౧౦. సఙ్గీతిసుత్తవణ్ణనా

౨౯౬. దససహస్సచక్కవాళేతి బుద్ధఖేత్తభూతే దససహస్సపరిమాణే చక్కవాళే. తత్థ హి ఇమస్మిం చక్కవాళే దేవమనుస్సాయేవ కతాధికారా, ఇతరేసు దేవా విసేసభాగినో. తేన వుత్తం ‘‘దససహస్సచక్కవాళే ఞాణజాలం పత్థరిత్వా’’తి. ఞాణజాలపత్థరణన్తి చ తేసం తేసం సత్తానం ఆసయాదివిభావనవసేన ఞాణస్స పవత్తనమేవ. తేనాహ ‘‘లోకం వోలోకయమానో’’తి, సత్తలోకం బ్యవలోకయమానో ఆసయానుసయచరితాధిముత్తిఆదికే విసేసతో ఓగాహేత్వా పస్సన్తోతి అత్థో. మఙ్గలం భణాపేస్సన్తి ‘‘తం తేసం ఆయతిం విసేసాధిగమస్స విజ్జాట్ఠానం హుత్వా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సా’’తి. తీహి పిటకేహి సమ్మసిత్వాతి తిపిటకతో ఏకకదుకాదినా సఙ్గహేతబ్బస్స సఙ్గణ్హనవసేన సమ్మసిత్వా వీమంసిత్వా. ఞాతుం ఇచ్ఛితా అత్థా పఞ్హా, తే పన ఇమస్మిం సుత్తే ఏకకాదివసేన ఆగతా సహస్సం, చుద్దస చాతి ఆహ ‘‘చుద్దసపఞ్హాధికేన పఞ్హసహస్సేన పటిమణ్డేత్వా’’తి. ఏవమిధ సమ్పిణ్డేత్వా దస్సితే పఞ్హే పరతో సుత్తపరియోసానే ‘‘ఏకకవసేన ద్వే పఞ్హా కథితా’’తిఆదినా (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౪౯) విభాగేన పరిగణేత్వా సయమేవ దస్సేస్సతి.

ఉబ్భతకనవసన్ధాగారవణ్ణనా

౨౯౭. ఉచ్చాధిట్ఠానతాయ తం సన్ధాగారం భూమితో ఉబ్భతం వియాతి ‘‘ఉబ్భతక’’న్తి నామం లభతి. తేనాహ ‘‘ఉచ్చత్తా వా ఏవం వుత్త’’న్తి. సన్ధాగారసాలాతి ఏకా మహాసాలా. ఉయ్యోగకరణాదీసు హి రాజానో తత్థ ఠత్వా ‘‘ఏత్తకా పురతో గచ్ఛన్తు, ఏత్తకా పచ్ఛా’’తిఆదినా తత్థ నిసీదిత్వా సన్ధం కరోన్తి మరియాదం బన్ధన్తి, తస్మా తం ఠానం ‘‘సన్ధాగార’’న్తి వుచ్చతి. ఉయ్యోగట్ఠానతో చ ఆగన్త్వా యావ గేహం గోమయపరిభణ్డాదివసేన పటిజగ్గనం కరోన్తి, తావ ఏకం ద్వే దివసే తే రాజానో తత్థ సన్థమ్భన్తీతిపి సన్ధాగారం, తేసం రాజూనం సహ అత్థానుసాసనఅగారన్తిపి సన్ధాగారన్తి. యస్మా వా తే తత్థ సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇమస్మిం కాలే కసితుం వట్టతి, ఇమస్మిం కాలేవపితు’’న్తిఆదినా ఘరావాసకిచ్చం సన్ధరన్తి, తస్మా ఛిద్దావఛిద్దం ఘరావాసం తత్థ సన్ధరన్తీతిపి సన్ధాగారం, సా ఏవ సాలాతి సన్ధాగారసాలా. దేవతాతి ఘరదేవతా. నివాసవసేన అనజ్ఝావుత్థత్తా ‘‘కేనచి వా మనుస్సభూతేనా’’తి వుత్తం. కమ్మకరణవసేన పన మనుస్సా తత్థ నిసజ్జాదీని కప్పేసుమేవ. ‘‘సయమేవ పన సత్థు ఇధాగమనం అమ్హాకం పుఞ్ఞవసేనేవ, అహో మయం పుఞ్ఞవన్తో’’తి హట్ఠతుట్ఠా ఏవం సమ్మా చిన్తేసున్తి దస్సేన్తో ‘‘అమ్హేహీ’’తిఆదిమాహ.

౨౯౮. అట్టకాతి చిత్తకమ్మకరణత్థం బద్ధా మఞ్చకా. ముత్తమత్తాతి తావదేవ సన్ధాగారే నవకమ్మస్స నిట్ఠాపితభావమాహ, తేన‘‘అచిరకారిత’’న్తిఆదినా వుత్తమేవత్థం విభావేతి. అరఞ్ఞం ఆరామో ఆరమితబ్బట్ఠానం ఏతేసన్తి అరఞ్ఞారామా. సన్థరణం సన్థరి, సబ్బో సకలో సన్థరి ఏత్థాతి సబ్బసన్థరి, భావనపుంసకనిద్దేసోయం. తేనాహ ‘‘యథా సబ్బం సన్థతం హోతి, ఏవ’’న్తి.

౨౯౯. సమన్తపాసాదికోతి సమన్తతో సబ్బభాగేన పసాదావహో చాతురియసో. ‘‘అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతీ’’తి ఇదం బుద్ధానం కాయప్పభాయ పకతియా అసీతిహత్థే ఠానే అభిబ్యాపనతో వుత్తం. ఇద్ధానుభావేన పన అనన్తం అపరిమాణం ఠానం విజ్జోతతేవ. నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జట్ఠపభస్సరవసేన ఛబ్బణ్ణా. సబ్బే దిసాభాగాతి సరీరప్పభాయ బాహుల్లతో వుత్తం.

అబ్భమహికాదీహి ఉపక్కిలిట్ఠం సుఞ్ఞం న సోభతి, తారకాచితం పన అన్తలిక్ఖం తాసం పభాహి సమన్తతో విజ్జోతమానం విరోచతీతి ఆహ ‘‘సముగ్గతతారకం వియ గగనతల’’న్తి. సబ్బపాలిఫుల్లోతి మూలతో పట్ఠాయ యావ సాఖగ్గా ఫుల్లో. ‘‘పటిపాటియాఠపితాన’’న్తిఆది పరికప్పూపమా. తథా హి వియ-సద్దగ్గహణం కతం. సిరియా సిరిం అభిభవమానం వియాతి అత్తనో సోభాయ తేసం సోభన్తి అత్థో. ‘‘భిక్ఖూపి సబ్బేవా’’తి ఇదం నేసం ‘‘అప్పిచ్ఛా’’తిఆదినా వుత్తగుణేసు లోకియగుణానం వసేన యోజేతబ్బం. న హి తే సబ్బేవ దసకథావత్థులాభినో. తేన వుత్తం ‘‘సుత్తన్తం ఆవజ్జేత్వా…పే… అరహత్తం పాపుణిస్సన్తీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౯౬). తస్మా యే తత్థ అరియా, తే సబ్బేసమ్పి పదానం వసేన బోధితా హోన్తి. యే పన పుథుజ్జనా, తే లోకియగుణదీపకేహి పదేహీతి న తథా హేట్ఠా ‘‘అసీతిమహాథేరా’’తిఆది వుత్తం. పుబ్బే అరహత్తభాగినో గహితా.

రూపకాయస్స అసీతిఅనుబ్యఞ్జన-పటిమణ్డిత-ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణకాయప్పభాబ్యామప్పభాకేతుమాలావిచిత్తతావ (దీ. ని. ౨.౩౩; ౩.౨౦౦; మ. ని. ౨.౩౮౫) బుద్ధవేసో. ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేన్తస్స భగవతో కాయస్స ఆలోకితవిలోకితాదీసు పరముక్కంసగతో బుద్ధావేణికో అచ్చన్తుపసమో బుద్ధవిలాసో. అస్సన్తి తస్సం.

సన్ధాగారానుమోదనపటిసంయుత్తాతి ‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహన్తీ’’తిఆదినా (చూళవ. ౨౯౫, ౩౧౫) నయేన సన్ధాగారగుణూపసఞ్హితా సన్ధాగారకరణపుఞ్ఞానిసంసభావినీ. పకిణ్ణకకథాతి సఙ్గీతిఅనారుళ్హా సుణన్తానం అజ్ఝాసయానురూపతాయ వివిధవిపులహేతూపమాసమాలఙ్కతా నానానయవిచిత్తా విత్థారకథా. తేనాహ ‘‘తదా హీ’’తిఆది. ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ నిరుపక్కిలేసతాయ సువిసుద్ధేన, విపులోదారతాయ అపరిమేయ్యేన చ అత్థేన సుణన్తానం కాయచిత్తపరిళాహవూపసమనతో. పథవోజం ఆకడ్ఢన్తో వియ అఞ్ఞేసం సుదుక్కరతాయ, మహాసారతాయ వా అత్థస్స. మహాజమ్బుం మత్థకే గహేత్వా చాలేన్తో వియ చాలనపచ్చయట్ఠానవసేన పుబ్బేనాపరం అనుసన్ధానతో. యోజనియ…పే… పాయమానో వియ దేసనం చతుసచ్చయన్తే పక్ఖిపిత్వా అత్థవేదధమ్మవేదస్సేవ లభాపనేన సాతమధురధమ్మామతరసూపసంహరణతో. మధుగణ్డన్తి మధుపటలం.

౩౦౦. ‘‘తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూత’’న్తి బ్యాపనిచ్ఛాయం ఇదం ఆమేడితవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘యం యన్దిస’’న్తిఆది వుత్తం. అనువిలోకేత్వాతి ఏత్థ అను-సద్దో ‘‘పరీ’’తి ఇమినా సమానత్థో, విలోకనఞ్చేత్థ సత్థు చక్ఖుద్వయేనపి ఇచ్ఛితబ్బన్తి ‘‘మంసచక్ఖునా…పే… తతో తతో విలోకేత్వా’’తి సఙ్ఖేపతో వత్వా తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘మంసచక్ఖునా హీ’’తిఆది వుత్తం. హత్థేన కుచ్ఛితం కతం హత్థకుక్కుచ్చం కుకతమేవ కుక్కుచ్చన్తి కత్వా. ఏవం పాదకుక్కుచ్చం దట్ఠబ్బం. నిచ్చలా నిసీదింసు అత్తనో సువినీతభావేన, బుద్ధగారవేన చ. ‘‘ఆలోకం పన వడ్ఢయిత్వా’’తిఆది కదాచి భగవా ఏవమ్పి కరోతీతి అధిప్పాయేన వుత్తం. న హి సత్థు సావకానం వియ ఏవం పయోగసమ్పాదనీయమేతం ఞాణం. తిరోహితవిదూరవత్తనిపి రూపగతే మంసచక్ఖునో పవత్తియా ఇచ్ఛితత్తా వీమంసితబ్బం. అరహత్తుపగం అరహత్తపదట్ఠానం. చక్ఖుతలేసు నిమిత్తం ఠపేత్వాతి భావనానుయోగసమ్పత్తియా సబ్బేసం తేసం భిక్ఖూనం చక్ఖుతలేసు లబ్భమానం సన్తిన్ద్రియవిగతథినమిద్ధతాకారసఙ్ఖాతం నిమిత్తం అత్తనో హదయే ఠపేత్వా సల్లక్ఖేత్వా. కస్మా ఆగిలాయతి కోటిసతసహస్సహత్థినాగానం బలం ధారేన్తస్సాతి చోదకస్స అధిప్పాయో. ఆచరియో ఏస సఙ్ఖారానం సభావో, యదిదం అనిచ్చతా. యే పన అనిచ్చా, తే ఏకన్తేనేవ ఉదయవయపటిపీళితతాయ దుక్ఖా ఏవ, దుక్ఖసభావేసు తేసు సత్థు కాయే దుక్ఖుప్పత్తియా అయం పచ్చయోతి దస్సేతుం ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది వుత్తం. పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జి, సో చ ఖో పుబ్బే కతకమ్మపచ్చయా. స్వాయమత్థో పరమత్థదీపనియం ఉదానట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో.

భిన్ననిగణ్ఠవత్థువణ్ణనా

౩౦౧. హేట్ఠా వుత్తమేవ పాసాదికసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౬౪).

౩౦౨. స్వాఖ్యాతం ధమ్మం దేసేతుకామోతి స్వాఖ్యాతం కత్వా ధమ్మం కథేతుకామో, సత్థారా వా స్వాఖ్యాతం ధమ్మం సయం భిక్ఖూనం కథేతుకామో. సత్థారా దేసితధమ్మమేవ హి తతో తతో గహేత్వా సావకా సబ్రహ్మచారీనం కథేన్తి.

ఏకకవణ్ణనా

౩౦౩. సమగ్గేహి భాసితబ్బన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గేహి హుత్వా భాసితబ్బం, సజ్ఝాయితబ్బఞ్చేవ వణ్ణేతబ్బఞ్చాతి అత్థో. యథా పన సమగ్గేహి సఙ్గాయనం హోతి, తమ్పి దస్సేతుం ‘‘ఏకవచనేహీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకవచనేహీతి విరోధాభావేన సమానవచనేహి. తేనాహ ‘‘అవిరుద్ధవచనేహీ’’తిఆది. సామగ్గిరసం దస్సేతుకామోతి యస్మిం ధమ్మే సఙ్గాయనే సామగ్గిరసానుభవనం ఇచ్ఛితం దేసనాకుసలతాయ, తత్థ ఏకకదుకతికాదివసేన బహుధా సామగ్గిరసం దస్సేతుకామో. సబ్బే సత్తాతి అనవసేసా సత్తా, తే పన భవభేదతో సఙ్ఖేపేనేవ భిన్దిత్వా దస్సేన్తో ‘‘కామభవాదీసూ’’తిఆదిమాహ. బ్యధికరణానమ్పి బాహిరత్థసమాసో హోతి యథా ‘‘ఉరసిలోమో’’తి ఆహ ‘‘ఆహారతో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికా’’తి. తిట్ఠతి ఏతేనాతి ఠితి, ఆహారో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికాతి ఏవం వా ఏత్థ సమాసవిగ్గహో దట్ఠబ్బో. ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికా, పచ్చయాయత్తవుత్తికాతి అత్థో. పచ్చయత్థో హేత్థ ఆహార-సద్దో ‘‘అయం ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్సఉప్పాదాయా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౧౮౩, ౨౩౨) వియ. ఏవఞ్హి ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి ఇమినా అసఞ్ఞసత్తాపి పరిగ్గహితా హోన్తి. సా పనాయం ఆహారట్ఠితికతా నిప్పరియాయతో సఙ్ఖారధమ్మో, న సత్తధమ్మో. తేనేవాహు అట్ఠకథాచరియా ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖారలోకో వేదితబ్బో’’తి (విసుద్ధి. ౧.౧౩౬; పారా. అట్ఠ. వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; ఉదా. అట్ఠ. ౩౦; చూళని. అట్ఠ. ౬౫; ఉదా. అట్ఠ. ౧౮౬) యది ఏవం ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి ఇదం కథన్తి? పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనాతి నాయం దోసో. యథాహ భగవా ‘‘ఏకధమ్మే భిక్ఖవే భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మత్తం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, కతమస్మిం ఏకధమ్మే? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి (అ. ని. ౧౦.౨౭) ఏకో ధమ్మోతి ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి య్వాయం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ సబ్బేసం సఙ్ఖారానం పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ ఆహారపరియాయేన సామఞ్ఞతో పచ్చయధమ్మో వుత్తో, అయం ఆహారో నామ ఏకో ధమ్మో. యాథావతో ఞత్వాతి యథాసభావతో అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా. సమ్మదక్ఖాతోతి తేనేవ అభిసమ్బుద్ధాకారేన సమ్మదేవ దేసితో.

చోదకో వుత్తమ్పి అత్థం యాథావతో అప్పటిపజ్జమానో నేయ్యత్థం సుత్తపదం నీతత్థతో దహన్తో ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి వచనమత్తే ఠత్వా ‘‘నను చా’’తిఆదినా చోదేతి. ఆచరియో అవిపరీతం తత్థ యథాధిప్పేతమత్థం పవేదేన్తో ‘‘న విరుజ్ఝతీ’’తి వత్వా ‘‘తేసఞ్హి ఝానం ఆహారో హోతీ’’తి ఆహ. ఝానన్తి ఏకవోకారభవావహం సఞ్ఞాయ విరజ్జనవసేన పవత్తం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం. పాళియం పన ‘‘అనాహారా’’తి వచనం అసఞ్ఞభవే చతున్నం ఆహారానం అభావం సన్ధాయ వుత్తం, న పచ్చయాహారస్స అభావతో. ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తి ఇదం సాసనే యేసు ధమ్మేసు విసేసతో ఆహార-సద్దో నిరుళ్హో, ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి ఏత్థ యది తే ఏవ గయ్హన్తి, అబ్యాపితదోసో ఆపన్నో. అథ సబ్బోపి పచ్చయధమ్మో ఆహారోతి అధిప్పేతో, ఇమాయ ఆహారపాళియా విరోధో ఆపన్నోతి దస్సేతుం ఆరద్ధం. ‘‘న విరుజ్ఝతీ’’తి యేనాధిప్పాయేన వుత్తం, తం వివరన్తో ‘‘ఏతస్మిఞ్హి సుత్తే’’తిఆదిమాహ. కబళీకారాహారాదీనం ఓజట్ఠమకరూపాహరణాది నిప్పరియాయేన ఆహారభావో. యథా హి కబళీకారాహారో ఓజట్ఠమకరూపాహరణేన రూపకాయం ఉపత్థమ్భేతి, ఏవం ఫస్సాదయో చ వేదనాదిఆహరణేన నామకాయం ఉపత్థమ్భేన్తి, తస్మా సతిపి జనకభావే ఉపత్థమ్భకభావో ఓజాదీసు సాతిసయో లబ్భమానో ముఖ్యో ఆహారట్ఠోతి తే ఏవ నిప్పరియాయేన ఆహారలక్ఖణా ధమ్మా వుత్తా. ఇధాతి ఇమస్మిం సఙ్గీతిసుత్తే. పరియాయేన పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తో సబ్బో పచ్చయో ధమ్మో అత్తనో ఫలం ఆహరతీతి ఇమం పరియాయం లభతీతి. తేనాహ ‘‘సబ్బధమ్మానఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బేసం సఙ్ఖతధమ్మానం. ఇదాని యథావుత్తమత్థం సుత్తేన (అ. ని. ౧౦.౬౧) సమత్థేతుం ‘‘తేనేవాహా’’తిఆది వుత్తం. అయన్తి పచ్చయాహారో.

నిప్పరియాయాహారోపి గహితోవ హోతి, యావతా సోపి పచ్చయభావేనేవ జనకో, ఉపత్థమ్భకో చ హుత్వా తం తం ఫలం ఆహరతీతి వత్తబ్బతం లభతీతి. తత్థాతి పరియాయాహారో, నిప్పరియాయాహారోతి ద్వీసు ఆహారేసు. అసఞ్ఞభవే యదిపి నిప్పరియాయాహారో న లబ్భతి, పచ్చయాహారో పన లబ్భతి పరియాయాహారలక్ఖణో. ఇదాని ఇమమేవత్థం విత్థారేన దస్సేతుం ‘‘అనుప్పన్నే హి బుద్ధే’’తిఆది వుత్తం. ఉప్పన్నే బుద్ధే తిత్థకరమతనిస్సితానం ఝానభావనాయ అసిజ్ఝనతో ‘‘అనుప్పన్నే బుద్ధే’’తి వుత్తం. సాసనికా తాదిసం ఝానం న నిబ్బత్తేన్తీతి ‘‘తిత్థాయతనే పబ్బజితా’’తి వుత్తం. తిత్థియా హి ఉపత్తివిసేసే విముత్తిసఞ్ఞినో, అఞ్ఞావిరాగావిరాగేసు ఆదీనవానిసంసదస్సినో వా హుత్వా అసఞ్ఞసమాపత్తిం నిబ్బత్తేత్వా అక్ఖణభూమియం ఉప్పజ్జన్తి, న సాసనికా. వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వాతి వాయోకసిణే పఠమాదీని తీణి ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా తతియజ్ఝానే చిణ్ణవసీ హుత్వా తతో వుట్ఠాయ చతుత్థజ్ఝానాధిగమాయ పరికమ్మం కత్వా. తేనాహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా’’తి. కస్మా పనేత్థ వాయోకసిణేయేవ పరికమ్మం వుత్తన్తి? యదేత్థ వత్తబ్బం, తం బ్రహ్మజాలటీకాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౪౧) విత్థారితమేవ. ధీతి జిగుచ్ఛనత్థే నిపాతో, తస్మా ధీ చిత్తన్తి చిత్తం జిగుచ్ఛామీతి అత్థో. ధిబ్బతేతం చిత్తన్తి ఏతం మమ చిత్తం జిగుచ్ఛితం వత హోతు. వతాతి సమ్భావనే, తేన జిగుచ్ఛం సమ్భావేన్తో వదతి. నామాతి చ సమ్భావనే ఏవ, తేన చిత్తస్స అభావం సమ్భావేతి. చిత్తస్స భావాభావేసు ఆదీనవానిసంసే దస్సేతుం ‘‘చిత్తఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వాతి ‘‘చిత్తస్స అభావో ఏవ సాధు సుట్ఠూ’’తి ఇమం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తిం, తత్థ చ అభిరుచిం ఉప్పాదేత్వా.

తథా భావితస్స ఝానస్స ఠితిభాగియభావప్పత్తియా అపరిహీనజ్ఝానస్స తిత్థాయతనే పబ్బజితస్సేవ తథా ఝానభావనా హోతీతి ఆహ ‘‘మనుస్సలోకే’’తి. పణిహితో అహోసీతి మరణస్స ఆసన్నకాలే ఠపితో అహోసి. యది ఠానాదినా ఆకారేన నిబ్బత్తేయ్య, కమ్మబలేన యావ భేదా తేనేవాకారేన తిట్ఠేయ్య వాతి ఆహ ‘‘సో తేన ఇరియాపథేనా’’తిఆది.

ఏవ రూపానమ్పీతి ఏవం అచేతనానమ్పి. పి-సద్దేన పగేవ సచేతనానన్తి దస్సేతి. కథం పన అచేతనానం నేసం పచ్చయాహారస్స ఉపకప్పనన్తి చోదనం సన్ధాయ తత్థ నిదస్సనం దస్సేన్తో ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ.

యే ఉట్ఠానవీరియేనేవ దివసం వీతినామేత్వా తస్స నిస్సన్దఫలమత్తం కిఞ్చిదేవ లభిత్వా జీవికం కప్పేన్తి, తే ఉట్ఠానఫలూపజీవినో. యే పన అత్తనో పుఞ్ఞఫలమేవ ఉపజీవేన్తి, తే పుఞ్ఞఫలూపజీవినో. నేరయికానం పన నేవ ఉట్ఠానవీరియవసేన జీవికాకప్పనం, పుఞ్ఞఫలస్స పన లేసోపి నత్థీతి వుత్తం ‘‘యే పన తే నేరయికా…పే… న పుఞ్ఞఫలూపజీవీతి వుత్తా’’తి. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స ఆహరణేన మనోసఞ్చేతనాహారోతి వుత్తా, న యస్స కస్సచి ఫలస్సాతి అధిప్పాయేన ‘‘కిం పఞ్చ ఆహారా అత్థీ’’తి చోదేతి. ఆచరియో నిప్పరియాయాహారే అధిప్పేతే సియా తవ చోదనాయావసరో, సా పన ఏత్థ అనవసరాతి దస్సేతుం ‘‘పఞ్చ న పఞ్చాతి ఇదం న వత్తబ్బ’’న్తి వత్వా పరియాయాహారస్సేవ పనేత్థ అధిప్పేతభావం దస్సేన్తో ‘‘నను పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తమేత’’న్తి ఆహ. తస్మాతి యస్స కస్సచి పచ్చయస్స ‘‘ఆహారో’’తి ఇచ్ఛితత్తా. ఇదాని వుత్తమేవత్థం పాళియా సమత్థేన్తో ‘‘యం సన్ధాయా’’తిఆదిమాహ.

ముఖ్యాహారవసేనపి నేరయికానం ఆహారట్ఠితికతం దస్సేతుం ‘‘కబళీకారం ఆహారం…పే… సాధేతీ’’తి వుత్తం. యది ఏవం నేరయికా సుఖపటిసంవేదినోపి హోన్తీతి? నోతి దస్సేతుం ‘‘ఖేళోపి హీ’’తిఆది వుత్తం. తయోతి తయో అరూపాహారా కబళీకారాహారస్స అభావతో. అవసేసానన్తి అసఞ్ఞసత్తేహి అవసేసానం. కామభవాదీసు నిబ్బత్తసత్తానం పచ్చయాహారో హి సబ్బేసం సాధారణోతి. ఏతం పఞ్హన్తి ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో’’తి ఏవం చోదితమేతం పఞ్హం. కథేత్వాతి విస్సజ్జేత్వా.

‘‘తత్థ తత్థ…పే… దుక్ఖం హోతీ’’తి ఏతేన యథా ఇధ పఠమస్స పఞ్హస్స నియ్యాతనం, దుతియస్స ఉద్ధరణం న కతం, ఏవం ఇమినా ఏవ అధిప్పాయేన ఇతో పరేసు దుకతికాదిపఞ్హేసు తత్థ తత్థ ఆదిపరియోసానేసు ఏవ ఉద్ధరణనియ్యాతనాని కత్వా సేసేసు న కతన్తి దస్సేతి. పటిచ్చ ఏతస్మా ఫలం ఏతీతి పచ్చయో, కారణం, తదేవ అత్తనో ఫలం సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారోతి ఆహ ‘‘ఇమస్మిమ్పి…పే… సఙ్ఖారోతి వుత్తో’’తి. ఆహారపచ్చయోతి ఆహరణట్ఠవిసిట్ఠో పచ్చయో. ఆహరణఞ్చేత్థ ఉప్పాదకత్తప్పధానం, సఙ్ఖరణం ఉపత్థమ్భకత్తప్పధానన్తి అయమేతేసం విసేసో. తేనాహ ‘‘అయమేత్థ హేట్ఠిమతో విసేసో’’తి. నిప్పరియాయాహారే గహితే ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి వుత్తేపి అసఞ్ఞసత్తా న గహితా ఏవ భవిస్సన్తీతి పదేసవిసయో సబ్బ-సద్దో హోతి యథా ‘‘సబ్బే తసన్తిదణ్డస్సా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౩౦). న హేత్థ ఖీణాసవాదీనం గహణం హోతి. పాకటో భవేయ్య విసేససామఞ్ఞస్స విసయత్తా పఞ్హానం. నో చ గణ్హింసు అట్ఠకథాచరియా. ధమ్మో నామ నత్థి సఙ్ఖతోతి అధిప్పాయో. ఇధ దుతియపఞ్హే ‘‘సఙ్ఖారో’’తి పచ్చయో ఏవ కథితోతి సమ్బన్ధో.

యదా సమ్మాసమ్బోధిసమధిగతో, తదా ఏవ సబ్బఞేయ్యం సచ్ఛికతం జాతన్తి ఆహ ‘‘మహాబోధిమణ్డే నిసీదిత్వా’’తి. సయన్తి సామంయేవ. అద్ధనియన్తి అద్ధానక్ఖమం చిరకాలావట్ఠాయి పారమ్పరియవసేన. తేనాహ ‘‘ఏకేన హీ’’తిఆది. పరమ్పరకథానియమేనాతి పరమ్పరకథాకథననియమేన, నియమితత్థబ్యఞ్జనానుపుబ్బియా కథాయాతి అత్థో. ఏకకవసేనాతి ఏకం ఏకం పరిమాణం ఏతస్సాతి ఏకకో, పఞ్హో. తస్స ఏకకస్స వసేన. ఏకకం నిట్ఠితం విస్సజ్జనన్తి అధిప్పాయోతి.

ఏకకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకవణ్ణనా

౩౦౪. చత్తారో ఖన్ధాతి తేసం తావ నామనట్ఠేన నామభావం పఠమం వత్వా పచ్ఛా నిబ్బానస్స వత్తుకామో ఆహ. తస్సాపి హి తథా నామభావం పరతో వక్ఖతి. ‘‘నామం కరోతి నామయతీ’’తి ఏత్థ యం నామకరణం, తం నామన్తి ఆహ ‘‘నామనట్ఠేనాతి నామకరణట్ఠేనా’’తి, అత్తనోవాతి అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి సాతిసయమిదం తేసం నామకరణం హోతి. తేనాహ ‘‘అత్తనో నామం కరోన్తావ ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆది. ఇదాని తమత్థం బ్యతిరేకముఖేన విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. యస్స నామస్స కరణేనేవ తే ‘‘నామ’’న్తి వుచ్చన్తి, తం సామఞ్ఞనామం, కిత్తిమనామం, గుణనామం వా న హోతి, అథ ఖో ఓపపాతికనామన్తి పురిమాని తీణి నామాని ఉదాహరణవసేన దస్సేత్వా ‘‘న ఏవం వేదనాదీన’’న్తి తే పటిక్ఖిపిత్వా ఇతరనామమేవ నామకరణట్ఠేన నామన్తి దస్సేన్తో ‘‘వేదనాదయో హీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘మహాపథవిఆదయో’’తి కస్మా వుత్తం, నను పథవిఆపాదయో ఇధ నామన్తి అనధిప్పేతా, రూపన్తి పన అధిప్పేతాతి? సచ్చమేతం, ఫస్సవేదనాదీనం వియ పన పథవిఆదీనం ఓపపాతికనామతాసామఞ్ఞేన ‘‘పథవిఆదయో వియా’’తి నిదస్సనం కతం, న అరూపధమ్మా వియ రూపధమ్మానం నామసభావత్తా. ఫస్సవేదనాదీనఞ్హి అరూపధమ్మానం సబ్బదాపి ఫస్సాదినామకత్తా, పథవిఆదీనం కేసకుమ్భాదినామన్తరాపత్తి వియ నామన్తరానాపజ్జనతో చ సదా అత్తనావ కతనామతాయ చతుక్ఖన్ధనిబ్బానాని నామకరణట్ఠేన నామం. అథ వా అధివచనసమ్ఫస్సో వియ అధివచననామమన్తరేన యే అనుపచితసమ్భారానం గహణం న గచ్ఛన్తి, తే నామాయత్తగ్గహణా నామం. రూపం పన వినాపి నామసాధనం అత్తనో రుప్పనసభావేన గహణం ఉపయాతీతి రూపం. తేనాహ ‘‘తేసు ఉప్పన్నేసూ’’తిఆది. ఇధాపి ‘‘యథాపథవియా’’తిఆదీసు వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో నిదస్సనవసేన ఆగతత్తా. ‘‘అతీతేపీ’’తిఆదినా వేదనాదీసు నామసఞ్ఞా నిరుళ్హా, అనాదికాలికా చాతి దస్సేతి.

ఇతి అతీతాదివిభాగవన్తానమ్పి వేదనాదీనం నామకరణట్ఠేన నామభావో ఏకన్తికో, తబ్బిభాగరహితే పన ఏకసభావే నిచ్చే నిబ్బానే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘నిబ్బానం పన…పే… నామనట్ఠేన నామ’’న్తి ఆహ. నామనట్ఠేనాతి నామకరణట్ఠేన. నమన్తీతి ఏకన్తతో సారమ్మణత్తా తన్నిన్నా హోన్తి, తేహి వినా నప్పవత్తన్తీతి అత్థో. సబ్బన్తి ఖన్ధచతుక్కం, నిబ్బానఞ్చ. యస్మిం ఆరమ్మణేయేవ వేదనాక్ఖన్ధో పవత్తతి, తంసమ్పయుత్తతాయ సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదయోపి తత్థ పవత్తన్తీతి సో నే తత్థ నామేన్తో వియ హోతి వినా అప్పవత్తనతో. ఏస నయో సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపీతి వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణే అఞ్ఞమఞ్ఞం నామేన్తీ’’తి. అనవజ్జధమ్మే మగ్గఫలాదికే. కామం కేసుచి రూపధమ్మేసుపి ఆరమ్మణాధిపతిభావో లబ్భతేవ, నిబ్బానే పనేస సాతిసయో తస్స అచ్చన్తసన్తపణీతతాకప్పభావతోతి తదేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయతాయ ‘‘అత్తని నామేతీ’’తి వుత్తం. తథా హి అరియా సకలమ్పి దివసభాగం తం ఆరబ్భ వీతినామేన్తాపి తిత్తిం న గచ్ఛన్తి.

‘‘రుప్పనట్ఠేనా’’తి ఏతేన రుప్పతీతి రూపన్తి దస్సేతి. తత్థ సీతాదివిరోధిపచ్చయసన్నిపాతే విసదిసుప్పత్తి రుప్పనం. నను చ అరూపధమ్మానమ్పి విరోధిపచ్చయసమాగమే విసదిసుప్పత్తి లబ్భతీతి? సచ్చం లబ్భతి, న పన విభూతతరం. విభూతతరఞ్హేత్థ రుప్పనం అధిప్పేతం సీతాదిగ్గహణతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘రుప్పతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి? సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతీ’’తిఆది (సం. ని. ౩.౭౯). యది ఏవం కథం బ్రహ్మలోకే రూపసమఞ్ఞాతి? తత్థాపి తంసభావానతివత్తనతో హోతియేవ రూపసమఞ్ఞా. అనుగ్గాహకపచ్చయవసేన వా విసదిసపచ్చయసన్నిపాతేతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ‘‘యో అత్తనో సన్తానే విజ్జమానస్సయేవ విసదిసుప్పత్తిహేతుభావో, తం రుప్పన’’న్తి అఞ్ఞే. ఇమస్మిం పక్ఖే రూపయతి వికారమాపాదేతీతి రూపం. ‘‘సఙ్ఘట్టనేన వికారాపత్తియం రుప్పన-సద్దో నిరుళ్హో’’తి కేచి. ఏతస్మిం పక్ఖే అరూపధమ్మేసు రూపసమఞ్ఞాయ పసఙ్గో ఏవ నత్థి సఙ్ఘట్టనాభావతో. ‘‘పటిఘతో రుప్పన’’న్తి అపరే. ‘‘తస్సాతి రూపస్సా’’తి వదన్తి, నామరూపస్సాతి పన యుత్తం. యథా హి రూపస్స, ఏవం నామస్సాపి వేదనాక్ఖన్ధాదివసేన, మదనిమ్మదనాదివసేన చ విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౪౫౬) వుత్తా ఏవాతి. ఇతి అయం దుకో కుసలత్తికేన సఙ్గహితే సభావధమ్మే పరిగ్గహేత్వా పవత్తోతి.

అవిజ్జాతి అవిన్దియం ‘‘అత్తా, జీవో, ఇత్థీ, పురిసో’’తి ఏవమాదికం విన్దతీతి అవిజ్జా. విన్దియం ‘‘దుక్ఖం, సముదయో’’తి ఏవమాదికం న విన్దతీతి అవిజ్జా. సబ్బమ్పి ధమ్మజాతం అవిదితకరణట్ఠేన అవిజ్జా. అన్తరహితే సంసారే సత్తే జవాపేతీతి అవిజ్జా. అత్థతో పన సా దుక్ఖాదీనం చతున్నం సచ్చానం సభావచ్ఛాదకో సమ్మోహో హోతీతి ఆహ ‘‘దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణ’’న్తి. భవపత్థనా నామ కామభవాదీనం పత్థనావసేన పవత్తతణ్హా. తేనాహ ‘‘యో భవేసు భవచ్ఛన్దో’’తిఆది. ఇతి ‘‘అయం దుకో వట్టమూలసముదాచారదస్సనత్థం గహితో.

భవదిట్ఠీతి ఖన్ధపఞ్చకం ‘‘అత్తా చ లోకో చా’’తి గాహేత్వా తం ‘‘భవిస్సతీ’’తి గణ్హనవసేన నివిట్ఠా సస్సతదిట్ఠీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘భవో వుచ్చతీ’’తిఆది. భవిస్సతీతి భవో, తిట్ఠతి సబ్బకాలం అత్థీతి అత్థో. సస్సతన్తి సస్సతభావో. విభవదిట్ఠీతి ఖన్ధపఞ్చకమేవ ‘‘అత్తా’’తి చ ‘‘లోకో’’తి చ గహేత్వా తం ‘‘న భవిస్సతీ’’తి గణ్హనవసేన నివిట్ఠా ఉచ్ఛేదదిట్ఠీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘విభవో వుచ్చతీ’’తిఆది. విభవిస్సతి వినస్సతి ఉచ్ఛిజ్జతీతి విభవో, ఉచ్ఛేదో.

యం న హిరీయతీతి యేన ధమ్మేన తంసమ్పయుత్తధమ్మసమూహో, పుగ్గలో వా న హిరీయతి న లజ్జతి, లిఙ్గవిపల్లాసం వా కత్వా యో ధమ్మోతి అత్థో వేదితబ్బో. హిరీయితబ్బేనాతి ఉపయోగత్థే కరణవచనం, హిరీయితబ్బయుత్తకం కాయదుచ్చరితాదిధమ్మం న జిగుచ్ఛతీతి అత్థో. నిల్లజ్జతాతి పాపస్స అజిగుచ్ఛనా. యం న ఓత్తప్పతీతి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఓత్తప్పితబ్బేనాతి పన హేతుఅత్థే కరణవచనం, ఓత్తప్పితబ్బయుత్తకేన ఓత్తప్పస్స హేతుభూతేన కాయదుచ్చరితాదినాతి అత్థో. హిరీయితబ్బేనాతి ఏత్థాపి వా ఏవమేవ అత్థో వేదితబ్బో. అభాయనకఆకారోతి పాపతో అనుత్తాసనాకారో.

‘‘యం హిరీయతీ’’తిఆదీసు అనన్తరదుకే వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. నియకజ్ఝత్తం జాతిఆదిసముట్ఠానం ఏతిస్సాతి అజ్ఝత్తసముట్ఠానా. నియకజ్ఝత్తతో బహిభావతో బహిద్ధా పరసన్తానే సముట్ఠానం ఏతిస్సాతి బహిద్ధా సముట్ఠానా. అత్తా ఏవ అధిపతి అత్తాధిపతి, అజ్ఝత్తసముట్ఠానత్తా ఏవ అత్తాధిపతితో ఆగమనతో అత్తాధిపతేయ్యా. లోకాధిపతేయ్యన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. లజ్జాసభావసణ్ఠితాతి పాపతో జిగుచ్ఛనరూపేన అవట్ఠితా. భయసభావసణ్ఠితన్తి తతో ఉత్తాసనరూపేన అవట్ఠితం. అజ్ఝత్తసముట్ఠానాదితా చ హిరోత్తప్పానం తత్థ తత్థ పాకటభావేన వుత్తా, న పన తేసం కదాచిపి అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయోగతో. న హి లజ్జనం నిబ్భయం, పాపభయం వా అలజ్జనం అత్థీతి.

దుక్ఖన్తి కిచ్ఛం, అనిట్ఠన్తి వా అత్థో. విప్పటికూలగాహిమ్హీతి ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియా విలోమగాహకే. తస్సా ఏవ విపచ్చనీకం దుప్పటిపత్తి సాతం ఇట్ఠం ఏతస్సాతి విపచ్చనీకసాతో, తస్మిం విపచ్చనీకసాతే. ఏవంభూతో చ ఓవాదభూతే సాసనక్కమే ఓవాదకే చ ఆదరభావరహితో హోతీతి ఆహ ‘‘అనాదరే’’తి. తస్స కమ్మన్తి తస్స దుబ్బచస్స పుగ్గలస్స అనాదరియవసేన పవత్తచేతనా దోవచస్సం. తస్స భావోతి తస్స యథావుత్తస్స దోవచస్సస్స అత్థిభావో దోవచస్సతా, అత్థతో దోవచస్సమేవ. తేనేవాహ ‘‘సా అత్థతో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో హోతీ’’తి. చేతనాప్పధానతాయ హి సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స ఏవం వుత్తం. ఏతేనాకారేనాతి అప్పదక్ఖిణగ్గాహితాకారేన. అస్సద్ధియదుస్సీల్యాదిపాపధమ్మయోగతో పుగ్గలా పాపా నామ హోన్తీతి దస్సేతుం ‘‘యే తే పుగ్గలా అస్సద్ధా’’తిఆది వుత్తం. యాయ చేతనాయ పుగ్గలో పాపసమ్పవఙ్కో నామ హోతి, సా చేతనా పాపమిత్తతా, చత్తారోపి వా అరూపినో ఖన్ధా తదాకారప్పవత్తా పాపమిత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘సాపి అత్థతో దోవచస్సతా వియ దట్ఠబ్బా’’తి ఆహ.

‘‘సుఖం వచో ఏతస్మిం పదక్ఖిణగ్గాహిమ్హి అనులోమసాతే సాదరే పుగ్గలేతి సుబ్బచోతిఆదినా, ‘‘కల్యాణా సద్ధాదయో పుగ్గలా ఏతస్స మిత్తాతి కల్యాణమిత్తో’’తిఆదినా చ అనన్తరదుకస్స అత్థో ఇచ్ఛితోతి ఆహ సోవచస్సతా…పే… వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బా’’తి. ఉభోతి సోవచస్సతా, కల్యాణమిత్తతా చ. తేసం ఖన్ధానం పవత్తిఆకారవిసేసా ‘‘సోవచస్సతా, కల్యాణమిత్తతా’’తి చ వుచ్చన్తి, తే లోకియాపి హోన్తి లోకుత్తరాపీతి ఆహ ‘‘లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా’’తి.

వత్థుభేదాదినా అనేకభేదభిన్నా తంతంజాతివసేన ఏకజ్ఝం కత్వా రాసితో గయ్హమానా ఆపత్తియోవ ఆపత్తిక్ఖన్ధా. తా పన అన్తరాపత్తీనం అగ్గహణే పఞ్చపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తియో, తాసం పన గహణే సత్తపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తియో. ‘‘ఇమా ఆపత్తియో, ఏత్తకా ఆపత్తియో, ఏవఞ్చ తేసం ఆపజ్జనం హోతీ’’తి జాననపఞ్ఞా ఆపత్తికుసలతాతి ఆహ ‘‘యా తాస’’న్తిఆది. తాసం ఆపత్తీనన్తి తాసు ఆపత్తీసు. తత్థ యం సమ్భిన్నవత్థుకాసు వియ ఠితాసు, దువిఞ్ఞేయ్యవిభాగాసు చ ఆపత్తీసు అసఙ్కరతో వవత్థాన, అయం విసేసతో ఆపత్తికుసలతాతి దస్సేతుం దుతియం ఆపత్తిగ్గహణం కతం. సహ కమ్మవాచాయాతి కమ్మవాచాయ సహేవ. ఆపత్తితో వుట్ఠాపనపయోగతాయ కమ్మభూతా వాచా కమ్మవాచా, తథాభూతా అనుసావనవాచా చేవ ‘‘పస్సిస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తవాచా చ. తాయ కమ్మవాచాయ సద్ధిం సమకాలమేవ ‘‘ఇమాయ కమ్మవాచాయ ఇతో ఆపత్తితో వుట్ఠానం హోతి, హోన్తఞ్చ పఠమే వా తతియే వా అనుసావనేయ్యకారప్పత్తే, ‘సంవరిస్సామీ’తి వా పదే పరియోసితే హోతీ’’తి ఏవం తం తం ఆపత్తీహి వుట్ఠానపరిచ్ఛేదపరిజాననపఞ్ఞా ఆపత్తివుట్ఠానకుసలతా. వుట్ఠానన్తి చ యథాపన్నాయ ఆపత్తియా యథా తథా అనన్తరాయతాపాదనం, ఏవం వుట్ఠానగ్గహణేనేవ దేసనాయపి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి.

‘‘ఇతో పుబ్బే పరికమ్మం పవత్తం, ఇతో పరం భవఙ్గ మజ్ఝే సమాపత్తీ’’తి ఏవం సమాపత్తీనం అప్పనాపరిచ్ఛేదజాననపఞ్ఞా సమాపత్తికుసలతా. వుట్ఠానే కుసలభావో వుట్ఠానకుసలతా, పగేవ వుట్ఠాన పరిచ్ఛేదకరం ఞాణం. తేనాహ ‘‘యథాపరిచ్ఛిన్నసమయవసేనేవా’’తిఆది. వుట్ఠానసమత్థాతి వుట్ఠాపనే సమత్థా.

‘‘ధాతుకుసలతా’’తి ఏత్థ పథవీధాతుఆదయో, సుఖధాతుఆదయో, కామధాతుఆదయో చ ధాతుయో ఏతాస్వేవ అన్తోగధాతి ఏతాసు కోసల్లే దస్సితే తాసుపి కోసల్లం దస్సితమేవ హోతీతి ‘‘అట్ఠారస ధాతుయో చక్ఖుధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి వత్వా ‘‘అట్ఠారసన్నం ధాతూనం సభావపరిచ్ఛేదకా’’తి వుత్తం. తత్థ సభావపరిచ్ఛేదకాతి యథాభూతసభావావబోధినీ. ‘‘సవనపఞ్ఞా ధారణపఞ్ఞా’’తిఆదినా పచ్చేకం పఞ్ఞా-సద్దో యోజేతబ్బో. ధాతూనం సవనధారణపఞ్ఞా సుతమయా, ఇతరా భావనామయా. తత్థాపి సమ్మసనపఞ్ఞా లోకియా. విపస్సనా పఞ్ఞా హి సా, ఇతరా లోకుత్తరా. లక్ఖణాదివసేన, అనిచ్చాదివసేన చ మనసికరణం మనసికారో, తత్థ కోసల్లం మనసికారకుసలతా. తం పన ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన తిధా భిన్దిత్వా దస్సేన్తో ‘‘సమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా’’తి ఆహ. సమ్మసనపఞ్ఞా హి తస్సా ఆది, పటివేధపఞ్ఞా మజ్ఝే, పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా పరియోసానం.

ఆయతనానం గన్థతో చ అత్థతో చ ఉగ్గణ్హనవసేన తేసం ధాతులక్ఖణాదివిభాగస్స జాననపఞ్ఞా ఉగ్గహజాననపఞ్ఞా. సమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణవిధినో జాననపఞ్ఞా మనసికారజాననపఞ్ఞా. యస్మా ఆయతనానిపి అత్థతో ధాతుయోవ మనసికారో చ ఉగ్గణ్హనాదివసేన తేసమేవ మనసికారవిధి, తస్మా ధాతుకుసలతాదికా తిస్సోపి కుసలతా ఏకదేసే కత్వా దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. సవనం వియ ఉగ్గణ్హనపచ్చవేక్ఖణానిపి పరిత్తఞాణకత్తుకానీతి ఆహ ‘‘సవన ఉగ్గహణపచ్చవేక్ఖణా లోకియా’’తి. అరియమగ్గక్ఖణే సమ్మసనమనసికారానం నిప్ఫత్తి పరినిట్ఠానన్తి తేసం లోకుత్తరతాపరియాయోపి లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘సమ్మసనమనసికారా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా’’తి. పచ్చయధమ్మానం హేతుఆదీనం అత్తనో పచ్చయుప్పన్నానం హేతుపచ్చయాదిభావేన పచ్చయభావో పచ్చయాకారో, సో పన అవిజ్జాదీనం ద్వాదసన్నం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానం వసేన ద్వాదసవిధోతి ఆహ ‘‘ద్వాదసన్నం పచ్చయాకారాన’’న్తి. ఉగ్గహాదివసేనాతి ఉగ్గహమనసికారసవనసమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణవసేన.

ఠానఞ్చేవ తిట్ఠతి ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి కారణఞ్చ హేతుపచ్చయభావేన కరణతో నిప్ఫాదనతో. తేసం సోతవిఞ్ఞాణాదీనం. ఏతస్మిం దుకే అత్థో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. యే ధమ్మా యస్స ధమ్మస్స కారణభావతో ఠానం, తేవ ధమ్మా తంవిధురస్స ధమ్మస్స అకారణభావతో అట్ఠానన్తి పఠమనయే ఫలభేదేన తస్సేవ ధమ్మస్స ఠానాట్ఠానతా దీపితా; దుతియనయే పన అభిన్నేపి ఫలే పచ్చయధమ్మభేదేన తేసం ఠానాట్ఠానతా దీపితాతి అయమేతేసం విసేసో. న హి కదాచి అరియా దిట్ఠిసమ్పదా నిచ్చగ్గాహస్స కారణం హోతి, అకిరియతా పన సియా తస్స కారణన్తి.

ఉజునో భావో అజ్జవం, అజిమ్హతా అకుటిలతా అవఙ్కతాతి అత్థోతి తమత్థం అనజ్జవపటిక్ఖేపముఖేన దస్సేతుం ‘‘గోముత్తవఙ్కతా’’తిఆది వుత్తం. స్వాయం అనజ్జవో భిక్ఖూనం యేభుయ్యేన అనేసనాయ, అగోచరచారితాయ చ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకచ్చో హి…పే… చరతీ’’తి. అయం గోముత్తవఙ్కతా నామ ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా పటిపత్తియా వఙ్కభావతో. పురిమసదిసోతి పఠమం వుత్తభిక్ఖుసదిసో. చన్దవఙ్కతా నామ పటిపత్తియా మజ్ఝట్ఠానే వఙ్కభావాపత్తితో. నఙ్గలకోటివఙ్కతా నామ పరియోసానే వఙ్కభావాపత్తితో. ఇదం అజ్జవం నామ సబ్బత్థకమేవ ఉజుభావసిద్ధితో. అజ్జవతాతి ఆకారనిద్దేసో, యేనాకారేనస్స అజ్జవో పవత్తతి, తదాకారనిద్దేసోతి అత్థో. లజ్జతీతి లజ్జీ, హిరిమా, తస్స భావో లజ్జవం, హిరీతి అత్థో. లజ్జా ఏతస్స అత్థీతి లజ్జీ యథా ‘‘మాలీ, మాయీ’’తి చ, తస్స భావో లజ్జీభావో, సా ఏవ లజ్జా.

పరాపరాధాదీనం అధివాసనక్ఖమం అధివాసనఖన్తి. సుచిసీలతా సోరచ్చం. సా హి సోభనకమ్మరతతా, సుట్ఠు వా పాపతో ఓరతభావో విరతతా సోరచ్చం. తేనాహ ‘‘సురతభావో’’తి.

‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తిఆదీసు అయం అపరో నయో – నామకరణట్ఠేనాతి అఞ్ఞం అనపేక్ఖిత్వా సయమేవ అత్తనో నామకరణసభావతోతి అత్థో. యఞ్హి పరస్స నామం కరోతి, తస్స చ తదపేక్ఖత్తా అఞ్ఞాపేక్ఖం నామకరణన్తి నామకరణసభావతా న హోతి, తస్మా మహాజనస్స ఞాతీనం, గుణానఞ్చ సామఞ్ఞనామాదికారకానం నామభావో నాపజ్జతి. యస్స చ అఞ్ఞేహి నామం కరీయతి, తస్స చ నామకరణసభావతా నత్థీతి, నత్థియేవ నామభావో. వేదనాదీనం పన సభావసిద్ధత్తా వేదనాదినామస్స నామకరణసభావతో నామతా వుత్తా. పథవీఆది నిదస్సనేన నామస్స సభావసిద్ధతంయేవ నిదస్సేతి, న నామభావసామఞ్ఞం, నిరుళ్హత్తా పన నామ-సద్దో అరూపధమ్మేసు ఏవ వత్తతి, న పథవీఆదీసూతి న తేసం నామభావో. న హి పథవీఆదినామం విజహిత్వా కేసాదినామేహి రూపధమ్మానం వియ వేదనాదినామం విజహిత్వా అఞ్ఞేన నామేన అరూపధమ్మానం వోహరితబ్బేన పిణ్డాకారేన పవత్తి అత్థీతి.

అథ వా రూపధమ్మా చక్ఖాదయో రూపాదయో చ, తేసం పకాసకపకాసితబ్బభావతో వినాపి నామేన పాకటా హోన్తి, న ఏవం అరూపధమ్మాతి తే అధివచనసమ్ఫస్సో వియ నామాయత్తగ్గహణీయభావేన ‘‘నామ’’న్తి వుత్తా. పటిఘసమ్ఫస్సో చ న చక్ఖాదీని వియ నామేన వినా పాకటోతి ‘‘నామ’’న్తి వుత్తో, అరూపతాయ వా అఞ్ఞనామసభాగత్తా సఙ్గహితోయం, అఞ్ఞఫస్ససభాగత్తా వా. వచనత్థోపి హి రూపయతీతి రూపం, నామయతీతి నామన్తి ఇధ పచ్ఛిమపురిమానం సమ్భవతి. రూపయతీతి వినాపి నామేన అత్తానం పకాసేతీతి అత్థో. నామయతీతి నామేన వినా అపాకటభావతో అత్తనో పకాసకం నామం కరోతీతి అత్థో. ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయతాయాతి సతిపి రూపస్స ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయభావే న తం పరమస్సాసభూతం నిబ్బానం వియ సాతిసయం నామనభావేన పచ్చయోతి నిబ్బానమేవ ‘‘నామ’’న్తి వుత్తం.

‘‘అవిజ్జా చ భవతణ్హా చా’’తి అయం దుకో సత్తానం వట్టమూలసముదాచారదస్సనత్థో. సముదాచరతీతి హి సముదాచారో, వట్టమూలమేవ సముదాచారో వట్టమూలసముదాచారో, వట్టమూలదస్సనేన వా వట్టమూలానం పవత్తి దస్సితా హోతీతి వట్టమూలానం సముదాచారో వట్టమూలసముదాచారో, తందస్సనత్థోతి అత్థో.

ఏకేకస్మిఞ్చ ‘‘అత్తా’’తి చ ‘‘లోకో’’తి చ గహణవిసేసం ఉపాదాయ ‘‘అత్తా చ లోకో చా’’తి వుత్తం, ఏకం వా ఖన్ధం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా అఞ్ఞం అత్తనో ఉపభోగభూతం ‘‘లోకో’’తి గణ్హన్తస్స, అత్తనో అత్తానం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా పరస్స అత్తానం ‘‘లోకో’’తి గణ్హన్తస్స వా వసేన ‘‘అత్తా చ లోకో చా’’తి వుత్తం.

సహ సిక్ఖితబ్బో ధమ్మో సహధమ్మో, తత్థ భవం సహధమ్మికం, తస్మిం సహధమ్మికే. దోవచస్స-సద్దతో ఆయ-సద్దం అనఞ్ఞత్తం కత్వా ‘‘దోవచస్సాయ’’న్తి వుత్తం, దోవచస్సస్స వా అయనం పవత్తి దోవచస్సాయం. ఆసేవన్తస్సాపి అనుసిక్ఖనా అజ్ఝాసయేన భజనాతి ఆహ ‘‘సేవనా…పే… భజనా’’తి. సబ్బతోభాగేన భత్తి సమ్భత్తి.

సహ కమ్మవాచాయాతి అబ్భానతిణవత్థారకకమ్మవాచాయ, ‘‘అహం భన్తే ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపజ్జి’’న్తిఆదికాయ చ సహేవ. సహేవ హి కమ్మవాచాయ ఆపత్తివుట్ఠానఞ్చ పరిచ్ఛిజ్జతి, ‘‘పఞ్ఞత్తిలక్ఖణాయ ఆపత్తియా వా కారణం వీతిక్కమలక్ఖణం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం వా, వుట్ఠానస్స కారణం కమ్మవాచా’’తి కారణేన సహ ఫలస్స జాననవసేన ‘‘సహ కమ్మవాచాయా’’తి వుత్తం.‘‘సహ కమ్మవాచాయా’’తి. ఇమినా నయేన సహ పరికమ్మేనాతి ఏత్థాపి అత్థో వేదితబ్బో.

ధాతువిసయా సబ్బాపి పఞ్ఞా ధాతుకుసలతా. తదేకదేసా మనసికారకుసలతాతి అధిప్పాయేన పురిమపదేపి సమ్మసనపటివేధపఞ్ఞా వుత్తా. యస్మా పన నిప్పరియాయతో విపస్సనాదిపఞ్ఞా ఏవ మనసికారకోసల్లం, తస్మా ‘‘తాసంయేవ ధాతూనం సమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా’’తి వుత్తం.

ఆయతనవిసయా సబ్బాపి పఞ్ఞా ఆయతనకుసలతాతి దస్సేన్తో ‘‘ద్వాదసన్నం ఆయతనానం ఉగ్గహమనసికారజాననపఞ్ఞా’’తి వత్వా పున ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. ద్వీసుపి వా పదేసు వాచుగ్గతాయ ఆయతనపాళియా, ధాతుపాళియా చ మనసికరణం మనసికారో. తథా ఉగ్గణ్హన్తీ, మనసి కరోన్తీ, తదత్థం సుణన్తీ, గన్థతో చ అత్థతో చ ధారేన్తీ, ‘‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ, అయం చక్ఖుధాతు నామా’’తిఆదినా సభావతో, గణనతో చ పరిచ్ఛేదం జానన్తీ చ పఞ్ఞా ఉగ్గహపఞ్ఞాదికా వుత్తా. మనసికారపదే పన చతుబ్బిధాపి పఞ్ఞా ఉగ్గహోతి తతో పవత్తో అనిచ్చాదిమనసికారో ‘‘ఉగ్గహమనసికారో’’తి వుత్తో. తస్స జాననం పవత్తనమేవ, ‘‘యథా పవత్తం వా ఉగ్గహం, ఏవమేవ పవత్తో ఉగ్గహో’’తి జాననం ఉగ్గహజాననం. ‘‘మనసికారో ఏవం పవత్తేతబ్బో, ఏవఞ్చ పవత్తో’’తి జాననం మనసికారజాననం. తదుభయమ్పి ‘‘మనసికారకోసల్ల’’న్తి వుత్తం. ఉగ్గహోపి హి మనసికారసమ్పయోగతో మనసికారనిరుత్తిం లద్ధుం అరహతి. యో చ మనసికాతబ్బో, యో చ మనసికరణూపాయో, సబ్బో సో ‘‘మనసికారో’’తి వత్తుం వట్టతి, తత్థ కోసల్లం మనసికారకుసలతాతి. సమ్మసనం పఞ్ఞా, సా మగ్గసమ్పయుత్తా అనిచ్చాదిసమ్మసనకిచ్చం సాధేతి నిచ్చసఞ్ఞాదిపజహనతో. మనసికారో సమ్మసనసమ్పయుత్తో, సో తత్థేవ అనిచ్చాదిమనసికారకిచ్చం మగ్గసమ్పయుత్తో సాధేతీతి ఆహ ‘‘సమ్మసనమనసికారా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా’’తి. ‘‘ఇమినా పచ్చయేనిదం హోతీ’’తి ఏవం అవిజ్జాదీనం సఙ్ఖారాదిపచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయభావజాననం పటిచ్చసముప్పాదకుసలతా.

అధివాసనం ఖమనం. తఞ్హి పరేసం దుక్కటం దురుత్తఞ్చ పటివిరోధాకరణేన అత్తనో ఉపరి ఆరోపేత్వా వాసనం ‘‘అధివాసన’’న్తి వుచ్చతి. అచణ్డిక్కన్తి అకుజ్ఝనం. దోమనస్సవసేన పరేసం అక్ఖీసు అస్సూనం అనుప్పాదనా అనస్సురోపో. అత్తమనతాతి సకమనతా. చిత్తస్స అబ్యాపన్నో సకో మనోభావో అత్తమనతా. చిత్తన్తి వా చిత్తప్పబన్ధం ఏకత్తేన గహేత్వా తస్స అన్తరా ఉప్పన్నేన పీతిసహగతమనేన సకమనతా. అత్తమనో వా పుగ్గలో, తస్స భావో అత్తమనతా, సా న సత్తస్సాతి పుగ్గలదిట్ఠినివారణత్థం ‘‘చిత్తస్సా’’తి వుత్తం. అధివాసనలక్ఖణా ఖన్తి అధివాసనఖన్తి. సుచిసీలతా సోరచ్చం. సా హి సోభనకమ్మరతతా. సుట్ఠు పాపతో ఓరతభావో విరతతా సోరచ్చం. తేనాహ ‘‘సురతభావో’’తి.

సఖిలో వుచ్చతి సణ్హవాచో, తస్స భావో సాఖల్యం, సణ్హవాచతా. తం పన బ్యతిరేకముఖేన విభావేన్తీ యా పాళి పవత్తా, తం దస్సేన్తో ‘‘తత్థ కతమం సాఖల్య’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అణ్డకాతి సదోసవణే రుక్ఖే నియ్యాసపిణ్డియో, అహిచ్ఛత్తకాదీని వా ఉట్ఠితాని ‘‘అణ్డకానీ’’తి వదన్తి. ఫేగ్గురుక్ఖస్స పన కుథితస్స అణ్డాని వియ ఉట్ఠితా చుణ్ణపిణ్డియో, గణ్ఠియో వా అణ్డకా. ఇధ పన బ్యాపజ్జనకక్కసాదిభావతో అణ్డకపకతిభావేన వాచా ‘‘అణ్డకా’’తి వుత్తా. పదుమనాళం వియ సోతం ఘంసయమానా పవిసన్తీ కక్కసా దట్ఠబ్బా. కోధేన నిబ్బత్తత్తా తస్స పరివారభూతా కోధసామన్తా. పురే సంవద్ధనారీ పోరీ, సా వియ సుకుమారా ముదుకా వాచా పోరీ వియాతి పోరీ. తత్థాతి ‘‘భాసితా హోతీ’’తి వుత్తాయ కిరియాయాతిపి యోజనా సమ్భవతి, తత్థ వాచాయాతి వా. ‘‘సణ్హవాచతా’’తిఆదినా తం వాచం పవత్తయమానం చేతనం దస్సేతి. సమ్మోదకస్స పుగ్గలస్స ముదుకభావో మద్దవం సమ్మోదకముదుకభావో. ఆమిసేన అలబ్భమానేన, తథా ధమ్మేన చాతి ద్వీహి ఛిద్దో. ఆమిసస్స, ధమ్మస్స చ అలాభేన అత్తనో పరస్స చ అన్తరే సమ్భవన్తస్స హి ఛిద్దస్స వివరస్స భేదస్స పటిసన్థరణం పిదహనం సఙ్గణ్హనం పటిసన్థారో. తం సరూపతో, పటిపత్తితో చ పాళిదస్సనముఖేన విభావేతుం ‘‘అభిధమ్మేపీ’’తిఆదిమాహ. అగ్గం అగ్గహేత్వాతి అగ్గం అత్తనో అగ్గహేత్వా. ఉద్దేసదానన్తి పాళియా, అట్ఠకథాయ చ ఉద్దిసనం. పాళివణ్ణనాతి పాళియా అత్థవణ్ణనా. ధమ్మకథాకథనన్తి సరభఞ్ఞసరభణనాదివసేన ధమ్మకథనం.

కరుణాతి కరుణాబ్రహ్మవిహారమాహ. కరుణాపుబ్బభాగోతి తస్స పుబ్బభాగఉపచారజ్ఝానం వదతి. పాళిపదే పన యా కాచి కరుణా ‘‘కరుణా’’తి వుత్తా, కరుణాచేతోవిముత్తీతి పన అప్పనాప్పత్తావ. మేత్తాయపి ఏసేవ నయో. సుచి-సద్దతో భావే య్య-కారం, ఇ-కారస్స చ ఏ-కారాదేసం కత్వా అయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘సోచేయ్యన్తి సుచిభావో’’తి. హోతు తావ సుచిభావో సోచేయ్యం, తస్స పన మేత్తాపుబ్బభాగతా కథన్తి ఆహ ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది.

ముట్ఠా సతి ఏతస్సాతి ముట్ఠస్సతి, తస్స భావో ముట్ఠస్సచ్చం, సతిపటిపక్ఖో ధమ్మో, న సతియా అభావమత్తం. యస్మా పటిపక్ఖే సతి తస్స వసేన సతివిగతా విప్పవుత్థా నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సతివిప్పవాసో’’తి. ‘‘అస్సతీ’’తిఆదీసు అ-కారో పటిపక్ఖే దట్ఠబ్బో, న సత్తపటిసేధే. ఉదకే లాబు వియ యేన చిత్తం ఆరమ్మణే పిలవన్తా వియ తిట్ఠతి, న ఓగాహతి, సా పిలాపనతా. యేన గహితమ్పి ఆరమ్మణం సమ్ముస్సతి న సరతి, సా సమ్ముస్సనతా. యథా విజ్జాపటిపక్ఖా అవిజ్జా విజ్జాయ పహాతబ్బతో, ఏవం సమ్పజఞ్ఞపటిపక్ఖం అసమ్పజఞ్ఞం, అవిజ్జాయేవ.

ఇన్ద్రియసంవరభేదోతి ఇన్ద్రియసంవరవినాసో. అప్పటిసఙ్ఖాతి అపచ్చవేక్ఖిత్వా అయోనిసో చ ఆహారపరిభోగే ఆదీనవానిసంసే అవీమంసిత్వా.

అప్పటిసఙ్ఖాయాతి ఇతికత్తబ్బతాసు అప్పచ్చవేక్ఖణాయ నామం. అఞ్ఞాణం అప్పటిసఙ్ఖాత నిమిత్తం. అకమ్పనఞాణన్తి తాయ అనభిభవనీయం ఞాణం, తత్థ తత్థ పచ్చవేక్ఖణాఞాణఞ్చేవ పచ్చవేక్ఖణాయ ముద్ధభూతం లోకుత్తరఞాణఞ్చ. నిప్పరియాయతో మగ్గభావనా భావనా నామ, యా చ తదత్థా, తదుభయఞ్చ భావేన్తస్సేవ ఇచ్ఛితబ్బం, న భావితభావనస్సాతి వుత్తం ‘‘భావేన్తస్స ఉప్పన్నం బల’’న్తి. తేనాహ ‘‘యా కుసలానం ధమ్మానం ఆసేవనా భావనా బహులీకమ్మ’’న్తి.

కామం సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావోపి బలట్ఠో ఏవ, పటిపక్ఖేహి పన అకమ్పనీయతా సాతిసయం బలట్ఠోతి వుత్తం ‘‘అస్సతియా అకమ్పనవసేనా’’తి. పచ్చనీకధమ్మసమనతో సమథో సమాధి. అనిచ్చాదినా వివిధేనాకారేన దస్సనతో విపస్సనా పఞ్ఞా. తం ఆకారం గహేత్వాతి సమాధానాకారం గహేత్వా. యేనాకారేన పుబ్బే అలీనం అనుద్ధతం మజ్ఝిమం భావనావీథిపటిపన్నం హుత్వా చిత్తం సమాహితం హోతి, తం ఆకారం గహేత్వా సల్లక్ఖేత్వా. నిమిత్తవసేనాతి కారణవసేన. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా పగ్గహోవ తం ఆకారం గహేత్వా పున పవత్తేతబ్బస్స పగ్గాహస్స నిమిత్తవసేన పగ్గాహనిమిత్తన్తి ఇమమత్థం అతిదిసతి, తస్సత్థో సమథే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో. పగ్గాహో వీరియం కోసజ్జపక్ఖతో చిత్తస్స పతితుం అదత్వా పగ్గణ్హనతో. అవిక్ఖేపో ఏకగ్గతా విక్ఖేపస్స ఉద్ధచ్చస్స పటిపక్ఖభావతో. పటిసఙ్ఖానకిచ్చనిబ్బత్తిభావతో లోకుత్తరధమ్మానం పటిసఙ్ఖానబలభావో, తథా పుబ్బే పవత్తాకారసల్లక్ఖణవసేన సమథపగ్గాహానం ఉపరి పవత్తిసబ్భావతో సమథనిమిత్తదుకస్సపి మిస్సకతా వుత్తా.

యథాసమాదిన్నస్స సీలస్స భేదకరో వీతిక్కమో. సీలవినాసకో అసంవరో. సమ్మాదిట్ఠివినాసికాతి ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౪౪౧; ౨.౯౪; విభ. ౭౯౩) నయప్పవత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా దూసికా.

సీలస్స సమ్పాదనం నామ సబ్బభాగతో తస్స అనూనతాపాదనన్తి ఆహ ‘‘సమ్పాదనతో పరిపూరణతో’’తి. పారిపూరత్థో హి సమ్పదా-సద్దోతి. మానసికసీలం నామ సీలవిసోధనవసేన అభిజ్ఝాదిప్పహానం. దిట్ఠిపారిపూరిభూతం ఞాణన్తి అత్థికదిట్ఠిఆదిసమ్మాదిట్ఠియా పారిపూరిభావేన పవత్తం ఞాణం.

విసుద్ధిం పాపేతుం సమత్థన్తి చిత్తవిసుద్ధిఆదిఉపరివిసుద్ధియా పచ్చయో భవితుం సమత్థం. సువిసుద్ధమేవ హి సీలం తస్సా పదట్ఠానం హోతీతి. విసుద్ధిం పాపేతుం సమత్థం దస్సనన్తి ఞాణదస్సనవిసుద్ధిం, పరమత్థవిసుద్ధినిబ్బానఞ్చ పాపేతుం ఉపనేతుం సమత్థం కమ్మస్సకతాఞాణాదిసమ్మాదస్సనం. తేనాహ ‘‘అభిధమ్మే’’తిఆది. ఏత్థ చ ‘‘ఇదం అకుసలం కమ్మం నో సకం, ఇదం పన కమ్మం సక’’న్తి ఏవం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ కమ్మస్సకతాజాననఞాణం కమ్మస్సకతాఞాణం. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. ‘‘పరేన కతమ్పీ’’తి ఇదం నిదస్సనవసేన వుత్తం యథా పరేన కతం, ఏవం అత్తనా కతమ్పి సకకమ్మం నామ న హోతీతి. అత్తనా వా ఉస్సాహితేన పరేన కతంపీతి ఏవం వా అత్థో దట్ఠబ్బో. యఞ్హి తం పరస్స ఉస్సాహనవసేన కతం, తమ్పి సకకమ్మం నామ హోతీతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. అత్థభఞ్జనతోతి దిట్ఠధమ్మికాదిసబ్బఅత్థవినాసనతో. అత్థజననతోతి ఇధలోకత్థపరలోకత్థపరమత్థానం ఉప్పాదనతో. ఆరబ్భకాలే ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి పవత్తమ్పి వచీసచ్చఞ్చ లక్ఖణాని పటివిజ్ఝన్తం విపస్సనాఞాణం అనులోమేతి తత్థేవ పటివిజ్ఝనతో. పరమత్థసచ్చఞ్చ నిబ్బానం న విలోమేతి న విరోధేతి ఏకన్తేనేవ సమ్పాపనతో.

ఞాణదస్సనన్తి ఞాణభూతం దస్సనం, తేన మగ్గం వదతి. తంసమ్పయుత్తమేవ వీరియన్తి పఠమమగ్గసమ్పయుత్తం వీరియమాహ. సబ్బాపి మగ్గపఞ్ఞా దిట్ఠివిసుద్ధియేవాతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. అయమేవ చ నయో అభిధమ్మపాళియా (ధ. స. ౫౫౦) సమేతీతి దస్సేన్తో ‘‘అభిధమ్మే పనా’’తి ఆదిం అవోచ.

యస్మా సంవేగో నామ సహోత్తప్పఞాణం, తస్మా సంవేగవత్థుం భయతో భాయితబ్బతో దస్సనవసేన పవత్తఞాణం. తేనాహ ‘‘జాతిభయ’’న్తిఆది. భాయన్తి ఏతస్మాతి భయం, జాతి ఏవ భయం జాతిభయం. సంవేజనీయన్తి సంవిజ్జితబ్బం భాయితబ్బం ఉత్తాసితబ్బం. ఠానన్తి కారణం, వత్థూతి అత్థో. సంవేగజాతస్సాతి ఉప్పన్నసంవేగస్స. ఉపాయపధానన్తి ఉపాయేన పవత్తేతబ్బం వీరియం.

కుసలానం ధమ్మానన్తి సీలాదీనం అనవజ్జధమ్మానం. భావనాయాతి ఉప్పాదనేన వడ్ఢనేన చ. అసన్తుట్ఠస్సాతి ‘‘అలం ఏత్తావతా, కథం ఏత్తావతా’’తి సఙ్కోచాపత్తివసేన న సన్తుట్ఠస్స. భియ్యోకమ్యతాతి భియ్యో భియ్యో ఉప్పాదనిచ్ఛా. వోసానన్తి సఙ్కోచం అసమత్థన్తి. తుస్సనం తుట్ఠి సన్తుట్ఠి, నత్థి ఏతస్స సన్తుట్ఠీతి అసన్తుట్ఠి, తస్స భావో అసన్తుట్ఠితా. వీరియప్పవాహే వత్తమానే అన్తరా ఏవ పటిగమనం నివత్తనం పటివానం, తం తస్స అత్థీతి పటివానీ, న పటివానీ అప్పటివానీ, తస్స భావో అప్పటివానితా. సక్కచ్చకిరియతాతి కుసలానం కరణే సక్కచ్చకిరియతా ఆదరకిరియతా. సాతచ్చకిరియతాతి సతతమేవ కరణం. అట్ఠితకిరియతాతి అన్తరా అట్ఠపేత్వా ఖణ్డం అకత్వా కరణం. అనోలీనవుత్తితాతి న లీనప్పవత్తితా. అనిక్ఖిత్తఛన్దతాతి కుసలచ్ఛన్దస్స అనిక్ఖిపనం. అనిక్ఖిత్తధురతాతి కుసలకరణే వీరియధురస్స అనిక్ఖిపనం. ఆసేవనాతి ఆదరేన సేవనా. భావనాతి వడ్ఢనా బ్రూహనా. బహులీకమ్మన్తి పునప్పునం కరణం.

తిస్సో విజ్జాతి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం, దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఆసవక్ఖయఞాణన్తి ఇమా తిస్సో విజ్జా. పటిపక్ఖవిజ్ఝనట్ఠేన పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధాదీనం విదితకరణట్ఠేన విసిట్ఠా ముత్తీతి విముత్తి. స్వాయం విసేసో పటిపక్ఖవిగమనేన, పటియోగివిగమనేన చ ఇచ్ఛితబ్బోతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యేన విసేసేన సమాపత్తియో పచ్చనీకధమ్మేహి సుట్ఠు ముత్తా, తతో నిరాసఙ్కతాయ ఆరమ్మణే చ అభిరతా, తం విసేసం ఉపాదాయ తా అధికం ముచ్చనతో, ఆరమ్మణే అధిముచ్చనతో చ అధిముత్తియో నామాతి వుత్తం ‘‘చిత్తస్స చ అధిముత్తీ’’తి. ముత్తత్తాతి సబ్బసఙ్ఖారేహి విసేసేన నిస్సటత్తా విముత్తి.

ఖయే ఞాణన్తి సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే ఖేపేతీతి ఖయో, అరియమగ్గో, తప్పరియాపన్నం ఞాణం ఖయే ఞాణం.పటిసన్ధివసేనాతి కిలేసానం తంతంమగ్గవజ్ఝానం ఉప్పన్నమగ్గే ఖన్ధసన్తానే పున సన్దహనవసేన. అనుప్పాదభూతేతి తంతంఫలే. అనుప్పాదపరియోసానేతి అనుప్పాదకరో మగ్గో అనుప్పాదో, తస్స పరియోసానే, కిలేసానం వా అనుప్పజ్జనసఙ్ఖాతే పరియోసానే, భఙ్గేతి అత్థోతి.

దుకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తికవణ్ణనా

౩౦౫. ధమ్మతో అఞ్ఞో కత్తా నత్థీతి దస్సేతుం కత్తుసాధనవసేన ‘‘లుబ్భతీతి లోభో’’తి వుత్తం. లుబ్భతి తేన, లుబ్భనమత్తమేతన్తి కరణభావసాధనవసేనపి అత్థో యుజ్జతేవ. దుస్సతి ముయ్హతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అకుసలఞ్చ తం అకోసల్లసమ్భూతట్ఠేన ఏకన్తాకుసలభావతో మూలఞ్చ అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనతో, న అకుసలభావసాధనతో. న హి మూలకతో అకుసలానం అకుసలభావో, కుసలాదీనఞ్చ కుసలాదిభావో. తథా సతి మోమూహచిత్తద్వయే మోహస్స అకుసలభావో న సియా. తేసన్తి లోభాదీనం. ‘‘న లుబ్భతీతి అలోభో’’తిఆదినా పటిపక్ఖనయేన.

దుట్ఠు చరితానీతి పచ్చయతో, సమ్పయుత్తధమ్మతో, పవత్తిఆకారతో చ న సుట్ఠు అసమ్మా పవత్తితాని. విరూపానీతి బీభచ్ఛాని సమ్పతి, ఆయతిఞ్చ అనిట్ఠరూపత్తా. కాయేనాతి కాయద్వారేన కరణభూతేన. కాయతోతి కాయద్వారతో. ‘‘సుట్ఠు చరితానీ’’తిఆదీసు వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. యస్స సిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమే కాయసముట్ఠానా ఆపత్తి హోతి, తం కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం. అవీతిక్కమో కాయసుచరితన్తి వారిత్తసీలస్స వసేన వదతి, చారిత్తసీలస్సపి వా, యస్స అకరణే ఆపత్తి హోతి. వచీదుచ్చరితసుచరితనిద్ధారణమ్పి వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. ఉభయత్థ పఞ్ఞత్తస్సాతి కాయద్వారే, వచీద్వారే చ పఞ్ఞత్తస్స. సిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమోవ మనోదుచ్చరితం మనోద్వారే పఞ్ఞత్తస్స సిక్ఖాపదస్స అభావతో, తయిదం ద్వారద్వయే అకిరియసముట్ఠానాయ ఆపత్తియా వసేన వేదితబ్బం. అవీతిక్కమోతి యథావుత్తాయ ఆపత్తియా అవీతిక్కమో మనోసుచరితం. ‘‘సబ్బస్సాపి సిక్ఖాపదస్స అవీతిక్కమో మనోసుచరిత’’న్తి కేచి. తదుభయఞ్హి చారిత్తసీలం ఉద్దిస్సపఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం, తస్స అవీతిక్కమో సియా కాయసుచరితం, సియా వచీసుచరితన్తి.

పాణో అతిపాతీయతి ఏతాయాతి పాణాతిపాతో, తథాపవత్తా చేతనా, ఏవం అదిన్నాదానాదయోపీతి ఆహ ‘‘పాణాతిపాతాదయో పన తిస్సో చేతనా’’తి. వచీద్వారేపి ఉప్పన్నా కాయదుచ్చరితం ద్వారన్తరే ఉప్పన్నస్సాపి కమ్మస్స సనామాపరిచ్చాగతో యేభుయ్యవుత్తియా, తబ్బహులవుత్తియా చ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా –

‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మాని, న ద్వారా ద్వారచారినో;

తస్మా ద్వారేహి కమ్మాని, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. కామావచరకుసలద్వారకథా);

వచీదుచ్చరితం కాయద్వారేపి వచీద్వారేపి ఉప్పన్నాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మాతి మనోకమ్మభూతాయ చేతనాయ సమ్పయుత్తధమ్మా. కాయవచీకమ్మభూతాయ పన చేతనాయ సమ్పయుత్తా అభిజ్ఝాదయో తం తం పక్ఖికా వా హోన్తి అబ్బోహారికా వాతి. చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మా మనోసుచరితన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తివిధస్స దుచ్చరితస్స అకరణవసేన పవత్తా తిస్సో చేతనాపి విరతియోపి కాయసుచరితం కాయికస్స వీతిక్కమస్స అకరణవసేన పవత్తనతో, కాయేన పన సిక్ఖాపదానం సమాదియనే సీలస్స కాయసుచరితభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఏసేవ నయో వచీసుచరితే.

కామపటిసంయుత్తోతి ఏత్థ ద్వే కామా వత్థుకామో చ కిలేసకామో చ. తత్థ వత్థుకామపక్ఖే ఆరమ్మణకరణవసేన కామేహి పటిసంయుత్తో వితక్కో కామవితక్కో. కిలేసకామపక్ఖే పన సమ్పయోగవసేన కామేన పటిసంయుత్తోతి యోజేతబ్బం. ‘‘బ్యాపాదపటిసంయుత్తో’’తిఆదీసు సమ్పయోగవసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. బ్యాపాదవత్థుపటిసంయుత్తోపి బ్యాపాదపటిసంయుత్తోతి గయ్హమానే ఉభయథాపి యోజనా లబ్భతేవ. విహింసాపటిసంయుత్తోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. విహింసన్తి ఏతాయ సత్తే, విహింసనం వా ఏసా సత్తానన్తి విహింసా, తాయ పటిసంయుత్తో విహింసాపటిసంయుత్తోతి ఏవం సద్దత్థో వేదితబ్బో. అప్పియే అమనాపే సఙ్ఖారే ఆరబ్భ బ్యాపాదవితక్కప్పవత్తి అట్ఠానాఘాతవసేన దీపేతబ్బా. బ్యాపాదవితక్కస్స అవధిం దస్సేతుం ‘‘యావ వినాసనా’’తి వుత్తం. వినాసనం పన పాణాతిపాతో ఏవాతి. ‘‘సఙ్ఖారో’’ హి దుక్ఖాపేతబ్బో నామ నత్థీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను యే ‘‘దుక్ఖాపేతబ్బా’’తి ఇచ్ఛితా సత్తసఞ్ఞితా, తేపి అత్థతో సఙ్ఖారా ఏవాతి? సచ్చమేతం, యే పన ఇన్ద్రియబద్ధా సవిఞ్ఞాణకతాయ దుక్ఖం పటిసంవేదేన్తి, తస్మా తే విహింసావితక్కస్స విసయా ఇచ్ఛితా సత్తసఞ్ఞితా. యే పన న దుక్ఖం పటిసంవేదేన్తి వుత్తలక్ఖణాయోగతో, తే సన్ధాయ ‘‘విహింసావితక్కో సఙ్ఖారేసు నుప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. యత్థ పన ఉప్పజ్జతి, యథా చ ఉప్పజ్జతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇమే సత్తా’’తిఆది వుత్తం.

నేక్ఖమ్మం వుచ్చతి లోభతో నిక్ఖన్తత్తా అలోభో, నీవరణేహి నిక్ఖన్తత్తాపి పఠమజ్ఝానం, సబ్బాకుసలేహి నిక్ఖన్తత్తా సబ్బో కుసలో ధమ్మో, సబ్బసఙ్ఖతేహి పన నిక్ఖన్తత్తా, నిబ్బానం. ఉపనిస్సయతో, సమ్పయోగతో, ఆరమ్మణకరణతో చ నేక్ఖమ్మేన పటిసంయుత్తోతి నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో. నేక్ఖమ్మవితక్కో సమ్మాసఙ్కప్పో. ఇదాని తం భూమివిభాగేన దస్సేతుం ‘‘సో’’తిఆది వుత్తం. అసుభపుబ్బభాగేతి అసుభజ్ఝానస్స పుబ్బభాగే. అసుభగ్గహణఞ్చేత్థ కామవితక్కస్స ఉజువిపచ్చనీకదస్సనత్థం కతం. కామవితక్కపటిపక్ఖో హి నేక్ఖమ్మవితక్కోతి. ఏవఞ్చ కత్వా ఉపరివితక్కద్వయస్స భూమిం దస్సేన్తేన సపుబ్బభాగాని మేత్తాకరుణాఝానాదీని ఉద్ధటాని. అసుభజ్ఝానేతి అసుభారమ్మణే పఠమజ్ఝానే. అవయవే హి సముదాయవోహారం కత్వా నిద్దిసతి యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా’’తి. ఝానం పాదకం కత్వాతి నిదస్సనమత్తం. తం ఝానం సమ్మసిత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలకాలేపి హి సో లోకుత్తరోతి. బ్యాపాదస్స పటిపక్ఖో, కిఞ్చిపి న బ్యాపాదేతి ఏతేనాతి వా అబ్యాపాదో, మేత్తా, తాయ పటిసంయుత్తో అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో. మేత్తాఝానేతి మేత్తాభావనావసేన అధిగతే పఠమజ్ఝానే. కరుణాఝానేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. విహింసాయ పటిపక్ఖో, న విహింసన్తి వా ఏతాయ సత్తేతి అవిహింసా, కరుణా.

నను చ అలోభాదోసానం అఞ్ఞమఞ్ఞావిరహతో తేసం వసేన ఉప్పజ్జనకానం ఇమేసం నేక్ఖమ్మవితక్కాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరణతో వవత్థానం న హోతీతి? నోతి దస్సేతుం ‘‘యదా’’తిఆది ఆరద్ధం. అలోభో సీసం హోతీతి అలోభో పధానో హోతి. నియమితపరిణతసముదాచారాదివసేన యదా అలోభప్పధానో నేక్ఖమ్మగరుకో చిత్తుప్పాదో హోతి, తదా లద్ధావసరో నేక్ఖమ్మవితక్కో పతిట్ఠహతి. తంసమ్పయుత్తస్స పన అదోసలక్ఖణస్స అబ్యాపాదస్స వసేన యో తస్సేవ అబ్యాపాదవితక్కభావో సమ్భవేయ్య, సతి చ అబ్యాపాదవితక్కభావే కస్సచిపి అవిహేఠనజాతికతాయ అవిహింసావితక్కభావో చ సమ్భవేయ్య, తే ఇతరే ద్వే. తదన్వయికాతి తస్సేవ నేక్ఖమ్మవితక్కస్స అనుగామినో, సరూపతో అదిస్సనతో ‘‘తస్మిం సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తీ’’తి తదనుమాననేయ్యా భవన్తి. సేసద్వయేపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘కామపటిసంయుత్తో సఙ్కప్పో కామసఙ్కప్పో’’తిఆదినా వితక్కత్తికే వుత్తనయేనేవ (దీ. ని. ౩.౨౮౮) వేదితబ్బో అత్థతో అభిన్నత్తా. యది ఏవం కస్మా పున దేసనా కతాతి? తథా దేసనాయ బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన దేసనామత్తమేవేతం.

కామవితక్కాదీనం వియ ఉప్పజ్జనాకారో వేదితబ్బో ‘‘తాసు ద్వే సత్తేసుపి సఙ్ఖారేసుపి ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదినా. తత్థ కారణమాహ ‘‘తంసమ్పయుత్తాయేవ హి ఏతా’’తి. తథేవాతి యథా నేక్ఖమ్మవితక్కాదీనం ‘‘అసుభపుబ్బభాగే కామావచరో హోతీ’’తిఆదినా కామావచరాదిభావో వుత్తో, తథేవ తాసమ్పి నేక్ఖమ్మసఞ్ఞాదీనమ్పి కామావచరాదిభావో వేదితబ్బో.

కామపటిసంయుత్తోతి సమ్పయోగవసేన కామేన పటిసంయుత్తో. తక్కనవసేన తక్కో. విసేసతో తక్కనవసేన వితక్కో. సఙ్కప్పనపరికప్పనవసేన సఙ్కప్పో. అఞ్ఞేసుపి కామపటిసంయుత్తేసు ధమ్మేసు విజ్జమానేసు వితక్కే ఏవ కామోపపదో ధాతు-సద్దో నిరుళ్హో వేదితబ్బో వితక్కస్స కామసఙ్కప్పప్పవత్తియా సాతిసయత్తా. ఏస నయో బ్యాపాదధాతుఆదీసు. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా కామధాతూ హీనజ్ఝాసయేహి కామితబ్బధాతుభావతో కిలేసకామస్స ఆరమ్మణసభావత్తాతి అత్థో. విహేఠేతీతి విబాధతి. తత్థాతి తస్మిం యథావుత్తే కామధాతుత్తికే. సబ్బాకుసలసఙ్గాహికాయ కామధాతుయా ఇతరా ద్వే సఙ్గహేత్వా కథనం సబ్బసఙ్గాహికా కథా. తిస్సో ధాతుయో అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో కథా అసమ్భిన్నా. ఇతరా ద్వే గహితావ హోన్తీతి ఇతరా ద్వే ధాతుయో గహితా ఏవ హోన్తి సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా కామధాతూ’’తి వుత్తత్తా సామఞ్ఞజోతనాయ సవిసయస్స అతిబ్యాపనేన. తతోతి ఇతరధాతుద్వయసఙ్గాహికాయ కామధాతుయా. నీహరిత్వాతి నిద్ధారేత్వా. దస్సేతీతి ఏవం భగవా దస్సేతీతి వత్తుం వట్టతి. బ్యాపాదధాతుం…పే… కథేసి. కస్మా? పగేవ అపవాదా అభినివిసన్తి, తతో పరం ఉస్సగ్గో పవత్తతి, ఠపేత్వా వా అపవాదవిసయం తం పరిహరన్తోవ ఉస్సగ్గో పవత్తతీతి, ఞాయో హేస లోకే నిరుళ్హోతి.

ద్వే కథాతి ‘‘సబ్బసఙ్గాహికా, అసమ్భిన్నా చా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫) అనన్తరత్తికే వుత్తా ద్వే కథా. తత్థ వుత్తనయేన ఆనేత్వా కథనవసేన వేదితబ్బా. తస్మా తత్థ వుత్తఅత్థో ఇధాపి ఆహరిత్వా వేదితబ్బో ‘‘నేక్ఖమ్మధాతుయా గహితాయ ఇతరా ద్వే గహితావ హోన్తీ’’తిఆదినా.

సుఞ్ఞతట్ఠేనాతి అత్తసుఞ్ఞతాయ. కామభవో కామో ఉత్తరపదలోపేన సుఞ్ఞతట్ఠేన ధాతు చాతి కామధాతు. బ్రహ్మలోకన్తి పఠమజ్ఝానభూమిసఞ్ఞితం బ్రహ్మలోకం. ధాతుయా ఆగతట్ఠానమ్హీతి ‘‘కామధాతు రూపధాతూ’’తిఆదినా ధాతుగ్గహణే కతే. భవేన పరిచ్ఛిన్దితబ్బాతి ‘‘కామభవో రూపభవో’’తిఆదినా భవవసేన తదత్థో పరిచ్ఛిన్దితబ్బో, న యాయ కాయచి ధాతుయా వసేన. యదగ్గేన చ ధాతుయా ఆగతట్ఠానే భవేన పరిచ్ఛేదో కాతబ్బో, తదగ్గేన భవస్స ఆగతట్ఠానే ధాతుయా పరిచ్ఛేదో కాతబ్బో భవవసేన ధాతుయా పరిచ్ఛిజ్జనతో. నిరుజ్ఝతి కిలేసవట్టమేత్థాతి నిరోధో, సా ఏవ సుఞ్ఞతట్ఠేన ధాతూతి నిరోధధాతు, నిబ్బానం. నిరుద్ధే చ కిలేసవట్టే కమ్మవిపాకవట్టా నిరుద్ధా ఏవ హోన్తి.

హీనధాతుత్తికో అభిధమ్మే (ధ. స. తికమాతికా ౧౪) హీనత్తికేన పరిచ్ఛిన్దితబ్బోతి వుత్తం ‘‘హీనా ధాతూతి ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదా’’తి. తే హి లామకట్ఠేన హీనధాతు. హీనపణీతానం మజ్ఝే భవాతి మజ్ఝిమధాతు, అవసేసా తేభూమకధమ్మా. ఉత్తమట్ఠేన అతప్పకట్ఠేన చ పణీతధాతు, నవలోకుత్తరధమ్మా.

పఞ్చకామగుణా విసయభూతా ఏతస్స సన్తీతి పఞ్చకామగుణికో, కామరాగో. రూపారూపభవేసూతి రూపారూపూపపత్తిభవేసు యథాధిగతేసు. అనధిగతేసు పన సో పత్థనా నామ న హోతీతి భవవసేన పత్థనాతి ఇమినావ గహితో. ఝాననికన్తీతి రూపారూపజ్ఝానేసు నికన్తి. భవవసేన పత్థనాతి భవేసు పత్థనాతి. ఏవం చతూహిపి పదేహి యథాక్కమం మహగ్గతూపపత్తిభవవిసయా, మహగ్గతకమ్మభవవిసయా, భవదిట్ఠిసహగతా, భవపత్థనాభూతా చ తణ్హా ‘‘భవతణ్హా’’తి వుత్తా. విభవదిట్ఠి విభవో ఉత్తరపదలోపేన, విభవసహగతా తణ్హా విభవతణ్హా. రూపాదిపఞ్చవత్థు కామవిసయా బలవరాగభూతా తణ్హా కామతణ్హాతి పఠమనయో, ‘‘సబ్బేపి తేభూమకధమ్మా కామనీయట్ఠేన కామా’’తి (మహాని. ౧) వచనతో తే ఆరబ్భ పవత్తా దిట్ఠివిప్పయుత్తా సబ్బాపి తణ్హా కామతణ్హాతి దుతియనయోతి అయమేతేసం విసేసో.

అభిధమ్మే పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతనో, తేన పఞ్చకామగుణికరాగతో అఞ్ఞోపి కామావచరధమ్మవిసయో లోభో అభిధమ్మే (విభ. ౯౧౫) ‘‘కామతణ్హా’’తి ఆగతోతి ఇమం విసేసం జోతేతి. తికన్తరమ్పి సమానం తణ్హంయేవ నిస్సాయ పవత్తితదేసనానన్తరతాయ తం ‘‘వారో’’తి వత్తబ్బతం అరహతీతి ‘‘ఇమినా వారేనా’’తి వుత్తం. ఇమినా వారేనాతి ఇమినా పరియాయేనాతి అత్థో. రజనీయట్ఠేనాతి కామనీయట్ఠేన. పరియాదియిత్వాతి పరిగ్గహేత్వా. తతోతి కామతణ్హాయ. నీహరిత్వాతి నిద్ధారేత్వా. ఇతరా ద్వే తణ్హాతి రూపతణ్హం, అరూపతణ్హఞ్చ దస్సేతి. ఏతేన ‘‘కామతణ్హా’’తి సాధారణవచనమేతం సబ్బస్సపి లోభస్స, తస్స పన ‘‘రూపతణ్హా అరూపతణ్హా’’తి విసేసవచనం యథా కామగుణికరాగో రూపరాగో అరూపరాగోతి దస్సేతి. నిరోధతణ్హాతి భవనిరోధే భవసముచ్ఛేదే తణ్హా. యస్మా హి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి మనుస్సత్తభావే, కామావచరదేవత్తభావే, రూపావచరఅరూపావచరత్తభావే ఠితస్స అత్తనో సమ్మా సముచ్ఛేదో హోతీతి భవనిరోధం ఆరబ్భ పవత్తతి, తస్మా తంసహగతాపి తణ్హా తమేవ ఆరబ్భ పవత్తతీతి.

వట్టస్మిన్తి తివిధేపి వట్టే. యథా తే హి నిస్సరితుం అప్పదానవసేన కమ్మవిపాకవట్టే తంసమఙ్గిసత్తం తేసం పరాపరుప్పత్తియా పచ్చయభావేన సంయోజేన్తి, ఏవం కిలేసవట్టేపీతి. సతీతి పరమత్థతో విజ్జమానే. రూపాదిభేదేతి రూపవేదనాదివిభాగే. కాయేతి ఖన్ధసమూహే. విజ్జమానాతి సతీ పరమత్థతో ఉపలబ్భమానా. దిట్ఠియా పరికప్పితో హి అత్తాది పరమత్థతో నత్థి, దిట్ఠి పన అయం అత్థేవాతి. విచినన్తోతి ధమ్మసభావం వీమంసన్తో. కిచ్ఛతీతి కిలమతి. పరామసతీతి పరతో ఆమసతి. ‘‘సీలేన సుద్ధి, వతేన సుద్ధీ’’తి గణ్హన్తో హి విసుద్ధిమగ్గం అతిక్కమిత్వా తస్స పరతో ఆమసతి నామ. వీసతివత్థుకా దిట్ఠీతి రూపాది-ధమ్మే, పచ్చేకం తే వా నిస్సితం, తేసం వా నిస్సయభూతం, సామిభూతం వా కత్వా పరికప్పనవసేన పవత్తియా వీసతివత్థుకా అత్తదిట్ఠి వీసతి. విమతీతి ధమ్మేసు సమ్మా, మిచ్ఛా వా మననాభావతో సంసయితట్ఠేన అమతి, అప్పటిపజ్జనన్తి అత్థో. విపరియాసగ్గాహోతి అసుద్ధిమగ్గే ‘‘సుద్ధిమగ్గో’’తి విపరీతగ్గాహో.

చిరపారివాసియట్ఠేనాతి చిరపరివుత్థతాయ పురాణభావేన. ఆసవనట్ఠేనాతి సన్దనట్ఠేన, పవత్తనట్ఠేనాతి అత్థో. సవతీతి పవత్తతి. అవధిఅత్థో ఆ-కారో, అవధి చ మరియాదాభివిధిభేదతో దువిధో. తత్థ మరియాదో కిరియం బహి కత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆ పాటలిపుత్తా వుట్ఠో దేవో’’తి. అభివిధి కిరియం బ్యాపేత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆ భవగ్గా భగవతో యసో పవత్తో’’తి. అభివిధిఅత్థో అయం ఆ-కారో వేదితబ్బో.

కత్థచి ద్వే ఆసవా ఆగతాతి వినయపాళిం (పారా. ౩౯) సన్ధాయాహ. తత్థ హి ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) ద్విధా ఆసవా ఆగతాతి. కత్థచీతి తికనిపాతే ఆసవసుత్తే, (ఇతివు. ౫౬; సం. ని. ౫.౧౬౩) అఞ్ఞేసు చ సళాయతనసుత్తాదీసు (సం. ని. ౪.౩౨౧). సళాయతనసుత్తేసుపి హి ‘‘తయోమే ఆవుసో ఆసవా కామాసవో భవాసవో అవిజ్జాసవో’’తి తయో ఏవ ఆగతాతి. నిరయం గమేన్తీతి నిరయగామినీయా. యస్మా ఇధ సాసవం కుసలాకుసలం కమ్మం ఆసవపరియాయేన దేసితం, తస్మా పఞ్చగతిసంవత్తనీయభావేన ఆసవా ఆగతా. ఇమస్మిం సఙ్గీతిసుత్తే తయో ఆగతాతి. ఏత్థ యస్మా అఞ్ఞేసు చ ఆ భవగ్గం ఆ గోత్రభుం పవత్తన్తేసు మానాదీసు విజ్జమానేసు అత్తత్తనియాదిగ్గాహవసేన, అభిబ్యాపనమదకరణవసేన ఆసవసదిసతా చ ఏతేసంయేవ, న అఞ్ఞేసం, తస్మా ఏతేస్వేవ ఆసవ-సద్దో నిరుళ్హో దట్ఠబ్బో. న చేత్థ ‘‘దిట్ఠాసవో నాగతో’’తి చిన్తేతబ్బం భవతణ్హాయ, భవదిట్ఠియాపి భవాసవగ్గహణేనేవ గహితత్తా. కామాసవో నామ కామనట్ఠేన, ఆసవనట్ఠేన చ. వుత్తాయేవ అత్థతో నిన్నానాకరణతో.

కామే ఏసతి గవేసతి ఏతాయాతి కామేసనా, కామానం అభిపత్థనావసేన, పరియేట్ఠివసేన, పరిభుఞ్జనవసేన వా పవత్తరాగో. భవేసనా పన భవపత్థనా, భవాభిరతిభవజ్ఝోసానవసేన పవత్తరాగో. దిట్ఠిగతికసమ్మతస్సాతి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరికప్పితస్స, సమ్భావితస్స చ. బ్రహ్మచరియస్సాతి తపోపక్కమస్స. తదేకట్ఠన్తి తాహి రాగదిట్ఠీహి సహజేకట్ఠం. కమ్మన్తి అకుసలకమ్మం. తమ్పి హి కామాదికే నిబ్బత్తనాధిట్ఠానాదివసేన పవత్తం ‘‘ఏసతీ’’తి వుచ్చతి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠీతి నిదస్సనమత్తమేతం. యా కాచి పన మిచ్ఛాదిట్ఠి తపోపక్కమహేతుకా బ్రహ్మచరియేసనా ఏవ.

ఆకారసణ్ఠానన్తి విసిట్ఠాకారావట్ఠానం కథంవిధన్తి హి కేన పకారేన సణ్ఠితం, సమవట్ఠితన్తి అత్థో. సద్దత్థతో పన విదహనం విసిట్ఠాకారేన అవట్ఠానం విధా, విధీయతి విసదిసాకారేన ఠపీయతీతి విధా, కోట్ఠాసో. విదహనతో హీనాదివసేన వివిధేనాకారేన దహనతో ఉపధారణతో విధా, మానోవ. సేయ్యసదిసహీనానం వసేనాతి సేయ్యసదిసహీనభావానం యాథావా’ యాథావభూతానం వసేన. తయో మానా వుత్తా సేయ్యస్సేవ ఉప్పజ్జనకా. ఏస నయో సదిసహీనేసుపి. తేనాహ ‘‘అయఞ్హి మానో’’తిఆది. ఇదాని యథాఉద్దిట్ఠే నవవిధేపి మానే వత్థువిభాగేన దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. రాజూనఞ్చేవ పబ్బజితానఞ్చ ఉప్పజ్జతి కస్మా? తే విసేసతో అత్తానం సేయ్యతో దహన్తీతి. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘రాజా హీ’’తిఆదిమాహ. కో మయా సదిసో అత్థీతి కో-సద్దో పటిక్ఖేపత్థో, అఞ్ఞో సదిసో నత్థీతి అధిప్పాయో. ఏతేసంయేవాతి రాజూనం, పబ్బజితానఞ్చ. ఉప్పజ్జతి సేట్ఠవత్థుకత్తా తస్స. ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానేపి ఏసేవ నయో.

‘‘కో మయా సదిసో అఞ్ఞో రాజపురిసో అత్థీ’’తి వా ‘‘మయ్హం అఞ్ఞేహి సద్ధిం కిం నానాకరణ’’న్తి వా ‘‘అమచ్చో తి నామామేవ…పే… నామాహ’’న్తి వాతి సదిసస్స సేయ్యమానాదీనం తిణ్ణం పవత్తిఆకారదస్సనం.

దాసాదీనన్తి ఆది-సద్దేన భతిక కమ్మకరాదీనం పరాధీనవుత్తికానం గహణం. ఆది-సద్దేన వా గహితే ఏవ ‘‘పుక్కుసచణ్డాలాదయోపీ’’తి సయమేవ దస్సేతి. నను చ మానో నామాయం సంపగ్గహరసో, సో కథం ఓమానే సమ్భవతీతి? సోపి అవకరణముఖేన విధానవత్థునా పగ్గణ్హనవసేనేవ పవత్తతీతి నాయం విరోధో. తేనేవాహ ‘‘కిం దాసో నామ అహన్తి ఏతే మానే కరోతీ’’తి. తథా హిస్స యాథావమానతా వుత్తా.

యాథావమానా భవనికన్తి వియ, అత్తదిట్ఠి వియ చ న మహాసావజ్జా, తస్మా తే న అపాయగమనీయా. యథాభూతవత్థుకతాయ హి తే యాథావమానా. ‘‘అరహత్తమగ్గవజ్ఝా’’తి చ తస్స అనవసేసప్పహాయితాయ వుత్తం. దుతియతతియమగ్గేహి చ తే యథాక్కమం పహీయన్తి, యే ఓళారికతరా, ఓళారికతమా చ. మానో హి ‘‘అహం అస్మీ’’తి పవత్తియా ఉపరిమగ్గేసు సమ్మాదిట్ఠియా ఉజువిపచ్చనీకో హుత్వా పహీయతి. అయాథావమానా నామ అయథాభూతవత్థుకతాయ, తేనేవ తే మహాసావజ్జభావేన పఠమమగ్గవజ్ఝా వుత్తా.

అతతి సతతం గచ్ఛతి పవత్తతీతి అద్ధా, కాలోతి ఆహ ‘‘తయో అద్ధాతి తయో కాలా’’తి. సుత్తన్తపరియాయేనాతి భద్దేకరత్తసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౨౮౩) ఆగతనయేన. తత్థ హి ‘‘యో చావుసో మనో, యే చ ధమ్మా, ఉభయమేతం పచ్చుప్పన్నం, తస్మిం చే పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగపటిబద్ధం హోతి విఞ్ఞాణం, ఛన్దరాగపటిబద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్స తదభినన్దతి, తదభినన్దన్తో పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౪) అద్ధాపచ్చుప్పన్నం సన్ధాయ ఏవం వుత్తం. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధితో పుబ్బే’’తిఆది. తదన్తరన్తి తేసం చుతిపటిసన్ధీనం వేమజ్ఝం పచ్చుప్పన్నో అద్ధా, యో పుబ్బన్తాపరన్తానం వేమజ్ఝతాయ ‘‘పుబ్బన్తాపరన్తే కఙ్ఖతి, (ధ. స. ౧౧౨౩) పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణ’’న్తి (ధ. స. ౧౦౬౭, ౧౧౦౬, ౧౧౨౮) ఏవమాదీసు ‘‘పుబ్బన్తాపరన్తో’’తి చ వుచ్చతి. భఙ్గో ధమ్మో అతీతంసేన సఙ్గహితోతి ఆహ ‘‘భఙ్గతో ఉద్ధం అతీతో అద్ధా నామా’’తి. తథా అనుప్పన్నో ధమ్మో అనాగతంసేన సఙ్గహితోతి ఆహ ‘‘ఉప్పాదతో పుబ్బే అనాగతో అద్ధా నామా’’తి. ఖణత్తయేతి ఉప్పాదో, ఠితి, భఙ్గోతి తీసు ఖణేసు. యదా హి ధమ్మో హేతుపచ్చయస్స సమవాయే ఉప్పజ్జతి, యదా చ వేతి, ఇతి ద్వీసుపి ఖణేసు ఠితిక్ఖణే వియ పచ్చుప్పన్నోతి. ధమ్మానఞ్హి పాకభావూపాధికం పత్తబ్బం ఉదయో, విద్ధంసభావూపాధికం వయో, తదుభయవేమజ్ఝం ఠితి. యది ఏవం అద్ధా నామాయం ధమ్మో ఏవ ఆపన్నోతి? న ధమ్మో, ధమ్మస్స పన అవత్థాభేదో, తఞ్చ ఉపాదాయ లోకే కాలసమఞ్ఞాతి దస్సేతుం ‘‘అతీతాదిభేదో చ నామ అయ’’న్తిఆది వుత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. తేనేవ వోహారేనాతి తం తం అవత్థావిసేసం ఉపాదాయ ధమ్మో ‘‘అతీతో అనాగతో పచ్చుప్పన్నో’’తి యేన వోహారేన వోహరీయతి, ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ హి పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి కాలో తస్సేవ ధమ్మస్స పవత్తిఅవత్థావిసేసం ఉపాదాయ తేనేవ వోహారేన ‘‘అతీతో అద్ధా’’తిఆదినా వుత్తో.

అన్త-సద్దో లోకే పరియోసానే, కోటియం నిరుళ్హోతి తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘అన్తోయేవ అన్తో’’తి ఆహ, కోటి అన్తోతి అత్థో. పరభాగోతి పారిమన్తో. అమతి గచ్ఛతి భవప్పబన్ధో నిట్ఠానం ఏత్థాతి అన్తో, కోటి. అమనం నిట్ఠానగమనన్తి అన్తో, ఓసానం. సో పన ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి (మ. ని. ౩.౩౯౩; సం. ని. ౨.౫౧) వుత్తత్తా దుక్ఖణ్ణవస్స పారిమన్తోతి ఆహ ‘‘పరభాగో’’తి. అమ్మతి పరిభుయ్యతి హీళీయతీతి అన్తో, లామకో. అమ్మతి భాగసో ఞాయతీతి అన్తో, అంసోతి ఆహ ‘‘కోట్ఠాసో అన్తో’’తి. సన్తో పరమత్థతో విజ్జమానో కాయో ధమ్మసమూహోతి సక్కాయో, ఖన్ధా, తే పన అరియసచ్చభూతా ఇధాధిప్పేతాతి వుత్తం ‘‘పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తి. పురిమతణ్హాతి యేసం నిబ్బత్తికా, తన్నిబ్బత్తితో పగేవ సిద్ధా తణ్హా. అప్పవత్తిభూతన్తి నప్పవత్తతి తదుభయం ఏత్థాతి తేసం అప్పవత్తిట్ఠానభూతం. యది ‘‘సక్కాయో అన్తో’’తిఆదినా అఞ్ఞమఞ్ఞం విభత్తితాయ దుక్ఖసచ్చాదయో గహితా, అథ కస్మా మగ్గో న గహితోతి ఆహ ‘‘మగ్గో పనా’’తిఆది. తత్థ ఉపాయత్తాతి ఉపాయభావతో, సమ్పాపకహేతుభావతోతి అత్థో.

యది పన హేతుమన్తగ్గహణేనేవ హేతు గహితో హోతి, నను ఏవం సక్కాయగ్గహణేనేవ తస్స హేతుభూతో సక్కాయసముదయో గహితో హోతీతి? తస్స గహణే సఙ్ఖతదుకో వియ, సప్పచ్చయదుకో వియ చ దుకోవాయం ఆపజ్జతి, న తికో. యథా పన సక్కాయం గహేత్వా సక్కాయసముదయోపి గహితో, ఏవం సక్కాయనిరోధం గహేత్వా సక్కాయనిరోధుపాయో గయ్హేయ్య, ఏవం సతి చతుక్కో అయం ఆపజ్జేయ్య, న తికో, తస్మా హేతుమన్తగ్గహణేన హేతుగ్గహణం న చిన్తేతబ్బం. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో సియా – ఇధ సక్కాయసక్కాయసముదయా అనాదికాలికా, అసతి మగ్గభావనాయం పచ్చయానుపరమేన అపరియన్తా చ, నిబ్బానం పన అప్పచ్చయత్తా అత్తనో నిచ్చతాయ ఏవ సబ్బదాభావీతి అనాదికాలికో, అపరియన్తో చ. ఇతి ఇమాని తీణి సచ్చాని మహాథేరో ఇమాయ సభాగతాయ ‘‘తయో అన్తా’’తి తికం కత్వా దస్సేతి. అరియమగ్గో పన కదాచి కరహచి లబ్భమానో న తథాతి తస్స అతివియ దుల్లభపాతుభావతం దీపేతుం తికతో బహికతోతి అయమేత్థ అత్తనోమతి.

దుక్ఖతాతి దుక్ఖభావో, దుక్ఖంయేవ వా యథా దేవో ఏవ దేవతా. దుక్ఖ-సద్దో చాయం అదుక్ఖసభావేసుపి సుఖుపేక్ఖాసు కఞ్చి అనిట్ఠతావిసేసం ఉపాదాయ పవత్తతీతి తతో నివత్తేన్తో సభావదుక్ఖవాచినా ఏకేన దుక్ఖ-సద్దేన విసేసేత్వా ‘‘దుక్ఖదుక్ఖతా’’తి ఆహ. భవతి హి ఏకన్తతో తంసభావేపి అత్థే అఞ్ఞస్స ధమ్మస్స యేన కేనచి సదిసతాలేసేన బ్యభిచారాసఙ్కాతి విసేసితబ్బతా యథా ‘‘రూపరూపం తిలతేల’’న్తి (విభ. అట్ఠ. పకిణ్ణకథా) చ. సఙ్ఖారభావేనాతి సఙ్ఖతభావేన. పచ్చయేహి సఙ్ఖరీయన్తీతి సఙ్ఖారా, అదుక్ఖమసుఖవేదనా. సఙ్ఖరియమానత్తా ఏవ హి అసారకతాయ పరిదుబ్బలభావేన భఙ్గభఙ్గాభిముఖక్ఖణేసు వియ అత్తలాభక్ఖణేపి విబాధప్పత్తా ఏవ హుత్వా సఙ్ఖారా పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖతత్తా ఉప్పాదజరాభఙ్గపీళితా’’తి. తస్మాతి యథావుత్తకారణతో. అఞ్ఞదుక్ఖసభావవిరహతోతి దుక్ఖదుక్ఖతావిపరిణామదుక్ఖతాసఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞస్స దుక్ఖసభావస్స అభావతో. విపరిణామేతి పరిణామే, విగమేతి అత్థో. తేనాహ పపఞ్చసూదనియం ‘‘విపరిణామదుక్ఖాతి నత్థిభావో దుక్ఖ’’న్తి. అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానఞ్హి సుఖవేదనుపరమో దుక్ఖతో ఉపట్ఠాతి, స్వాయమత్థో పియవిప్పయోగేన దీపేతబ్బో. తేనాహ ‘‘సుఖస్స హీ’’తిఆది. పుబ్బే వుత్తనయో పదేసనిస్సితో వేదనావిసేసమత్తవిసయత్తాతి అనవసేసతో సఙ్ఖారదుక్ఖతం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తి దుతియనయో వుత్తో. నను చ ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి (ధ. ప. ౨౭౮) వచనతో సుఖదుక్ఖవేదనానమ్పి సఙ్ఖారదుక్ఖతా ఆపన్నాతి? సచ్చమేతం, సా పన సామఞ్ఞజోతనాఅపవాదభూతేన ఇతరదుక్ఖతావచనేన నివత్తీయతీతి నాయం విరోధో. తేనేవాహ ‘‘ఠపేత్వా దుక్ఖవేదనం సుఖవేదనఞ్చా’’తి.

మిచ్ఛాసభావోతి ‘‘హితసుఖావహో మే భవిస్సతీ’’తి ఏవం ఆసీసితోపి తథా అభావతో, అసుభాదీసుయేవ ‘‘సుభ’’న్తిఆదివిపరీతప్పవత్తితో చ మిచ్ఛాసభావో, ముసాసభావోతి అత్థో. మాతుఘాతకాదీసు పవత్తమానాపి హి హితసుఖం ఇచ్ఛన్తావ పవత్తన్తీతి తే ధమ్మా ‘‘హితసుఖావహా మే భవిస్సన్తీ’’తి ఆసీసితా హోన్తి. తథా అసుభాసుఖానిచ్చానత్తేసు సుభాదివిపరియాసదళ్హతాయ ఆనన్తరియకమ్మనియతమిచ్ఛాదిట్ఠీసు పవత్తి హోతీతి తే ధమ్మా అసుభాదీసు సుభాదివిపరీతప్పవత్తికా హోన్తి. విపాకదానే సతి ఖన్ధభేదానన్తరమేవ విపాకదానతో నియతో, మిచ్ఛత్తో చ సో నియతో చాతి మిచ్ఛత్తనియతో. అనేకేసు ఆనన్తరియేసు కతేసు యం తత్థ బలవం, తం విపచ్చతి, న ఇతరానీతి ఏకన్తవిపాకజనకతాయ నియతతా న సక్కా వత్తున్తి ‘‘విపాకదానే సతీ’’తి వుత్తం. ఖన్ధభేదానన్తరన్తి చుతిఅనన్తరన్తి అత్థో. చుతి హి మరణనిద్దేసే ‘‘ఖన్ధానం భేదో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౯౦; మ. ని. ౧.౧౨౩; ౩.౩౭౩; విభ. ౧౯౩) వుత్తా, ఏతేన వచనేన సతి ఫలదానే చుతిఅనన్తరో ఏవ ఏతేసం ఫలకాలో, న అఞ్ఞోతి ఫలకాలనియమేన నియతతా వుత్తా హోతి, న ఫలదాననియమేనాతి నియతఫలకాలానం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం, దిట్ఠధమ్మవేదనీయానమ్పి నియతతా ఆపజ్జతి, తస్మా విపాకధమ్మధమ్మానం పచ్చయన్తరవికలతాదీహి అవిపచ్చమానానమ్పి అత్తనో సభావేన విపాకధమ్మతా వియ బలవతా ఆనన్తరియేన విపాకే దిన్నే అవిపచ్చమానానమ్పి ఆనన్తరియానం ఫలదానే నియతసభావా, ఆనన్తరియసభావా చ పవత్తీతి అత్తనో సభావేన ఫలదాననియమేనేవ నియతతా, ఆనన్తరియతా చ వేదితబ్బా. అవస్సఞ్చ నియతసభావా, ఆనన్తరియసభావా చ తేసం పవత్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం అఞ్ఞస్స బలవతో ఆనన్తరియస్స అభావే చుతిఅనన్తరం ఏకన్తేన ఫలదానతో.

నను ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం అఞ్ఞస్మిం విపాకదాయకే అసతి చుతిఅనన్తరమేవ ఏకన్తేన ఫలదానతో ఆనన్తరియసభావా, నియతసభావా చ పవత్తి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి అసమానజాతికేన చేతోపణిధివసేన, ఉపఘాతకేన చ నివత్తేతబ్బవిపాకత్తా అనన్తరేకన్తఫలదాయకత్తాభావా, న పన ఆనన్తరియానం పఠమజ్ఝానాదీనం దుతియజ్ఝానాదీని వియ అసమానజాతికం ఫలనివత్తకం అత్థి సబ్బానన్తరియానం అవీచిఫలత్తా, న చ హేట్ఠూపపత్తిం ఇచ్ఛతో సీలవతో చేతోపణిధి వియ ఉపరూపపత్తిజనకకమ్మబలం ఆనన్తరియబలం నివత్తేతుం సమత్థో చేతోపణిధి అత్థి అనిచ్ఛన్తస్సేవ అవీచిపాతనతో, న చ ఆనన్తరియుపఘాతకం కిఞ్చి కమ్మం అత్థి. తస్మా తేసంయేవ అనన్తరేకన్తవిపాకజనకసభావా పవత్తీతి. అనేకాని చ ఆనన్తరియాని కతాని ఏకన్తే విపాకే నియతత్తా ఉపరతావిపచ్చనసభావాసఙ్కత్తా నిచ్ఛితాని సభావతో నియతానేవ. చుతిఅనన్తరం పన ఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తాని, తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలాని అనన్తరపయోజనాని చాతి సభావతో ఆనన్తరియానేవ చ హోన్తి. తేసు పన సమానసభావేసు ఏకేన విపాకే దిన్నే ఇతరాని అత్తనా కాతబ్బకిచ్చస్స తేనేవ కతత్తా న దుతియం తతియఞ్చ పటిసన్ధిం కరోన్తి, న సమత్థతావిఘాతత్తాతి నత్థి తేసం నియతానన్తరియతానివత్తీతి. న హి సమానసభావం సమానసభావస్స సమత్థతం విహనతీతి. ఏకస్స పన అఞ్ఞానిపి ఉపత్థమ్భకాని హోన్తీతి దట్ఠబ్బానీతి. సమ్మాసభావేతి సచ్చసభావే. నియతో ఏకన్తికో అనన్తరమేవ ఫలదానేనాతి సమ్మత్తనియమతో.న నియతోతి ఉభయథాపి న నియతో. అవసేసానం ధమ్మానన్తి కిలేసానన్తరియకమ్మనియ్యానికధమ్మేహి అఞ్ఞేసం ధమ్మానం.

తమన్ధకారోతి తమో అన్ధకారోతి పదవిభాగో. అవిజ్జా తమో నామ ఆరమ్మణస్స ఛాదనట్ఠేన. తేనేవాహ ‘‘తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో (మ. ని. ౧.౩౮౫; పారా. ౧౨), తమోక్ఖన్ధో పదాలితో’’తి (సం. ని. ౧.౧౬౪) చ ఆది. అవిజ్జాసీసేన విచికిచ్ఛా వుత్తా మహతా సమ్మోహేన సబ్బకాలం అవియుజ్జనతో. ఆగమ్మాతి పత్వా. కఙ్ఖతీతి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) కఙ్ఖం ఉప్పాదేతి సంసయం ఆపజ్జతి. అధిముచ్చితుం న సక్కోతీతి పసాదాధిమోక్ఖవసేన అధిముచ్చితుం న సక్కోతి. తేనాహ ‘‘న సమ్పసీదతీ’’తి. యావత్తకఞ్హి యస్మిం వత్థుస్మిం విచికిచ్ఛా న విగచ్ఛతి, తావ తత్థ సద్ధాధిమోక్ఖో అనవసరోవ. న కేవలం సద్ధాధిమోక్ఖో, నిచ్ఛయాధిమోక్ఖోపి తత్థ న పతిట్ఠహతి ఏవ.

న రక్ఖితబ్బానీతి ‘‘ఇమాని మయా రక్ఖితబ్బానీ’’తి ఏవం కత్థచి రక్ఖాకిచ్చం నత్థి పరతో రక్ఖితబ్బస్సేవ అభావతో. సతియా ఏవ రక్ఖితానీతి ముట్ఠస్సచ్చస్స బోధిమూలే ఏవ సవాసనం సముచ్ఛిన్నత్తా సతియా రక్ఖితబ్బాని నామ సబ్బదాపి రక్ఖితాని ఏవ. నత్థి తథాగతస్స కాయదుచ్చరితన్తి తథాగతస్స కాయదుచ్చరితం నామ నత్థేవ, యతో సుపరిసుద్ధో కాయసమాచారో భగవతో. నో అపరిసుద్ధా, పరిసుద్ధా ఏవ అపరిసుద్ధిహేతూనం కిలేసానం పహీనత్తా. తథాపి వినయే అపకతఞ్ఞుతావసేన సియా తేసం అపారిసుద్ధిలేసో, న భగవతోతి దస్సేతుం ‘‘న పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ విహారకారం ఆపత్తిన్తి ఏకవచనవసేన ‘‘ఆపత్తియో’’తి ఏత్థ ఆపత్తి-సద్దం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. అభిధేయ్యానురూపఞ్హి లిఙ్గవచనాని హోన్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘మనోద్వారే’’తి ఇదం తస్సా ఆపత్తియా అకిరియసముట్ఠానతాయ వుత్తం. న హి మనోద్వారే పఞ్ఞత్తా ఆపత్తి అత్థీతి. సఉపారమ్భవసేనాతి సవత్తబ్బతావసేన, న పన దుచ్చరితలక్ఖణాపత్తివసేన, యతో నం భగవా పటిక్ఖిపతి. యథా ఆయస్మతో మహాకప్పినస్సాపి ‘‘గచ్ఛేయ్యం వాహం ఉపోసథం, న వా గచ్ఛేయ్యం. గచ్ఛేయ్యం వాహం సఙ్ఘకమ్మం, న వా గచ్ఛేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౩౭) పరివితక్కితం. మనోదుచ్చరితన్తి మనోద్వారికం అప్పసత్థం చరితం. సత్థారా అప్పసత్థతాయ హి తం దుచ్చరితం నామ జాతం, న సభావతో.

యస్మా మహాకారుణికో భగవా సదేవకస్స లోకస్స హితసుఖాయ ఏవ పటిపజ్జమానో అచ్చన్తవివేకజ్ఝాసయతాయ తబ్బిధురం ధమ్మసేనాపతినో చిత్తుప్పాదం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘న ఖో తే…పే… ఉప్పాదేతబ్బ’’న్తి అవోచ, తస్మా సో థేరస్స చిత్తుప్పాదో భగవతో న పాసంసోతి కత్వా మనోదుచ్చరితం నామ జాతో, తస్స చ పటిక్ఖేపో ఉపారమ్భోతి ఆహ ‘‘తస్మిం మనోదుచ్చరితే ఉపారమ్భం ఆరోపేన్తో’’తి. భగవతో పన ఏత్తకమ్పి నత్థి, యతో పవారణాసుత్తే ‘‘హన్ద దాని, భిక్ఖవే, పవారేమి వో, న చ మే కిఞ్చి గరహథ కాయికం వా వాచసికం వా’’తి (సం. ని. ౧.౨౧౫) వుత్తో భిక్ఖుసఙ్ఘో ‘‘న ఖో మయం భన్తే భగవతో కిఞ్చి గరహామ కాయికం వా వాచసికం వా’’తి సత్థు పరిసుద్ధకాయసమాచారాదికం సిరసా సమ్పటిచ్ఛి. అయఞ్హి లోకనాథస్స దుచ్చరితాభావో బోధిసత్తభూమియమ్పి చరియాచిరానుగతో అహోసి, పగేవ బుద్ధభూమియన్తి దస్సేన్తో ‘‘అనచ్ఛరియఞ్చేత’’న్తిఆదిమాహ.

బుద్ధానంయేవ ధమ్మా గుణా, న అఞ్ఞేసన్తి బుద్ధధమ్మా. తథా హి తే బుద్ధానం ఆవేణికధమ్మాతి వుచ్చన్తి. తత్థ ‘‘నత్థి తథాగతస్స కాయదుచ్చరిత’’న్తిఆదినా కాయవచీమనోదుచ్చరితాభావవచనం యథాధికారం కాయకమ్మాదీనం ఞాణానుపరివత్తితాయ లద్ధగుణకిత్తనం, న ఆవేణికధమ్మన్తరదస్సనం. సబ్బస్మిఞ్హి కాయకమ్మాదికే ఞాణానుపరివత్తిని కుతో కాయదుచ్చరితాదీనం సమ్భవో. ‘‘బుద్ధస్స అప్పటిహతఞాణ’’న్తిఆదినా వుత్తాని సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతో విసుంయేవ తీణి ఞాణాని చతుయోనిపఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణాని వియా’’తి వదన్తి. ఏకంయేవ హుత్వా తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణం నామ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ. నత్థి ఛన్దస్స హానీతి సత్తేసు హితఛన్దస్స హాని నత్థి. నత్థి వీరియస్స హానీతి ఖేమపవివేకవితక్కానుగతస్స వీరియస్స హాని నత్థి. ‘‘నత్థి దవాతి ఖిడ్డాధిప్పాయేన కిరియా నత్థి. నత్థి రవాతి సహసా కిరియా నత్థీ’’తి వదన్తి, సహసా పన కిరియా దవా ‘‘అఞ్ఞం కరిస్సామీ’’తి అఞ్ఞకరణం రవా. ఖలితన్తి విరజ్ఝనం ఞాణేన అప్ఫుటం. సహసాతి వేగాయితత్తం తురితకిరియా. అబ్యావటో మనోతి నిరత్థకో చిత్తసముదాచారో. అకుసలచిత్తన్తి అఞ్ఞాణుపేక్ఖమాహ, అయఞ్చ దీఘభాణకానం పాఠో ఆకులో వియ. అయం పన పాఠో అనాకులో –

అతీతంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతఞాణం, అనాగతంసే, పచ్చుప్పన్నంసే. ఇమేహి తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం వచీకమ్మం, సబ్బం మనోకమ్మం. ఇమేహి ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో నత్థి ఛన్దస్స హాని, నత్థి ధమ్మదేసనాయ, నత్థి వీరియస్స, నత్థి సమాధిస్స, నత్థి పఞ్ఞాయ, నత్థి విముత్తియా. ఇమేహి ద్వాదసహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో నత్థి దవా, నత్థి రవా, నత్థి అప్ఫుటం, నత్థి వేగాయితత్తం, నత్థి అబ్యావటమనో, నత్థి అప్పటిసఙ్ఖానుపేక్ఖాతి.

తత్థ అప్పటిసఙ్ఖానుపేక్ఖాతి అఞ్ఞాణుపేక్ఖా. సేసం వుత్తనయమేవ. ఏత్థ చ తథాగతస్స ఆజీవపారిసుద్ధిం కాయవచీమనోసమాచారపారిసుద్ధియావ సఙ్గహేత్వా సమాచారత్తయవసేన మహాథేరేన తికో దేసితో.

కిఞ్చనాతి కిఞ్చిక్ఖా. ఇమే పన రాగాదయో పలిబున్ధనట్ఠేన కిఞ్చనా వియాతి కిఞ్చనా. తేనాహ ‘‘కిఞ్చనాతి పలిబోధా’’తి.

అనుదహనట్ఠేనాతి అను అను దహనట్ఠేన. రాగాదయో అరూపధమ్మా ఇత్తరక్ఖణా కథం అనుదహన్తీతి ఆసఙ్కం నివత్తేతుం ‘‘తత్థ వత్థూనీ’’తి వుత్తం, దట్ఠబ్బానీతి వచనసేసో. తత్థాతి తస్మిం రాగాదీనం అనుదహనట్ఠే. వత్థూనీతి సాసనే, లోకే చ పాకటత్తా పచ్చక్ఖభూతాని కారణాని. రాగో ఉప్పన్నో తిఖిణకరో హుత్వా. తస్మా తంసముట్ఠానా తేజోధాతు అతివియ తిఖిణభావేన సద్ధిం అత్తనా సహజాతధమ్మేహి హదయప్పదేసం ఝాపేసి యథా తం బాహిరా తేజోధాతు సనిస్సయం. తేన సా భిక్ఖునీ సుపతో వియ బ్యాధి ఝాయిత్వా మతా. తేనాహ ‘‘తేనేవ ఝాయిత్వా కాలమకాసీ’’తి. దోసస్స నిస్సయానం దహనతా పాకటా ఏవాతి ఇతరం దస్సేతుం ‘‘మోహవసేన హీ’’తిఆది వుత్తం. అతివత్తిత్వాతి అతిక్కమిత్వా.

కామం ఆహునేయ్యగ్గిఆదయో తయో అగ్గీ బ్రాహ్మణేహి ఇచ్ఛితా సన్తి, తే పన తేహి ఇచ్ఛితమత్తా, న సత్తానం తాదిసా అత్థసాధకా. యే పన సత్తానం అత్థసాధకా, తే దస్సేతుం ‘‘ఆహునం వుచ్చతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆదరేన హుననం పూజనం ఆహునన్తి సక్కారో ‘‘ఆహున’’న్తి వుచ్చతి, తం ఆహునం అరహన్తి. తేనాహ భగవా ‘‘ఆహునేయ్యాతి భిక్ఖవే మాతాపితూనమేతం అధివచన’’న్తి (ఇతివు. ౧౦౬). యదగ్గేన చ తే పుత్తానం బహుకారతాయ ఆహునేయ్యాతి తేసు సమ్మాపటిపత్తి నేసం హితసుఖావహా, తదగ్గేన తేసు మిచ్ఛాపటిపత్తి అహితదుక్ఖావహాతి ఆహ ‘‘తేసు…పే… నిబ్బత్తన్తీ’’తి. స్వాయమత్థోతి యో మాతాపితూనం అత్తనో ఉపరి విప్పటిపన్నానం పుత్తానం అనుదహనస్స పచ్చయభావేన అనుదహనట్ఠో, సో అయమత్థో. మిత్తవిన్దకవత్థునాతి మిత్తవిన్దకస్స నామ మాతరి విప్పటిపన్నస్స పురిసస్స తాయ ఏవ విప్పటిపత్తియా చిరతరం కాలం ఆపాయికదుక్ఖానుభవనదీపనేన వత్థునా వేదితబ్బో.

ఇదాని తమత్థం కస్సపస్స భగవతో కాలే పవత్తం విభావేతుం ‘‘మిత్తవిన్దకో హీ’’తిఆది వుత్తం. ధనలోభేన, న ధమ్మచ్ఛన్దేనాతి అధిప్పాయో. అకుతోభయం కేనచి అనుట్ఠాపనీయతాయ. నివారేసి సముద్దపయాతా నామ బహ్వన్తరాయాతి అధిప్పాయేన. అన్తరం కత్వాతి అతిక్కమనవసేన ద్విన్నం పాదానం అన్తరే కత్వా.

నావా అట్ఠాసి తస్స పాపకమ్మబలేన వాతస్స అవాయనతో. ఏకదివసం రక్ఖితఉపోసథకమ్మానుభావేన సమ్పత్తిం అనుభవన్తో. యథా పురిమాహి పరతో మా అగమాసీతి వుత్తో, ఏవం అపరాపరాహిపీతి ఆహ ‘‘తాహి ‘పరతో పరతో మా అగమాసీ’తి వుచ్చమానో’’తి. ఖురచక్కధరన్తి ఖురధారూపమచక్కధరం ఏకం పురిసం. ఉపట్ఠాసి పాపకమ్మస్స బలేన.

చతుబ్భీతి చతూహి అచ్ఛరాసదిసీహి విమానపేతీహి, సమ్పత్తిం అనుభవిత్వాతి వచనసేసో. అట్ఠజ్ఝగమాతి రూపాదికామగుణేహి తతో విసిట్ఠతరా అట్ఠ విమానపేతియో అధిగచ్ఛి. అత్రిచ్ఛన్తి అత్రిచ్ఛాసఙ్ఖాతేన అతిలోభేన సమన్నాగతత్తా అత్ర అత్ర కామగుణే ఇచ్ఛన్తో. చక్కన్తి ఖురచక్కం. ఆసదోతి అనత్థావహభావేన ఆసాదేతి.

సోతి గేహసామికో భత్తా. పురిమనయేనేవాతి అనుదహనస్స పచ్చయతాయ.

అతిచారినీతి సామికం అతిక్కమిత్వా చారినీ మిచ్ఛాచారినీ. రత్తిం దుక్ఖన్తి అత్తనో పాపకమ్మానుభావసముపట్ఠితేన సునఖేన ఖాదితబ్బతాదుక్ఖం. వఞ్చేత్వాతి తం అజానాపేత్వావ కారణట్ఠానగమనం సన్ధాయ వుత్తం. పటపటన్తీతి పటపటా కత్వా. అనురవదస్సనఞ్హేతం. ముట్ఠియోగో కిరాయం తస్స సునఖన్తరధానస్స, యదిదం ఖేళపిణ్డం భూమియం నిట్ఠుభిత్వా పాదేన ఘంసనం. తేన వుత్తం ‘‘సో తథా అకాసి.సునఖా అన్తరధాయింసూ’’తి.

దక్ఖిణాతి చత్తారో పచ్చయా దియ్యమానా దక్ఖన్తి ఏతేహి హితసుఖానీతి. తం దక్ఖిణం అరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో, భిక్ఖుసఙ్ఘో. రేవతీవత్థు విమానవత్థుపేతవత్థూసు (వి. వ. ౮౬౧ ఆదయో) తేసం అట్ఠకథాయఞ్చ (వి. వ. ౯౭౭-౯౮౦; పే. వ. అట్ఠ. ౭౧౪-౭౩౬) ఆగతనయేన వేదితబ్బం.

‘‘తివిధేన రూపసఙ్గహో’’తి ఏత్థ నను సఙ్గహో ఏకవిధోవ, సో కస్మా ‘‘చతుబ్బిధో’’తి వుత్తోతి? ‘‘సఙ్గహో’’తి అత్థం అవత్వా అనిద్ధారితత్థస్స సద్దస్సేవ వుత్తత్తా. ‘‘తివిధేన రూపసఙ్గహో’’తిఆదీసు (ధ. స. రూపకణ్డ-తికే) పదేసు సఙ్గహ-సద్దో తావ అత్తనో అత్థవసేన చతుబ్బిధోతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. అత్థోపి వా అనిద్ధారితవిసేసో సామఞ్ఞేన గహేతబ్బతం పత్తో ‘‘తివిధేన రూపసఙ్గహో’’తిఆదీసు (ధ. స. రూపకణ్డ-తికే) ‘‘సఙ్గహో’’తి వుత్తోతి న కోచి దోసో. నిద్ధారితే హి విసేసే తస్స ఏకవిధతా సియా, న తతో పుబ్బేతి. ‘‘జాతిసఙ్గహో’’తి వుత్తేపి జాతి-సద్దస్స సాపేక్ఖసద్దత్తా అత్తనో జాతియా సఙ్గహోతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతేవ సమ్బన్ధారహస్స అఞ్ఞస్స అవుత్తత్తా యథా ‘‘మాతాపితు ఉపట్ఠాన’’న్తి (ఖు. పా. ౫.౬; సు. ని. ౨౬౫). అట్ఠకథాయం పన యథాధిప్పేతమత్థం అపరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేతుం ‘‘జాతిసఙ్గహో’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. సమానజాతికానం సఙ్గహో, సమానజాతియా వా సఙ్గహో సజాతిసఙ్గహో. సఞ్జాయతి ఏత్థాతి సఞ్జాతి, సఞ్జాతియా సఙ్గహో సఞ్జాతిసఙ్గహో, సఞ్జాతిదేసేన సఙ్గహోతి అత్థో. కిరియాయ ఏవరూపాయ సఙ్గహో కిరియాసఙ్గహో. రూపక్ఖన్ధగణనన్తి ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తి గణనం సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి రుప్పనసభావత్తా. తీహి కోట్ఠాసేహి రూపగణనాతి వక్ఖమానేహి తీహి భాగేహి రూపస్స సఙ్గహో, గణేతబ్బతాతి అత్థో.

రూపాయతనం నిపస్సతి పచ్చక్ఖతో విజానాతీతి నిదస్సనం, చక్ఖువిఞ్ఞాణం, నిదస్సతీతి వా నిదస్సనం, దట్ఠబ్బభావో, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స గోచరభావో, తస్స చ రూపాయతనతో అనఞ్ఞత్తేపి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి రూపాయతనం విసేసేతుం అఞ్ఞం వియ కత్వా ‘‘సహ నిదస్సనేనాతి సనిదస్సన’’న్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ధమ్మసభావసామఞ్ఞేన హి ఏకీభూతేసు ధమ్మేసు యో నానత్తకరో సభావో, సో అఞ్ఞో వియ కత్వా ఉపచరితుం యుత్తో. ఏవఞ్హి అత్థవిసేసావబోధో హోతీతి. చక్ఖుపటిహననసమత్థతోతి చక్ఖునో ఘట్టనసమత్థతాయ. ఘట్టనం వియ చ ఘట్టనం దట్ఠబ్బం. దుతియేన అత్థవికప్పేన దట్ఠబ్బభావసఙ్ఖాతం నాస్స నిదస్సనన్తి అనిదస్సనన్తి యోజనా. ఏత్థ చ దసన్నం ఆయతనానం యథారహం సయం, నిస్సయవసేన చ సమ్పత్తానం, అసమ్పత్తానఞ్చ పటిముఖభావో అఞ్ఞమఞ్ఞపతనం పటిహననం, యేన బ్యాపారాదివికారపచ్చయన్తరసన్నిధానే చక్ఖాదీనం విసయేసు వికారుప్పత్తి. తత్థ బ్యాపారో చక్ఖాదీనం సవిసయేసు ఆవిచ్ఛన్నం, రూపాదీనం ఇట్ఠానిట్ఠతా, తత్థ చ చిత్తస్స ఆభుజనన్తి ఇమే ఆదిసద్దసఙ్గహితా. తేహి వికారప్పత్తియా పచ్చయన్తరబ్యాపారతో అఞ్ఞన్తి కత్వా అనుగ్గహూపఘాతో వికారో. ఉపనిస్సయో పన అప్పధానస్స పచ్చయో ఇధ గహితో. కారణకారణమ్పి కారణమేవాతి గయ్హమానే సియా తస్సాపి సఙ్గహోతి. వుత్తప్పకారన్తి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణసఙ్ఖాత’’న్తి వుత్తప్పకారం. నాస్స పటిఘోతి ఏత్థాపి ‘‘వుత్తప్పకార’’న్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. అవసేసం సోళసవిధం సుఖుమరూపం.

సఙ్ఖరోన్తీతి సమ్పిణ్డేన్తి. చేతనా హి ఆయూహనరసతాయ యథా సమ్పయుత్తధమ్మే యథాసకం కిచ్చేసు సంవిదహన్తీ వియ అభిసన్దహన్తీ వత్తమానా తేనేవ కిచ్చవిసేసేన తే సమ్పిణ్డేన్తీ వియ హోతి, ఏవం అత్తనో విపాకధమ్మేపి పచ్చయసమవాయే సఙ్ఖరోన్తీ సమ్పిణ్డేన్తీ వియ హోతి. తేనాహ ‘‘సహజాత…పే… రాసీ కరోన్తీ’’తి. అభిసఙ్ఖరోతీతి అభివిసిట్ఠం కత్వా సఙ్ఖరోతి. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో హి అత్తనో ఫలం ఇతరస్స ఫలతో అతివియ విసిట్ఠం భిన్నం కత్వా సఙ్ఖరోతి పచ్చయతో, సభావతో, పవత్తిఆకారతో చ సయం ఇతరేహి విసిట్ఠసభావత్తా. ఏస నయో ఇతరేహిపి. పుజ్జభవఫలనిబ్బత్తనతో, అత్తనో సన్తానస్స పుననతో చ పుఞ్ఞో.

మహాచిత్తచేతనానన్తి అసఙ్ఖ్యేయ్యాయునిప్ఫాదనాదిమహానుభావతాయ మహాచిత్తేసు పవత్తచేతనానం. అట్ఠేవ చేతనా హోన్తి, యా కామావచరా కుసలా. ‘‘తేరసపీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను ‘‘నవా’’తి వత్తబ్బం. న హి భావనా ఞాణరహితా యుత్తాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. కసిణపరికమ్మం కరోన్తస్సాతి కసిణేసు ఝానపరికమ్మం కరోన్తస్స. ‘‘పథవీ పథవీ’’తిఆది భావనా హి కసిణపరికమ్మం. తస్స హి పరికమ్మస్స సుపగుణభావతో అనుయుత్తస్స తత్థ ఆదరాకరణేన సియా ఞాణరహితచిత్తం. ఝానపచ్చవేక్ఖణాయపి ఏసేవ నయో. కేచి మణ్డలకరణమ్పి భావనం భజాపేన్తి.

దానవసేన పవత్తచిత్తచేతసికధమ్మా దానం, తత్థ బ్యాపారభూతా ఆయూహనచేతనా దానం ఆరబ్భ, దానఞ్చ అధికిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి వుత్తా. ఏవం ఇతరేసుపి. అయం సఙ్ఖేపదేసనాతి అయం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారే సఙ్ఖేపతో అత్థదేసనా, అత్థవణ్ణనాతి అత్థో.

సోమనస్సచిత్తేనాతి అనుమోదనాపవత్తిదస్సనమత్తమేతం దట్ఠబ్బం. ఉపేక్ఖాసహగతేనాపి హి అనుస్సరతి ఏవాతి. కామం నిచ్చసీలం, ఉపోసథసీలం, నియమసీలమ్పి సీలమేవ, పరిపుణ్ణం పన సబ్బఙ్గసమ్పన్నం సీలం దస్సేతుం ‘‘సీలపూరణత్థాయా’’తిఆది వుత్తం. నయదస్సనం వా ఏతం, తస్మా ‘‘నిచ్చసీలం, ఉపోసథసీలం, నియమసీలం సమాదియిస్సామీ’’తి విహారం గచ్ఛన్తస్స, సమాదియిత్వా సమాదిన్నసీలే చ తస్మిం, ‘‘సాధు సుట్ఠూ’’తి ఆవజ్జన్తస్స, తం సీలం సోధేన్తస్స చ పవత్తా చేతనా సీలమయాతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

పుబ్బే సమథవసేన భావనానయో గహితోతి ఇదాని సమ్మసననయేన తం దస్సేతుం ‘‘పటిసమ్భిదాయం వుత్తేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అనిచ్చతోతి అనిచ్చభావతో. దుక్ఖతో, అనత్తతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

తత్థ యే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా నామరూపభావేన పరిగ్గహితా, తే యస్మా ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తధమ్మవసేన విభాగం లభన్తి, తస్మా ద్వారఛక్కాదివసేన ఛ ఛక్కా గహితా. యస్మా పన లక్ఖణేసు అనత్తలక్ఖణం దుబ్బిభావం, తస్మా తస్స విభావనాయ ఛ ధాతుయో గహితా. తతో యేసు కసిణేసు ఇతో బాహిరకానం అత్తాభినివేసో, తాని ఇమేసం ఝానానం ఆరమ్మణభావేన ఉపట్ఠానాకారమత్తాని, ఇమాని పన తాని ఝానానీతి దస్సనత్థం దస కసిణాని గహితాని. తతో దుక్ఖానుపస్సనాయ పరివారభావేన పటిక్కూలాకారవసేన ద్వత్తింస కోట్ఠాసా గహితా. పుబ్బే ఖన్ధవసేన సఙ్ఖేపతో ఇమే ధమ్మా గహితా, ఇదాని నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారనయేన చ మనసి కాతబ్బాతి దస్సనత్థం ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో చ గహితా. తేసు ఇమే ధమ్మా సతిపి సుఞ్ఞానిరీహఅబ్యాపారభావే ధమ్మసభావతో ఆధిపచ్చభావేన పవత్తన్తీతి అనత్తభావవిభావనత్థం ఇన్ద్రియాని గహితాని. ఏవం అనేకభేదభిన్నాపి ఇమే ధమ్మా భూమిత్తయపరియాపన్నతాయ తివిధావ హోన్తీతి దస్సనత్థం తిస్సో ధాతుయో గహితా. ఏత్తావతా నిమిత్తం దస్సేత్వా పవత్తం దస్సేతుం కామభవాదయో నవ భవా గహితా. ఏత్తకే అభిఞ్ఞేయ్యవిసేసే పవత్తమనసికారకోసల్లేన సణ్హసుఖుమేసు నిబ్బత్తితమహగ్గతధమ్మేసు మనసికారో పవత్తేతబ్బోతి దస్సనత్థం ఝానఅప్పమఞ్ఞారూపాని గహితాని. తత్థ ఝానాని నామ వుత్తావసేసారమ్మణాని రూపావచరజ్ఝానాని. పున పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవిభాగతో ఇమే ధమ్మా విభజ్జ మనసికాతబ్బాతి దస్సనత్థం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని గహితాని. పచ్చయాకారమనసికారో హి సుఖేన, సుట్ఠుతరఞ్చ లక్ఖణత్తయం విభావేతి, తస్మా సో పచ్ఛతో గహితో. ఏవం ఏతే సమ్మసనీయభావేన గహితా ఖన్ధాదివసేన కోట్ఠాసతో పఞ్చవీసతివిధా, పభేదతో పన అతీతాదిభేదం అనామసిత్వా గయ్హమానా ద్వీహి ఊనాని ద్వేసతాని హోన్తి. ఇదం తావేత్థ పాళివవత్థానం, అత్థవిచారం పన ఇచ్ఛన్తేహి పరమత్థమఞ్జూసాయం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

న పుఞ్ఞోతి అపుఞ్ఞో. తస్స పుఞ్ఞ-సద్దే వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. సన్తానస్స ఇఞ్జనహేతూనం నీవరణాదీనం సువిక్ఖమ్భనతో రూపతణ్హాసఙ్ఖాతస్స ఇఞ్జితస్స అభావతో అనిఞ్జం, అనిఞ్జమేవ ‘‘ఆనేఞ్జ’’న్తి వుత్తం. తథా హి రూపారమ్మణం రూపనిమిత్తారమ్మణం సబ్బమ్పి చతుత్థజ్ఝానం నిప్పరియాయేన ‘‘ఆనేఞ్జ’’న్తి వుచ్చతి.

చత్తారో మగ్గట్ఠా, హేట్ఠిమా తయో ఫలట్ఠాతి ఏవం సత్తవిధో. తిస్సో సిక్ఖాతి అధిసీలాదికా తిస్సో సిక్ఖా. తాసు జాతోతి వా సేక్ఖో, అరియపుగ్గలో హి అరియాయ జాతియా జాయమానో సిక్ఖాసు జాయతి, న యోనియం. సిక్ఖనసీలోతి వా సేక్ఖో. పుగ్గలాధిట్ఠానాయ వా కథాయ సేక్ఖస్స అయన్తి అఞ్ఞాసాధారణమగ్గఫలత్తయధమ్మా సేక్ఖపరియాయేన వుత్తా. అసేక్ఖోతి చ యత్థ సేక్ఖభావాసఙ్కా అత్థి, తత్థాయం పటిసేధోతి లోకియనిబ్బానేసు అసేక్ఖభావనాపత్తి దట్ఠబ్బా. సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా హి సిక్ఖా అత్తనో పటిపక్ఖకిలేసేహివిప్పముత్తా పరిసుద్ధా ఉపక్కిలేసానం ఆరమ్మణభావమ్పి అనుపగమనతో ఏతా ‘‘సిక్ఖా’’తి వత్తుం యుత్తా అట్ఠసుపి మగ్గఫలేసు విజ్జన్తి, తస్మా చతుమగ్గహేట్ఠిమఫలత్తయసమఙ్గినో వియ అరహత్తఫలసమఙ్గీపి తాసు సిక్ఖాసు జాతోతి చ తంసమఙ్గినో అరహతో ఇతరేసం వియ సేక్ఖత్తే సతి సేక్ఖస్స అయన్తి చ సిక్ఖా సీలం ఏతస్సాతి చ ‘‘సేక్ఖో’’తి వత్తబ్బో సియాతి తన్నివత్తనత్థం అసేక్ఖోతి యథావుత్తసేక్ఖభావపటిసేధో కతో. అరహత్తఫలే హి పవత్తమానా సిక్ఖా పరినిట్ఠితసిక్ఖాకిచ్చత్తా న సిక్ఖాకిచ్చం కరోన్తి, కేవలం సిక్ఖాఫలభావేనేవ పవత్తన్తి, తస్మా న తా సిక్ఖావచనం అరహన్తి, నాపి తంసమఙ్గీ సేక్ఖవచనం, న చ ‘‘సిక్ఖనసీలో, సిక్ఖాసు జాతో’’తి చ వత్తబ్బతం అరహతి. హేట్ఠిమఫలేసు పన సిక్ఖా సకదాగామిమగ్గవిపస్సనాదీనం ఉపనిస్సయభావతో సిక్ఖాకిచ్చం కరోన్తీతి సిక్ఖావచనం అరహన్తి, తంసమఙ్గినో చ సేక్ఖవచనం, ‘‘సిక్ఖనసీలా, సిక్ఖాసు జాతా’’తి చ వత్తబ్బతం అరహన్తి.

‘‘సిక్ఖతీతి సేక్ఖో’’తి చ అపరియోసితసిక్ఖో దస్సితోతి. అనన్తరమేవ ‘‘ఖీణాసవో’’తి ఆదిం వత్వా ‘‘న సిక్ఖతీతి అసేక్ఖో’’తి వుత్తత్తా పరియోసితసిక్ఖో దస్సితో, న సిక్ఖారహితో తస్స తతియపుగ్గలభావేన గహితత్తా. వుద్ధిప్పత్తసిక్ఖో వా అసేక్ఖోతి ఏతస్మిం అత్థే సేక్ఖధమ్మేసు ఏవ ఠితస్స కస్సచి అరియస్స అసేక్ఖభావాపత్తీతి అరహత్తమగ్గధమ్మా వుద్ధిప్పత్తా, యథావుత్తేహి చ అత్థేహి సేక్ఖోతి కత్వా తంసమఙ్గినో అగ్గమగ్గట్ఠస్స అసేక్ఖభావో ఆపన్నోతి? న తంసదిసేసు తబ్బోహారతో. అరహత్తమగ్గతో హి నిన్నానాకరణం అరహత్తఫలం ఠపేత్వా పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణం, విపాకభావఞ్చ, తస్మా తే ఏవ సేక్ఖధమ్మా ‘‘అగ్గఫలధమ్మభావం ఆపన్నా’’తి సక్కా వత్తుం, కుసలసుఖతో చ విపాకసుఖం సన్తతరతాయ పణీతతరన్తి, వుద్ధిప్పత్తా చ తే ధమ్మా హోన్తీతి తంసమఙ్గీ ‘‘అసేక్ఖో’’తి వుచ్చతీతి.

జాతిమహల్లకోతి జాతియా వుడ్ఢతరో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. సో హి రత్తఞ్ఞుతాయ యేభుయ్యేన జాతిధమ్మకులధమ్మపదేసు థావరియప్పత్తియా జాతిథేరో నామ. థేరకరణా ధమ్మాతి సాసనే థిరభావకరా గుణా పటిపక్ఖనిమ్మదనకా. థేరోతి వక్ఖమానేసు ధమ్మేసు థిరభావప్పత్తో. సీలవాతి పాసంసేన సాతిసయేన సీలేన సమన్నాగతో, సీలసమ్పన్నోతి అత్థో, ఏతేన దుస్సీల్యసఙ్ఖాతస్స బాల్యస్స అభావమాహ. సుత్తగేయ్యాది బహు సుతం ఏతేనాతి బహుస్సుతో, ఏతేనాస్స సుతవిరహసఙ్ఖాతస్స బాల్యస్స అభావం, పటిసఙ్ఖానబలేన చ పతిట్ఠితభావం వదతి. ‘‘చతున్నం ఝానానం లాభీ’’తి ఇమినా నీవరణాదిసఙ్ఖాతస్స బాల్యస్స అభావం, భావనాబలేన చ పతిట్ఠితభావం కథేతి. ‘‘ఆసవానం ఖయా’’తిఆదినా అవిజ్జాసఙ్ఖాతస్స బాల్యస్స సబ్బసో అభావం, ఖీణాసవత్థేరభావేన పతిట్ఠితభావఞ్చస్స దస్సేతి. న చేత్థ సముదాయే వాక్యపరిసమాపనం, అథ ఖో పచ్చేకం వాక్యపరిసమాపనన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం వుత్తేసు ధమ్మేసూ’’తిఆదిమాహ. థేరనామకో వా ‘‘థేరో’’తి ఏవం నామకో వా.

అనుగ్గహవసేన, పూజావసేన వా అత్తనో సన్తకం పరస్స దీయతి ఏతేనాతి దానం, పరిచ్చాగచేతనా. దానమేవ దానమయం. పదపూరణమత్తం మయ-సద్దో. పుఞ్ఞఞ్చ తం యథావుత్తేనత్థేన కిరియా చ కమ్మభావతోతి పుఞ్ఞకిరియా. పరేసం పియమనాపతాసేవనీయతాదీనం ఆనిసంసానం. పుబ్బే…పే… వసేనేవాతి సఙ్ఖారత్తికే (దీ. ని. ౩.౩౦౫; దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫) వుత్తదానమయసీలమయభావనామయచేతనావసేనేవ. ఇమాని వేదితబ్బానీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఏతేసు పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు. కాయేన కరోన్తస్సాతి అత్తనో కాయేన పరిచ్చాగపయోగం పవత్తేన్తస్స. తదత్థన్తి దానత్థం. ‘‘ఇమం దేయ్యధమ్మం దేహీ’’తి వాచం నిచ్ఛారేన్తస్స. దానపారమిం ఆవజ్జేత్వా వాతి యథా కేవలం ‘‘అన్నదానాదీని దేమీ’’తి దానకాలే తం దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి, ఏవం ‘‘ఇమం దానమయం సమ్మాసమ్బోధియా పచ్చయో హోతూ’’తి దానపారమిం ఆవజ్జేత్వా దానకాలేపి దానసీసేనేవ పవత్తితత్తా. వత్తసీసే ఠత్వాతి ‘‘ఏతం దానం నామ మయ్హం కులవంసో కులతన్తి కులపవేణీ కులచారిత్త’’న్తి చారిత్తసీలే ఠత్వా దదతో చారిత్తసీలమయం. యథా దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగవసేన పవత్తమానాపి దానచేతనా వత్తసీసే ఠత్వా దదతో సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స, అపరభాగచేతనాయ చ తథా పవత్తత్తా, ఏవం దేయ్యధమ్మే ఖయతో, వయతో సమ్మసనం పట్ఠపేత్వా దదతో భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి పుబ్బభాగచేతనాయ, దేయ్యధమ్మే అపరభాగచేతనాయ చ తథా పవత్తత్తా.

అపచీతిచేతనా అపచితిసహగతం అపచీయతి ఏతాయాతి యథా నన్దీరాగో ఏవ నన్దీరాగసహగతా, యథావుత్తాయ వా అపచితియా సహగతం సహపవత్తన్తి అపచితిసహగతం. అపచాయనవసేన పవత్తం పుఞ్ఞకిరియవత్థు. వయసా గుణేహి చ వుడ్ఢతరానం వత్తపటిపత్తీసు బ్యావటో హోతి యాయ చేతనాయ, సా వేయ్యావచ్చం, వేయ్యావచ్చమేవ వేయ్యావచ్చసహగతం. వేయ్యావచ్చసఙ్ఖాతాయ వా వత్తపటిపత్తియా సముట్ఠాపనవసేనేవ సహగతం పవత్తన్తి వేయ్యావచ్చసహగతం, తథాపవత్తం పుఞ్ఞకిరియవత్థు. అత్తనో సన్తానే పత్తం పుఞ్ఞం అనుప్పదీయతి ఏతేనాతి పత్తానుప్పదానం. తథా పరేన అనుప్పదిన్నతాయ పత్తం అబ్భనుమోదతి ఏతేనాతి పత్తబ్భనుమోదనం. అననుప్పదిన్నం పన కేవలం అబ్భనుమోదీయతి ఏతేనాతి అబ్భనుమోదనం. ధమ్మం దేసేతి ఏతాయాతి దేసనా, దేసనావ దేసనామయం. సుణాతి ఏతేనాతి సవనం, సవనమేవ సవనమయం. దిట్ఠియా ఞాణస్స ఉజుగమనం దిట్ఠిజుగతం. సబ్బత్థ ‘‘పుఞ్ఞకిరియవత్థూ’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా నపుంసకలిఙ్గతా.

పూజావసేన సామీచికిరియా అపచాయనం అపచితి. వయసా గుణేహి చ జేట్ఠానం గిలానానఞ్చ తంతంకిచ్చకరణం వేయ్యావచ్చం. అయమేతేసం విసేసోతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. చత్తారో పచ్చయే దత్వా సబ్బసత్తానన్తి చ ఏకదేసతో ఉక్కట్ఠనిద్దేసో, యం కిఞ్చి దేయ్యధమ్మం దత్వా, పుఞ్ఞం వా కత్వా ‘‘కతిపయానం, ఏకస్సేవ వా పత్తి హోతూ’’తి పరిణామనమ్పి పత్తానుప్పదానమేవ. తం న మహప్ఫలం తణ్హాయ పరామట్ఠత్తా. పరేసం దేసేతి హితఫరణేన ముదుచిత్తేనాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏవన్తి ఏవం ఇమం ధమ్మం సుత్వా బహుస్సుతో హుత్వా పరే ధమ్మదేసనాయ అనుగ్గణ్హిస్సామీతి హితఫరణేన ముదుచిత్తేన ధమ్మం సుణాతి. ఏవఞ్హిస్స సవనం అత్తనో, పరేసఞ్చ సమ్మాపటిపత్తియా పచ్చయభావతో మహప్ఫలం భవిస్సతీతి. సబ్బేసన్తి సబ్బేసమ్పి దసన్నం పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం. నియమలక్ఖణన్తి మహప్ఫలభావస్స నియామకసభావం. దిట్ఠియా ఉజుభావేనేవాతి ‘‘అత్థి, నత్థీ’’తి అన్తద్వయస్స దురసముస్సారితతాయ ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆది (మ. ని. ౨.౯౪; ౩.౧౩౬; విభ. ౭౯౩) నయప్పవత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా ఉజుకమేవ పవత్తియా. దానాదీసు హి యం కిఞ్చి ఇమాయ ఏవ సమ్మాదిట్ఠియా పరిసోధితం మహాజుతికం మహావిప్ఫారం భవతి.

పురిమేహేవ తీహీతి పాళియం ఆగతేహేవ తీహి. సీలమయే పుఞ్ఞకిరియవత్థుమ్హి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి చారిత్తసీలభావతో. దానమయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి దానసభావత్తా, దానవిసయత్తా చ. కామం దేసనా ధమ్మదానసభావతో దానమయే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వత్తుం యుత్తా, కుసలధమ్మాసేవనభావతో పన విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా పవత్తితా వియ సవనేన సద్ధిం భావనామయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి వుత్తం. ‘‘దిట్ఠిజుగతం భావనామయే’’తి కేచి. దిట్ఠిజుగతే ఏవ చ అత్తనా కతస్స పుఞ్ఞస్స అనుస్సరణం, తస్స చ పరేసం అత్థాయ పరిణామనం, గుణపసంసా, అఞ్ఞేహి కరియమానాయ పుఞ్ఞకిరియాయ, సమ్మాపటిపత్తియా చ అనుమోదనం సరణగమనన్తి ఏవం ఆదయో పుఞ్ఞవిసేసా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి దిట్ఠిజుకమ్మవసేనేవ తేసం ఇజ్ఝనతో.

పరస్స పటిపత్తియా సోధనత్థో అనుయోగో చోదనా, సా యాని నిస్సాయ పవత్తతి, తాని చోదనావత్థూని దిట్ఠసుతపరిసఙ్కితాని. తేనాహ ‘‘చోదనాకారణానీ’’తి. దిట్ఠేనాతి చ హేతుమ్హి కరణవచనం, దిట్ఠేన హేతునాతి అత్థో. కిం పన తం దిట్ఠన్తి ఆహ ‘‘వీతిక్కమ’’న్తి. దిస్వాతి చ దస్సనహేతూతి అయమేత్థ అత్థో యథా ‘‘పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా’’తి. ‘‘సుతేనా’’తిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. పరస్సాతి పరతో, పరస్స వా వచనం సుత్వా.దిట్ఠపరిసఙ్కితేనాతి దిట్ఠానుగతేన పరిసఙ్కితేన, తథా పరిసఙ్కితేన వా వీతిక్కమేన. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. చోదేతి వత్థుసన్దస్సనేన వా సంవాసప్పటిక్ఖేపేన వా సామీచిప్పటిక్ఖేపేన వా. ఇమస్మిం పన అత్థే విత్థారియమానే అతిప్పపఞ్చో హోతీతి ఆహ ‘‘అయమేత్థ సఙ్ఖేపో’’తి. విత్థారం పన ఇచ్ఛన్తానం తస్స అధిగముపాయం దస్సేన్తో ‘‘విత్థారో పన…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ.

కామూపపత్తియోతి కామేహి ఉపపన్నతా, సమన్నాగతతాతి అత్థో. సమన్నాగమో చ తేసం పటిసేవనం, సమధిగమో చాతి ఆహ ‘‘కామూపసేవనా కామపటిలాభా వా’’తి. పచ్చుపట్ఠితకామాతి దుతియతతియరాసీనం వియ సయం, పరేహి చ అనిమ్మితా. ఉట్ఠానకమ్మఫలూపజీవిభావతో పన తదుభయవసేన పచ్చుపట్ఠితా కామా ఏతేసన్తి పచ్చుపట్ఠితకామా. తే పన తేసం యేభుయ్యేన నిబద్ధాని హోన్తీతి ‘‘నిబద్ధకామా’’తి వుత్తం. చతుదేవలోకవాసినోతి చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ యావ తుసితా దేవా. వినిపాతికాతి ఆపాయికా. పరనిమ్మితా కామా ఏతేసన్తి పరనిమ్మితకామా.

పకతిసేవనవసేనాతి అనుమానతో జాననం వదతి, న పచ్చక్ఖతో. వసం వత్తేన్తీతి యథారుచి పాతబ్యతం ఆపజ్జన్తి. ‘‘మేథునం పటిసేవన్తీ’’తి ఇదం పన కేచివాదపటిసేధనత్థం వుత్తం. తేనాహ ‘‘కేచి పనా’’తిఆది. తే ‘‘యామానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలిఙ్గితమత్తేన, తుసితానం హత్థామసనమత్తేన, నిమ్మానరతీనం హసితమత్తేన, పరనిమ్మితవసవత్తీనం ఓలోకితమత్తేన కామకిచ్చం ఇజ్ఝతీ’’తి వదన్తి. ‘‘ఇతరేసం ద్విన్నం ద్వయంద్వయసమాపత్తియా వా’’తి వదన్తి తాదిసస్స కామేసు విరజ్జనస్స తేసు అభావతో, కామానఞ్చ ఉత్తరుత్తరి పణీతపణీతతరపణీతతమభావతో. కేవలం పన నిస్సన్దాభావో తేసం వత్తబ్బో. కామకిచ్చన్తి తఙ్ఖణికపరిళాహూపసమావహం ఫస్ససుఖం. కామాతి కామూపభోగా. పాకతికా ఏవాతి హేట్ఠిమేహి ఏకసదిసా ఏవ. ఏకసఙ్ఖాతన్తి ఏకరూపం సమానరూపన్తి, సమఞ్ఞాతం సమానభావన్తి వా అత్థో.

సుఖపటిలాభాతి సుఖసమధిగమా. హేట్ఠాతి పఠమజ్ఝానభూమితో హేట్ఠా మనుస్సేసు, దేవేసు వా. పఠమజ్ఝానసుఖన్తి కుసలపఠమజ్ఝానం. భూమివసేనపి హేట్ఠుపరిభావో లబ్భతేవ బ్రహ్మకాయికేసు, బ్రహ్మపురోహితేసు వా కుసలజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మపురోహితేసు, మహాబ్రహ్మేసు వా విపాకసుఖానుభవనస్స లబ్భనతో. ఏత్థ చ దుతియతతియజ్ఝానభూమివసేన దుతియతతియసుఖూపపత్తీనం వుచ్చమానత్తా పఠమజ్ఝానభూమివసేనేవ పఠమజ్ఝానసుఖూపపత్తి వుత్తా. తిన్తాతి తేమితా, ఝానసుఖేన చేవ ఝానసముట్ఠానపణీతరూపఫుట్ఠకాయేన చ పణీతా విత్తాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘సమన్తతో తిన్తా’’తిఆది. యస్మా కుసలసుఖతో విపాకసుఖం సన్తతరతాయ పణీతతరం బహులఞ్చ పవత్తతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఇదమ్పి విపాకజ్ఝానసుఖం ఏవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. తేసన్తి ఆభస్సరానం. సప్పీతికస్స సుఖస్స అతివియ ఉళారభావతో తేన అజ్ఝోత్థతచిత్తానం భవలోభో మహా ఉప్పజ్జతి. సన్తమేవాతి వితక్కవిచారసఙ్ఖోభపీతిఉబ్బిలావివిగమేన అతివియ ఉపసన్తంయేవ. తథా సన్తభావేనేవ హి తం అత్తనో పచ్చయేహి పధానభావం నీతతాయ ‘‘పణీత’’న్తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘పణీతమేవా’’తి. అతప్పకేన సుఖపారమిప్పత్తేన సుఖేన సంయుత్తాయ తుసాయ పీతియా ఇతా పవత్తాతి తుసితా. యస్మా తే తతో ఉత్తరి సుఖస్స అభావతో ఏవ న పత్థేన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘తతో…పే… సన్తుట్ఠా హుత్వా’’తి. తతియజ్ఝానసుఖన్తి తతియజ్ఝానవిపాకసుఖం.

సత్త అరియపఞ్ఞాతి అట్ఠమకతో పట్ఠాయ సత్తన్నం అరియానం తేసం తేసం ఆవేణికపఞ్ఞా. ఠపేత్వా లోకుత్తరం పఞ్ఞం అవసేసా పఞ్ఞా నామ. సబ్బాపి తేభూమికా పఞ్ఞా ‘‘సేక్ఖా’’తిపి న వత్తబ్బా, ‘‘అసేక్ఖా’’తిపి న వత్తబ్బాతి నేవసేక్ఖానాసేక్ఖా, పుథుజ్జనపఞ్ఞా.

యోగవిహితేసూతి పఞ్ఞావిహితేసు పఞ్ఞాపరిణామితేసు ఉపాయపఞ్ఞాయ సమ్పాదితేసు. కమ్మాయతనేసూతి ఏత్థ కమ్మమేవ కమ్మాయతనం, కమ్మఞ్చ తం ఆయతనఞ్చ ఆజీవాదీనన్తి వా కమ్మాయతనం. ఏస నయో సిప్పాయతనేసుపి. తత్థ చ దువిధం కమ్మం హీనఞ్చ వడ్ఢకికమ్మాది, ఉక్కట్ఠఞ్చ కసివాణిజ్జాది. సిప్పమ్పి దువిధం హీనఞ్చ నళకారసిప్పాది, ఉక్కట్ఠఞ్చ ముద్దగణనాది. విజ్జావ విజ్జాట్ఠానం, తం ధమ్మికమేవ నాగమణ్డలపరిత్తఫుధమనకమన్తసదిసం వేదితబ్బం. తాని పనేతాని ఏకచ్చే పణ్డితా బోధిసత్తసదిసా మనుస్సానం ఫాసువిహారం ఆకఙ్ఖన్తా నేవ అఞ్ఞేహి కరియమానాని పస్సన్తి, న వా కతాని ఉగ్గణ్హన్తి. న కరోన్తానం సుణన్తి, అథ ఖో అత్తనో ధమ్మతాయ చిన్తాయ కరోన్తి. పఞ్ఞవన్తేహి అత్తనో ధమ్మతాయ చిన్తాయ కతానిపి అఞ్ఞేహి ఉగ్గణ్హిత్వా కరోన్తేహి కతసదిసానేవ హోన్తి. కమ్మస్సకతన్తి ‘‘ఇదం కమ్మం సత్తానం సకం, ఇదం నో సక’’న్తి ఏవం జాననఞాణం. సచ్చానులోమికన్తి విపస్సనాఞాణం. తఞ్హి సచ్చపటివేధస్స అనులోమనతో ‘‘సచ్చానులోమిక’’న్తి వుచ్చతి. ఇదానిస్స పవత్తనాకారం దస్సేతుం ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ వా-సద్దేన అనియమత్థేన దుక్ఖానత్తలక్ఖణానిపి గహితానేవాతి దట్ఠబ్బం నానన్తరియకభావతో. యఞ్హి అనిచ్చం, తం దుక్ఖం. యం దుక్ఖం, తదనత్తాతి [(సిజ్ఝనతో) అధికపాఠో వియ దిస్సతి]. యం ఏవరూపన్తి యం ఏవం హేట్ఠా నిద్దిట్ఠసభావం. ‘‘అనులోమికం ఖన్తి’’న్తిఆదీని పఞ్ఞావేవచనాని. సా హి హేట్ఠా వుత్తానం కమ్మాయతనాదీనం పఞ్చన్నం కారణానం అపచ్చనీకదస్సనేన అనులోమనతో, తథా సత్తానం హితచరియాయ మగ్గసచ్చస్స, పరమత్థసచ్చస్స చ నిబ్బానస్స అవిలోమనతో అనులోమేతీతి చ అనులోమికా. సబ్బానిపి ఏతాని కారణాని ఖమతి సహతి దట్ఠుం సక్కోతీతి ఖన్తి. పస్సతీతి దిట్ఠి. రోచేతీతి రుచి. మునాతీతి ముతి. పేక్ఖతీతి పేక్ఖా. తే చ కమ్మాయతనాదయో ధమ్మా నిజ్ఝాయమానా ఏతాయ నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తి. పరతో అసుత్వా పటిలభతీతి అఞ్ఞస్స ఉపదేసవచనం అసుత్వా సయమేవ చిన్తేన్తో పటిలభతి. అయం వుచ్చతీతి అయం చిన్తామయా పఞ్ఞా నామ వుచ్చతి. సా పనేసా అభిఞ్ఞాతానం బోధిసత్తానమేవ ఉప్పజ్జతి. తత్థాపి సచ్చానులోమికఞాణం ద్విన్నమేవ బోధిసత్తానం అన్తిమభవికానం, సేసపఞ్ఞా సబ్బేసమ్పి పూరితపారమీనం మహాపఞ్ఞానం ఉప్పజ్జతి.

పరతో సుత్వా పటిలభతీతి కమ్మాయతనాదీని పరేన కరియమానాని, పరేన కతాని వా దిస్వాపి పరస్స కథయమానస్స వచనం సుత్వాపి ఆచరియసన్తికే ఉగ్గహేత్వాపి పటిలద్ధా సబ్బా పరతో సుత్వా పటిలద్ధనామాతి వేదితబ్బా. సమాపన్నస్సాతి సమాపత్తిసమఙ్గిస్స, నిదస్సనమత్తమేతం. విపస్సనామగ్గపఞ్ఞా హి ఇధ ‘‘భావనాపఞ్ఞా’’తి విసేసతో ఇచ్ఛితాతి.

ఆవుధం నామ పటిపక్ఖవిమథనత్థం ఇచ్ఛితబ్బం, రాగాదిసదిసో చ పటిపక్ఖో నత్థి, తస్స చ విమథనం బుద్ధవచనమేవాతి ‘‘సుతమేవ ఆవుధ’’న్తి వత్వా ‘‘తం అత్థతో తేపిటకం బుద్ధవచన’’న్తి ఆహ. ఇదాని తమత్థం వివరన్తో ‘‘తం హీ’’తి ఆదిం వత్వా ‘‘సుతావుధో’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౬౭) సుత్తపదేన సమత్థేతి. తత్థ అకుసలం పజహతీతి తదఙ్గాదివసేన అకుసలం పరిచ్చజతి. కుసలం భావేతీతి సమథవిపస్సనాదికుసలం ధమ్మం ఉప్పాదేతి వడ్ఢేతి చ. సుద్ధం అత్తానం పరిహరతీతి తేన అకుసలప్పహానేన, తాయ చ కుసలభావనాయ రాగాదిసంకిలేసతో విసుద్ధం అత్తభావం పవత్తేతి.

వివేకట్ఠకాయానన్తి గణసఙ్గణికం వజ్జేత్వా తతో అపకడ్ఢితకాయానం. స్వాయం కాయవివేకో న కేవలం ఏకాకీభావో, అథ ఖో పఠమజ్ఝానాది నేక్ఖమ్మయోగతోతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మాభిరతాన’’న్తి. చిత్తవివేకోతి కిలేససఙ్గణికం పహాయ తతో చిత్తస్స వివిత్తతా. సా పన ఝానవిమోక్ఖాదీనం వసేన హోతీతి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తాన’’న్తి. ఉపధివివేకోతి నిబ్బానం. తదధిగమేన హి పుగ్గలస్స నిరుపధితా. తేనాహ ‘‘నిరుపధీనం పుగ్గలాన’’న్తి, విసఙ్ఖారగతానం అధిగతనిబ్బానానం, ఫలసమాపత్తిసమఙ్గీనఞ్చాతి అత్థో. సుతమ్పి అవస్సయట్ఠేనేవ ఆవుధం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అయమ్పీ’’తి. తథా హి వుత్తం ‘‘తఞ్హి నిస్సాయా’’తి. కామఞ్చేత్థ సుతపవివేకాపి పఞ్ఞావసేనేవ యథాధిప్పేతఆవుధత్తసాధకా, పఞ్ఞా పన సుతేన, ఏకచ్చపవివేకేన వా వినాపి ఇధాధిప్పేతఆవుధత్తసాధనీతి తతో పఞ్ఞా సామత్థియదస్సనత్థం విసుం ఆవుధభావేన వుత్తా. తేనాహ ‘‘యస్స సా అత్థి, సో న కుతోచీ’’తిఆది.

నాఞ్ఞాతం అవిదితం ధమ్మన్తి అనమతగ్గే సంసారవట్టే న అఞ్ఞాతం అవిదితం అమతధమ్మం, చతుసచ్చధమ్మమేవ వా జానిస్సామీతి పటిపన్నస్స ఇమినా పుబ్బాభోగేన ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. యం పాళియం సఙ్గహవారే ‘‘నవ ఇన్ద్రియాని హోన్తీ’’తి వుత్తం, తం పుబ్బాభోగసిద్ధం పవత్తిఆకారవిసేసం దీపేతుం వుత్తం, అత్థతో పన మగ్గసమ్మాదిట్ఠి ఏవ సాతి ఆహ ‘‘సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్సేతం అధివచన’’న్తి. అఞ్ఞిన్ద్రియన్తి ఆజాననకఇన్ద్రియం, పఠమమగ్గేన ఞాతమరియాదం అనతిక్కమిత్వా తేసంయేవ తేన మగ్గేన ఞాతానం చతుసచ్చధమ్మానం జాననకఇన్ద్రియన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞాభూతం ఆజాననభూతం ఇన్ద్రియ’’న్తి. ఆజానాతీతి అఞ్ఞో, అఞ్ఞస్స భూతం, ఆజాననవసేన వా భూతన్తి అఞ్ఞభూతం.అఞ్ఞాతావీసూతి జానితబ్బం చతుఅరియసచ్చం ఆజానిత్వా ఠితేసు. తేనాహ ‘‘జాననకిచ్చపరియోసానప్పత్తేసూ’’తి, పరిఞ్ఞాదిభేదస్స జాననకిచ్చస్స పరినిట్ఠానప్పత్తేసు.

మంసచక్ఖు చక్ఖుపసాదోతి మంసచక్ఖు నామ చతస్సో ధాతుయో, వణ్ణో, గన్ధో, రసో, ఓజా, సమ్భవో, సణ్ఠానం, జీవితం, భావో, కాయప్పసాదో, చక్ఖుపసాదోతి ఏవం చుద్దససమ్భారో మంసపిణ్డో.

కసిణాలోకం వడ్ఢేత్వా తత్థ రూపదస్సనతో ‘‘దిబ్బచక్ఖు ఆలోకనిస్సితం ఞాణ’’న్తి వుత్తం. దిబ్బచక్ఖుపఞ్ఞావినిముత్తా ఏవ లోకియపఞ్ఞా పఞ్ఞాచక్ఖూతి అయమత్థో అవుత్తసిద్ధో దిబ్బచక్ఖుస్స విసుం గహితత్తాతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాచక్ఖు లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞా’’తి.

అధికం విసిట్ఠం సీలన్తి అధిసీలం. సిక్ఖితబ్బతోతి ఆసేవితబ్బతో. అధిసీలం నామ అనవసేసకాయికవాచసికసంవరభావతో, మగ్గసీలస్స పదట్ఠానభావతో చ. అధిచిత్తం మగ్గసమాధిస్స అధిట్ఠానభావతో. అధిపఞ్ఞా మగ్గపఞ్ఞాయ అధిట్ఠానభావతో. ఇదాని నేసం అధిసీలాదిభావం కారణేన పటిపాదేతుం ‘‘అనుప్పన్నేపి హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అనుప్పన్నేతి అప్పవత్తే. అధిసీలమేవ నిబ్బానాధిగమస్స పచ్చయభావతో. సమాపన్నాతి ఏత్థ ‘‘నిబ్బానం పత్థయన్తేనా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

‘‘కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపకం;

అనుభోతి ద్వయమ్పేతుం, అనుబన్ధఞ్హి కారక’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౫౬);

ఏవం అతీతే, అనాగతే చ వట్టమూలకదుక్ఖసల్లక్ఖణవసేన సంవేగవత్థుతాయ విముత్తిఆకఙ్ఖాయ పచ్చయభూతా కమ్మస్సకతాపఞ్ఞా అధిపఞ్ఞా’’తి వదన్తి. లోకియసీలాదీనం అధిసీలాదిభావో పరియాయేనాతి నిప్పరియాయమేవ తం దస్సేతుం ‘‘సబ్బం వా’’తిఆది వుత్తం.

పఞ్చద్వారికకాయోతి పఞ్చద్వారేసు కాయో ఫస్సాదిధమ్మసమూహో. కాయో చ సో భావితభావేన భావనా చాతి కాయభావనా నామ. యస్మా ఖీణాసవానం అగ్గమగ్గాధిగమనేన సబ్బసంకిలేసా పహీనాతి పహీనకాలతో పట్ఠాయ సబ్బసో ఆసేవనాభావతో నత్థి తేసం భావినియాపి చక్ఖుసోతవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా, పగేవ కాళకా, తస్మా పఞ్చద్వారికకాయో సుభావితో ఏవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఖీణాసవస్స హి…పే… సుభావితో హోతీ’’తి. న అఞ్ఞేసం వియ దుబ్బలా దుబ్బలభావకరానం కిలేసానం సబ్బసో పహీనత్తా.

విపస్సనా దస్సనానుత్తరియం అనిచ్చానుపస్సనాదివసేన సఙ్ఖారానం సమ్మదేవ దస్సనతో. మగ్గో పటిపదానుత్తరియం తదుత్తరిపటిపదాయ అభావతో. ఫలం విముత్తానుత్తరియం అకుప్పభావతో. ఫలం వా దస్సనానుత్తరియం దివసమ్పి నిబ్బానం పచ్చక్ఖతో దిస్వా పవత్తనతో. నిబ్బానం విముత్తానుత్తరియం సబ్బసఙ్ఖతవినిస్సటత్తా. దస్సన-సద్దం కమ్మసాధనం గహేత్వా నిబ్బానస్స దస్సనానుత్తరియతా వుత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘తతో ఉత్తరఞ్హి దట్ఠబ్బం నామ నత్థీ’’తి ఆహ. నత్థి ఇతో ఉత్తరన్తి అనుత్తరం, అనుత్తరమేవ అనుత్తరియన్తి ఆహ ‘‘ఉత్తమం జేట్ఠక’’న్తి.

సేసోతి వుత్తావసేసో పఞ్చకనయేన, చతుక్కనయేన చ తివిధో సమాధి, ఇమినా ఏవ చ సమాధిత్తయాపదేసేన సుత్తన్తేసుపి పఞ్చకనయో ఆగతో ఏవాతి వేదితబ్బం. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరమత్థమఞ్జూసాయం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. టీ. ౧.౩౮) వుత్తమేవ, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఆగచ్ఛతి నామం ఏతస్మాతి ఆగమనం, తతో ఆగమనతో.సగుణతోతి సరసతో. ఆరమ్మణతోతి ఆరమ్మణధమ్మతో. అనత్తతో అభినివిసిత్వాతి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనత్తా’’తి విపస్సనం పట్ఠపేత్వా. అనత్తతో దిస్వాతి పఠమం సఙ్ఖారానం ‘‘అనత్తా’’తి అనత్తలక్ఖణం పటివిజ్ఝిత్వా. అనత్తతో వుట్ఠాతీతి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ అనత్తాకారతో పవత్తాయ మగ్గవుట్ఠానం పాపుణాతి. అసుఞ్ఞతత్తకారకానం కిలేసానం అభావాతి అత్తాభినివేసపచ్చయానం దిట్ఠేకట్ఠానం కిలేసానం విక్ఖమ్భనతో విపస్సనా సుఞ్ఞతా నామ అత్తసుఞ్ఞతాయ యాథావతో గహణతో. నను ఏవం విపస్సనాయ సగుణతో సుఞ్ఞతా, న ఆగమనతోతి నిప్పరియాయతో నత్థీతి? సచ్చమేతం నామలాభే, న పన నామదానేతి నాయం దోసో. అథ వా సుత్తన్తకథా నామ పరియాయకథా, న అభిధమ్మకథా వియ నిప్పరియాయాతి భియ్యోపి న కోచి దోసో.

యస్మా సగుణతో, ఆరమ్మణతో చ నామలాభే సఙ్కరో హోతి ఏకస్సేవ నామన్తరలాభసమ్భవతో. ఆగమనతో పన నామలాభే సఙ్కరో నత్థి నామన్తరలాభాభావతో, అసమ్భవతో చ, తస్మా ‘‘అపరో’’తిఆది వుత్తం. నిమిత్తకారకకిలేసాభావాతి నిచ్చనిమిత్తాదిగ్గాహకపచ్చయానం కిలేసానం విక్ఖమ్భనతో. కామఞ్చాయం విపస్సనా నిచ్చనిమిత్తాదిం ఉగ్ఘాటేన్తీ పవత్తతి, సఙ్ఖారనిమిత్తస్స పన అవిస్సజ్జనతో న నిప్పరియాయతో అనిమిత్తనామం లభతీతి. పరియాయేన పనేతం వుత్తం. తథా హి నిప్పరియాయదేసనత్తా అభిధమ్మే మగ్గస్స అనిమిత్తనామం ఉద్ధటం. సుత్తే చ –

‘‘అనిమిత్తఞ్చ భావేహి, మానానుసయముజ్జహ;

తతో మానాభిసమయా, ఉపసన్తో చరిస్ససీ’’తి. (సు. ని. ౩౪౪; సం. ని. ౧.౨౧౨);