వుత్తం ‘‘అనాగతవంసదీపికాయ సుత్తన్తకథాయా’’తి. అనాగతత్థదీపనఞ్హి అచ్ఛరియం, తత్థాపి అనాగతస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పటిపత్తికిత్తనం అచ్ఛరియతమం. సమాగమేనాతి సన్నిపాతేన.
‘‘భత్తగ్గం అమనాప’’న్తిఆది కేవలం తేసం పరివితక్కమత్తం. అమనాపన్తి అమనుఞ్ఞం. బుద్ధేసు కతో అప్పకోపి అపరాధో అప్పకో కారో వియ గరుతరవిపాకోతి ఆహ ‘‘బుద్ధేహి సద్ధిం…పే… సదిసం హోతీ’’తి. తత్రాతి తస్మిం మాతులనగరస్స సమీపే, తస్సం వా పరిసాయం.
అత్తదీపాతి ఏత్థ కామం యో పరో న హోతి, సో అత్తాతి ససన్తానో ‘‘అత్తా’’తి వుచ్చతి, హితసుఖేసిభావేన పన అత్తనిబ్బిసేసత్తా ధమ్మో ఇధ ‘‘అత్తా’’తి అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘అత్తా నామ లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో’’తి. ద్విధా ఆపో గతో ఏత్థాతి దీపో, ఓఘేన అనజ్ఝోత్థతో భూమిభాగో. ఇధ పన కామోఘాదీహి అనజ్ఝోత్థరణీయత్తా దీపో వియాతి దీపో, అత్తా దీపో పతిట్ఠా ఏతేసన్తి అత్తదీపా. తేనాహ ‘‘అత్తానం దీప’’న్తిఆది. దీపభావో చేత్థ పటిసరణతాతి ఆహ ‘‘ఇదం తస్సేవ వేవచన’’న్తి. అఞ్ఞసరణపటిక్ఖేపవచనన్తి అఞ్ఞసరణభావపటిక్ఖేపవచనం. ఇదఞ్హి న అఞ్ఞం సరణం కత్వా విహరణస్సేవ పటిక్ఖేపవచనం, అథ ఖో అఞ్ఞస్స సరణసభావస్సేవ పటిక్ఖేపవచనం తప్పటిక్ఖేపే చ తేన ఇతరస్సాపి పటిక్ఖేపసిద్ధితో. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. ఇదాని తమేవత్థం సుత్తన్తరేన సాధేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది. యది ఏత్థ పాకతికో అత్తా ఇచ్ఛితో, కథం తస్స దీపసరణభావో, తస్మా అధిప్పాయికో ఏత్థ అత్తా భవేయ్యాతి పుచ్ఛతి ‘‘కో పనేత్థ అత్తా నామా’’తి. ఇతరో యథాధిప్పేతం అత్తానం దస్సేన్తో ‘‘లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో’’తి. దుతియవారోపి పఠమవారస్సేవ పరియాయభావేన దేసితోతి దస్సేతుం ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం.
గోచరేతి భిక్ఖూనం గోచరట్ఠానభూతే. తేనాహ ‘‘చరితుం యుత్తట్ఠానే’’తి. సకేతి కథం పనాయం భిక్ఖూనం సకోతి ఆహ ‘‘పేత్తికే విసయే’’తి. పితితో సమ్మాసమ్బుద్ధతో ఆగతత్తా ‘‘అయం తుమ్హాకం గోచరో’’తి తేన ఉద్దిట్ఠత్తా పేత్తికే విసయేతి. చరన్తన్తి సామిఅత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అయమేవత్థో’’తి, చరన్తానన్తి చ అత్థో, తేనాయం విభత్తివిపల్లాసేనపి వచనవిపల్లాసేనపీతి దస్సేతి. కిలేసమారస్స ఓతారాలాభేనేవ ఇతరమారానమ్పి ఓతారాలాభో వేదితబ్బో. అయం పనత్థోతి గోచరే చరణం సన్ధాయాహ, వత్థు పన బ్యతిరేకముఖేన ఆగతం.
సకుణే హన్తీతి సకుణగ్ఘి, మహాసేనసకుణో. అజ్ఝప్పత్తాతి అభిభవనవసేన పత్తా ఉపగతా. న మ్యాయన్తి మే అయం సకుణగ్ఘి నాలం అభవిస్స. నఙ్గలకట్ఠకరణన్తి నఙ్గలేన కసితప్పదేసో. లేడ్డుట్ఠానన్తి లేడ్డూనం ఉట్ఠపితట్ఠానం. సకే బలేతి అత్తనో బలహేతు. అపత్థద్ధాతి అవగాళ్హత్థమ్భా సఞ్జాతత్థమ్భా. అస్సరమానాతి అవ్హాయన్తీ.
మహన్తం లేడ్డున్తి నఙ్గలేన భిన్నట్ఠానే సుక్ఖతాయ తిఖిణసిఙ్గఅయోఘనసదిసం మహన్తం లేడ్డుం. అభిరుహిత్వాతి తస్స అధోభాగేన అత్తనా పవిసిత్వా నిలీనయోగ్గప్పదేసం సల్లక్ఖేత్వా తస్సుపరి చఙ్కమన్తో అస్సరమానో అట్ఠాసి. ‘‘ఏహి ఖో’’తిఆది తస్స అస్సరమానాకారదస్సనం. సన్నయ్హాతి వాతగ్గహణవసేన ఉభో పక్ఖే సమం ఠపేత్వా. పచ్చుపాదీతి పావిసి. తత్థేవాతి యత్థ పుబ్బే లాపో ఠితో, తత్థేవ లేడ్డుమ్హి. ఉరన్తి అత్తనో ఉరప్పదేసం. పచ్చతాళేసీతి పతి అతాళేసి సారమ్భవసేన వేగేన గన్త్వా పహరణతో విధారేన్తీ పతాళేసి. ఆరమ్మణన్తి పచ్చయం. ‘‘అవసర’’న్తి కేచి.
‘‘కుసలాన’’న్తి ఏవం పవత్తాయ దేసనాయ కో అనుసన్ధి? యథాఅనుసన్ధి ఏవ. ఆదితో హి ‘‘అత్తదీపా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౮౦) యేవ అత్తధమ్మపరియాయేన లోకియలోకుత్తరధమ్మా గహితా, తే యేవేత్థ కుసలగ్గహణేన గహితాతి. అనవజ్జలక్ఖణానన్తి అవజ్జపటిపక్ఖసభావానం. ‘‘అవజ్జరహితసభావాన’’న్తి కేచి. తత్థ పురిమే అత్థవికప్పే విపాకధమ్మధమ్మా ఏవ గహితా, దుతియే పన విపాకధమ్మాపి. యది ఏవం, కథం తేసం సమాదాయ వత్తనన్తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘విపాకధమ్మా సీలాది వియ సమాదాయ వత్తితబ్బా’’తి. సమాదానన్తి పన అత్తనో సన్తానే సమ్మా ఆదానం పచ్చయవసేన పవత్తి యేవాతి దట్ఠబ్బం. విపాకధమ్మా హి పచ్చయవిసేసేహి సత్తసన్తానే సమ్మదేవ ఆహితా ఆయుఆదిసమ్పత్తివిసేసభూతా ఉపరూపరికుసలవిసేసుప్పత్తియా ఉపనిస్సయా హోన్తీతి వదన్తి. పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ఏత్థ పుఞ్ఞన్తి ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పుఞ్ఞఫలం వడ్ఢతీ’’తి. పుఞ్ఞఫలన్తి చ ఏకదేససరూపేకసేసేన వుత్తం ‘‘పుఞ్ఞఞ్చ పుఞ్ఞఫలఞ్చ పుఞ్ఞఫల’’న్తి ఆహ ‘‘ఉపరూపరి పుఞ్ఞమ్పి పుఞ్ఞవిపాకోపి వేదితబ్బో’’తి.
‘‘మాతాపితూన’’న్తిఆది నిదస్సనమత్తం, తస్మా అఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం హేతూపనిస్సయం కుసలం దట్ఠబ్బం. సినేహవసేనాతి ఉపనిస్సయభూతస్స సినేహస్స వసేన, న సమ్పయుత్తస్స. న హి సినేహసమ్పయుత్తం నామ కుసలం అత్థి. ముదుమద్దవచిత్తన్తి మేత్తావసేన అతివియ మద్దవన్తం చిత్తం. యథా మత్థకప్పత్తం వట్టగామికుసలం దస్సేతుం ‘‘మాతాపితూనం …పే… ముదుమద్దవచిత్త’’న్తి వుత్తం, ఏవం మత్థకప్పత్తమేవ వివట్టగామికుసలం దస్సేతుం ‘‘చత్తారో సతి…పే… బోధిపక్ఖియధమ్మా’’తి వుత్తం. తదఞ్ఞేపి పన దానసీలాదిధమ్మా వట్టస్స ఉపనిస్సయభూతా వట్టగామికుసలం వివట్టస్స ఉపనిస్సయభూతా వివట్టగామికుసలన్తి వేదితబ్బా. పరియోసానన్తి ఫలవిసేసావహతాయ ఫలదాయ కోటి సిఖాప్పత్తి, దేవలోకే చ పవత్తిసిరివిభవోతి పరియోసానం ‘‘మనుస్సలోకే’’తి విసేసితం, మనుస్సలోకవసేనేవ చాయం దేసనా ఆగతాతి. మగ్గఫలనిబ్బానసమ్పత్తి పరియోసానన్తి యోజనా. వివట్టగామికుసలస్స విపాకం సుత్తపరియోసానే దస్సిస్సతి ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సఙ్ఖో నామ రాజా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౧౦౮).
దళ్హనేమిచక్కవత్తిరాజకథావణ్ణనా
౮౧. ఇధాతి ఇమస్మిం ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మాన’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౧౧౦) సుత్తదేసనాయ ఆరద్ధట్ఠానే వట్టవివట్టగామిభావేన సాధారణే కుసలగ్గహణే. తత్థ వట్టగామికుసలానుసన్ధివసేన ‘‘భూతపుబ్బం భిక్ఖవే’’తి దేసనం ఆరభి, ఆరభన్తో చ దేసియమానమత్తం. ధమ్మపటిగ్గాహకానం భిక్ఖూనం సఙ్ఖేపతో ఏవం దీపేత్వా ఆరభీతి దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖవే’’తిఆది వుత్తం, పఠమం తథా అదీపేన్తోపి భగవా అత్థతో దీపేతి వియాతి అధిప్పాయో.
౮౨. ఈసకమ్పీతి అప్పమత్తకమ్పి. అవసక్కితన్తి ఓగతభట్ఠం. నేమిఅభిముఖన్తి నేమిప్పదేసస్స సమ్ముఖా. బన్ధింసు చక్కరతనస్స ఓసక్కితానోసక్కితభావం జానితుం. తదేతన్తి యథావుత్తట్ఠానా చవనం. అతిబలవదోసేతి రఞ్ఞో బలవతి అనత్థే ఉపట్ఠితే సతి.
అప్పమత్తోతి రఞ్ఞో ఆణాయ పమాదం అకరోన్తో.
ఏకసముద్దపరియన్తమేవాతి జమ్బుదీపమేవ సన్ధాయ వదతి. సో ఉత్తరతో అస్సకణ్ణపబ్బతేన పరిచ్ఛిన్నం హుత్వా అత్తానం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితఏకసముద్దపరియన్తో. పుఞ్ఞిద్ధివసేనాతి చక్కవత్తిభావావహాయ పుఞ్ఞిద్ధియా వసేన.
౮౩. ఏవం కత్వాతి కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా. సుకతం కమ్మన్తి దసకుసలకమ్మపథమేవ వదతి.
‘‘దసవిధం, ద్వాదసవిధ’’న్తి చ వుత్తవిభాగో పరతో ఆగమిస్సతి. పూరేన్తేనేవాతి పూరేత్వా ఠితేనేవ. నిద్దోసేతి చక్కవత్తివత్తస్స పటిపక్ఖభూతానం దోసానం అపగమనే నిద్దోసే. చక్కవత్తీనం వత్తేతి చక్కవత్తిరాజూహి వత్తితబ్బవత్తే. భావిని భూతే వియ హి ఉపచారో యథా ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తి (సు. ని. ౪౧౦). అధిగతచక్కవత్తిభావాపి హి తే తత్థ వత్తన్తేవాతి తథా వుత్తం.
చక్కవత్తిఅరియవత్తవణ్ణనా
౮౪. అఞ్ఞథా వత్తితుం అదేన్తో సో ధమ్మో అధిట్ఠానం ఏతస్సాతి తదధిట్ఠానం, తేన తదధిట్ఠానేన చేతసా. సక్కరోన్తోతి ఆదరకిరియావసేన కరోన్తో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. గరుం కరోన్తోతి పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకరణవసేన గరుం కరోన్తో. తేనేవాహ ‘‘తస్మిం గారవుప్పత్తియా’’తి. మానేన్తోతి సమ్భావనావసేన మనేన పియాయన్తో. తేనాహ ‘‘తమేవా’’తిఆది. ఏవం పూజయతో అపచాయతో ఏవఞ్చ యథావుత్తసక్కారాదిసమ్భవోతి తం దస్సేతుం ‘‘తం అపదిసిత్వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ధమ్మాధిపతిభూతో ఆగతభావేనా’’తి ఇమినా యథావుత్తధమ్మస్స జేట్ఠకభావేన పురిమపురిమతరఅత్తభావేసు సక్కచ్చ సముపచితభావం దస్సేతి. ‘‘ధమ్మవసేనేవ సబ్బకిరియానం కరణేనా’’తి ఏతేన ఠాననిసజ్జాదీసు యథావుత్తధమ్మనిన్నపోణపబ్భారభావం దస్సేతి. అస్సాతి రక్ఖావరణగుత్తియా. పరం రక్ఖన్తో అఞ్ఞం దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థతో రక్ఖన్తో తేనేవ పరత్థసాధనేన ఖన్తిఆదిగుణేన అత్తానం తతో ఏవ రక్ఖతి. మేత్తచిత్తతాతి మేత్తచిత్తతాయ. నివాసనపారుపనగేహాదీనం సీతుణ్హాదిపటిబాహనేన ఆవరణం. అన్తో జనస్మిన్తి అబ్భన్తరభూతే పుత్తదారాదిజనే.
‘‘సీలసంవరే పతిట్ఠాపేహీ’’తి ఇమినా రక్ఖం దస్సేతి, ‘‘వత్థగన్ధమాలాదీని దేహీ’’తి ఇమినా ఆవరణం, ఇతరేన గుత్తిం. భత్తవేతనసమ్పదానేనపీతి పి-సద్దేన సీలసంవరే పతిట్ఠాపనాదీని సమ్పిణ్డేతి. ఏసేవ నయో ఇతో పరేసుపి పి-సద్దగ్గహణేసు. నిగమో నివాసో ఏతేసన్తి నేగమా, ఏవం జానపదాతి ఆహ ‘‘నిగమవాసినో’’తిఆది.
నవవిధా మానమదాతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆది (సం. ని. ౪.౧౦౮; ధ. స. ౧౧౨౧; విభ. ౮౬౬; మహాని. ౨౧, ౧౭౮) నయప్పవత్తియా నవవిధా మానసఙ్ఖాతా మదా. మానో ఏవ హేత్థ పమజ్జనాకారేన పవత్తియా మానమదో. సోభనే కాయికవాచసికకమ్మే రతోతి సూరతో ఉ-కారస్స దీఘం కత్వా, తస్స భావో సోరచ్చం, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, సబ్బం వా కాయవచీసుచరితం. సుట్ఠు ఓరతోతి సోరతో, తస్స భావో సోరచ్చం, యథావుత్తమేవ సుచరితం. రాగాదీనన్తి రాగదోసమోహమానాదీనం. దమనాదీహీతి దమనసమనపరినిబ్బాపనేహి. ఏకమత్తానన్తి ఏకం చిత్తం, ఏకచ్చం అత్తనో చిత్తన్తి అత్థో. రాగాదీనఞ్హి పుబ్బభాగియం దమనాదిపచ్చేకం ఇచ్ఛితబ్బం, న మగ్గక్ఖణే వియ ఏకజ్ఝం పటిసఙ్ఖానముఖేన పజహనతో. ఏకమత్తానన్తి వా వివేకవసేన ఏకం ఏకాకినం అత్తానం. కాలే కాలేతి తేసం సన్తికం ఉపసఙ్కమితబ్బే కాలే కాలే.
ఇధ ఠత్వాతి ‘‘ఇదం ఖో, తాత, త’’న్తి ఏవం నిగమనవసేన వుత్తట్ఠానే ఠత్వా. వత్తన్తి అరియచక్కవత్తివత్తం. సమానేతబ్బన్తి ‘‘దసవిధం, ద్వాదసవిధ’’న్తి చ హేట్ఠా వుత్తగణనాయ చ సమానం కాతబ్బం అనూనం అనధికం కత్వా దస్సేతబ్బం. అధమ్మరాగస్సాతి అయుత్తట్ఠానే రాగస్స. విసమలోభస్సాతి యుత్తట్ఠానేపి అతివియ బలవభావేన పవత్తలోభస్స.
చక్కరతనపాతుభావవణ్ణనా
౮౫. వత్తమానస్సాతి పరిపుణ్ణే చక్కవత్తివత్తే వత్తమానస్స, నో అపరిపుణ్ణేతి ఆహ ‘‘పూరేత్వా వత్తమానస్సా’’తి. కిత్తావతా పనస్స పారిపూరీ హోతీతి? తత్థ ‘‘కతాధికారస్స తావ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన ద్వాదసహిపి సంవచ్ఛరేహి పూరతి, పఞ్చవీసతియా, పఞ్ఞాసాయ వా సంవచ్ఛరేహి. అయఞ్చ భేదో ధమ్మచ్ఛన్దస్సపి తిక్ఖమజ్ఝముదుతావసేన, ఇతరస్స తతో భియ్యోపీ’’తి వదన్తి.
దుతియాదిచక్కవత్తికథావణ్ణనా
౯౦. అత్తనో మతియాతి పరమ్పరాగతం పురాణం తన్తిం పవేణిం లఙ్ఘిత్వా అత్తనో ఇచ్ఛితాకారేన. తేనాహ ‘‘పోరాణక’’న్తిఆది.
న పబ్బన్తీతి సమిద్ధియా న పూరేన్తి, ఫీతా న హోన్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న వడ్ఢన్తీ’’తి. తథా చాహ ‘‘కత్థచి సుఞ్ఞా హోన్తీ’’తి. తత్థ తత్థ రాజకిచ్చే రఞ్ఞా అమా సహ వత్తన్తీతి అమచ్చా, యేహి వినా రాజకిచ్చం నప్పవత్తతి. పరమ్పరాగతా హుత్వా రఞ్ఞో పరిసాయ భవాతి పారిసజ్జా. తేనాహ ‘‘పరిసావచరా’’తి. తస్మిం ఠానన్తరే ఠపితా హుత్వా రఞ్ఞో ఆయం, వయఞ్చ యాథావతో గణేన్తీతి గణకా. జాతికులసుతాచారాదివసేన పుథుత్తం గతత్తా మహతీ మత్తా ఏతేసన్తి మహామత్తా, తే పన మహానుభావా అమచ్చా ఏవాతి ఆహ ‘‘మహాఅమచ్చా’’తి. యే రఞ్ఞో హత్థానీకాదీసు అవట్ఠితా, తే అనీకట్ఠాతి ఆహ ‘‘హత్థిఆచరియాదయో’’తి. మన్తం పఞ్ఞం అసితా హుత్వా జీవన్తీతి మన్తస్సాజీవినో, మతిసజీవాతి అత్థో, యే తత్థ తత్థ రాజకిచ్చే ఉపదేసదాయినో. తేనాహ ‘‘మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా’’తిఆది.
ఆయువణ్ణాదిపరిహానికథావణ్ణనా
౯౧. బలవలోభత్తాతి ‘‘ఇమస్మిం లోకే ఇదాని దలిద్దమనుస్సా నామ బహూ, తేసం సబ్బేసం ధనే అనుప్పదియమానే మయ్హం కోసస్స పరిక్ఖయో హోతీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నబలవలోభత్తా. ఉపరూపరిభూమీసూతి ఛకామసగ్గసఙ్ఖాతాసు ఉపరూపరికామభూమీసు. కమ్మస్స ఫలం అగ్గం నామ, తం పనేత్థ ఉద్ధగామీతి ఆహ ‘‘ఉద్ధం అగ్గం అస్సా’’తి. సగ్గే నియుత్తా, సగ్గప్పయోజనాతి వా సోవగ్గికా. దసన్నం విసేసానన్తి దిబ్బఆయువణ్ణయససుఖఆధిపతేయ్యానఞ్చేవ దిబ్బరూపాదీనఞ్చ ఫలవిసేసానం. వణ్ణగ్గహణేన చేత్థ సకో అత్తభావవణ్ణో గహితో, రూపగ్గహణేన బహిద్ధా రూపారమ్మణం.
౯౨. సుట్ఠు నిసిద్ధన్తి యథాయం ఇమినా అత్తభావేన అదిన్నం ఆదాతుం న సక్కోతి, ఏవం సమ్మదేవ తతో నిసేధితం కత్వా. మూలహతన్తి జీవితా వోరోపనేన మూలే ఏవ హతం.
౯౬. రాగవసేన చరణం చరిత్తం, చరిత్తమేవ చారిత్తం, మేథునన్తి అధిప్పాయో, తం పన ‘‘పరేసం దారేసూ’’తి వుత్తత్తా ‘‘మిచ్ఛాచార’’న్తి ఆహ.
౧౦౦. పచ్చనీకదిట్ఠీతి ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాయ (మ. ని. ౧.౪౪౧; ౨.౯౪; విభ. ౭౯౩) సమ్మాదిట్ఠియా పటిపక్ఖభూతా దిట్ఠి.
౧౦౧. మాతుచ్ఛాదికా ఉపరి సయమేవ వక్ఖతి. అతిబలవలోభోతి అతివియ బలవా బహలకిలేసో, యేన అకాలే, అదేసే చ పవత్తతి. మిచ్ఛాధమ్మోతి మిచ్ఛా విపరీతో అవిసభాగవత్థుకో లోభధమ్మో. తేనాహ ‘‘పురిసాన’’న్తిఆది.
తస్స భావోతి యేన మేత్తాకరుణాపుబ్బఙ్గమేన చిత్తేన పుగ్గలో ‘‘మత్తేయ్యో’’తి వుచ్చతి, సో తస్స యథావుత్తచిత్తుప్పాదో, తంసముట్ఠానా చ కిరియా మత్తేయ్యతా. తేనాహ ‘‘మాతరి సమ్మా పటిపత్తియా ఏతం నామ’’న్తి. యా సమ్మా పజ్జితబ్బే సమ్మా అప్పటిపత్తి, సోపి దోసో అగారవకిరియాదిభావతో. విప్పటిపత్తియం పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘తస్సా అభావో చేవ తప్పటిపక్ఖతా చ అమత్తేయ్యతా’’తి. కులే జేట్ఠానన్తి అత్తనో కులే వుద్ధానం మహాపితుచూళపితుజేట్ఠకభాతికాదీనం.
దసవస్సాయుకసమయవణ్ణనా
౧౦౩. ‘‘య’’న్తి ఇమినా సమయో ఆమట్ఠో, భుమ్మత్థే చేతం పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘యస్మిం సమయే’’తి. అలం పతినోతి అలంపతేయ్యా. తస్సా పరియత్తతా భరియాభావేనాతి ఆహ ‘‘దాతుం యుత్తా’’తి. అగ్గరసానీతి మధురభావేన, భేసజ్జభావేన చ అగ్గభూతరసాని.
దిప్పిస్సన్తీతి పటిపక్ఖభావేన సముజ్జలిస్సన్తి. తేనాహ ‘‘కుసలన్తిపి న భవిస్సతీ’’తి. అహో పురిసోతి మాతాదీసుపి ఈదిసో, అఞ్ఞేసం కేసం కిం విస్సజ్జేస్సతి, అహో తేజవపురిసోతి.
గేహే మాతుగామం వియాతి అత్తనో గేహే దాసిభరియాభూతమాతుగామం వియ. మిస్సీభావన్తి మాతాదీసు భరియాయ వియ చారిత్తసఙ్కరం.
బలవకోపోతి హన్తుకామతావసేన ఉప్పత్తియా బలవకోపో. ఆఘాతేతీతి ఆహనతి, అత్తనో కక్ఖళఫరుసభావేన చిత్తం విబాధతీతి అత్థో. నిస్సయదహనరసో హి దోసో. బ్యాపాదేతీతి వినాసేతి, మనోపదూసనతో మనస్స పకోపనతో. తిబ్బన్తి తిక్ఖం, సా పనస్స తిక్ఖతా సరీరే అవహన్తేపి సినేహవత్థుం లఙ్ఘిత్వాపి పవత్తియా వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘పియమానస్సపీ’’తిఆది.
౧౦౪. కప్పవినాసో కప్పో ఉత్తరపదలోపేన, అన్తరావ కప్పో అన్తరకప్పో. తణ్హాదిభేదో కప్పో ఏతస్స అత్థీతి కప్పో, సత్తలోకోతి ఆహ ‘‘అన్తరావ లోకవినాసో’’తి. స్వాయం అన్తరకప్పో కతివిధో, కథఞ్చస్స సమ్భవో, కిం గతికోతి అన్తోగధం చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అన్తరకప్పో చ నామా’’తిఆది. లోభుస్సదాయాతి లోభాధికాయ పజాయ వత్తమానాయ.