౧౧. దసుత్తరసుత్తవణ్ణనా
౩౫౦. ఆవుసో భిక్ఖవేతి సావకానం ఆలపనన్తి సావకానం ఆమన్తనవసేన ఆలపనసముదాచారో, న కేవలం ‘‘భిక్ఖవే’’తి, సో పన బుద్ధానం ఆలపనం. తేనాహ ‘‘బుద్ధా హీ’’తిఆది. సత్థుసముదాచారవసేన అసముదాచారో ఏవేత్థ సత్థు ఉచ్చట్ఠానే ఠపనం. సమ్పతి ఆగతత్తా కత్థచి న నిబద్ధో వాసో ఏతేసన్తి అనిబద్ధవాసా, అన్తేవాసికా. కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సప్పాయసేనాసనం గవేసన్తా యం కిఞ్చి దిసం గచ్ఛన్తీతి దిసాగమనీయా. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘బుద్ధకాలే’’తిఆది వుత్తం.
అసుభకమ్మట్ఠానన్తి ఏకాదసవిధం అసుభకమ్మట్ఠానం. తత్థాపి పుగ్గలవేమత్తతం ఞత్వా తదనురూపం తదనురూపమేవ దేతి. మోహచరితస్సపి కామం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం సప్పాయం, కమ్మట్ఠానభావనాయ పన భాజనభూతం కాతుం సమ్మోహవిగమాయ పఠమం ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాధమ్మస్సవనధమ్మసాకచ్ఛాసు నియోజేతబ్బోతి వుత్తం ‘‘మోహచరితస్స…పే… ఆచిక్ఖతీ’’తి. సద్ధాచరితస్స విసేసతో పురిమా ఛ అనుస్సతియో సప్పాయా, తాసం పన అనుయుఞ్జనే అయం పుబ్బభాగపటిపత్తీతి దస్సేతుం ‘‘పసాదనీయసుత్తన్తే’’తిఆది వుత్తం. ఞాణచరితస్సాతి బుద్ధిచరితస్స, తస్స పన మరణస్సతి, ఉపసమానుస్సతి, చతుధాతువవత్థానం, ఆహారేపటికూలసఞ్ఞా విసేసతో సప్పాయా, తేసం పన ఉపకారధమ్మదస్సనత్థం ‘‘అనిచ్చతాది…పే… కథేతీ’’తి వుత్తం. తత్థేవాతి సత్థు సన్తికే ఏవ. తేమాసికం పటిపదన్తి తీహి మాసేహి సన్నిట్ఠాపేతబ్బం పటిపదం.
ఇమే భిక్ఖూతి ఇమిస్సా ధమ్మదేసనాయ భాజనభూతా భిక్ఖూ. ‘‘ఏవం ఆగన్త్వా గచ్ఛన్తే పన భిక్ఖూ’’తి ఇదం ‘‘బుద్ధకాలే’’తిఆదినా తదుద్దేసికవసేన వుత్తభిక్ఖూ సన్ధాయ వుత్తం, న ‘‘ఇమే భిక్ఖూ’’తి అనన్తరం వుత్తభిక్ఖూ. తేనాహ ‘‘పేసేతీ’’తి. అపలోకేథాతి ఆపుచ్ఛథ. ‘‘పణ్డితా’’తిఆది సేవనభజనేసు కారణవచనం. ‘‘సోతాపత్తిఫలే వినేతీ’’తిఆది యేభుయ్యవసేన వుత్తం. ఆయస్మా హి ధమ్మసేనాపతి భిక్ఖూ యేభుయ్యేన సోతాపత్తిఫలం పాపేత్వా విస్సజ్జేతి ‘‘ఏవమేతే నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’తి. ఆయస్మా పన మహామోగ్గల్లానో ‘‘సబ్బాపి భవూపపత్తి జిగుచ్ఛితబ్బావా’’తి భిక్ఖూ యేభుయ్యేన ఉత్తమత్థంయేవ పాపేతి.
సావకేహి వినేతుం సక్కుణేయ్యా సావకవేనేయ్యా నామ న సావకేహేవ వినేతబ్బాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సావకవేనేయ్యా నామా’’తిఆది. దసధా మాతికం ఠపేత్వాతి ఏకకతో పట్ఠాయ యావ దసకా దసధా దసధా మాతికం ఠపేత్వా విభత్తోతి దసుత్తరో. దసుత్తరో గతోతిపి దసుత్తరోతి ఏకకతో పట్ఠాయ యావ దసకా దసహి ఉత్తరో అధికో హుత్వా గతో పవత్తోతిపి దసుత్తరో. ఏకేకస్మిం పబ్బేతి ఏకకతో పట్ఠాయ యావ దసకా దససు పబ్బేసు ఏకేకస్మిం పబ్బే. దస దస పఞ్హాతి ‘‘కతమో ధమ్మో బహుకారో అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తిఆదినా దస దస పఞ్హా. విసేసితాతి విస్సజ్జితా. దసుత్తరం పవక్ఖామీతి దేసియమానం దేసనం నామకిత్తనముఖేన పటిజానాతి వణ్ణభణనత్థం. పవక్ఖామీతి పకారేహి వక్ఖామి. తథా హేత్థ పఞ్ఞాసాధికానం పఞ్చన్నం పఞ్హసతానం వసేన దేసనా పవత్తా. ధమ్మన్తి ఇధ ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిపరియాయో ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) వియ. సుత్తలక్ఖణో చాయం ధమ్మోతి ఆహ ‘‘ధమ్మన్తి సుత్త’’న్తి. స్వాయం ధమ్మో యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానస్స నిబ్బానావహో. తతో ఏవ వట్టదుక్ఖసముచ్ఛేదాయ హోతి, స చాయమస్స ఆనుభావో సబ్బేసం ఖన్ధానం పమోచనుపాయభావతోతి దస్సేన్తో ‘‘నిబ్బానప్పత్తియా’’తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం ‘‘నిబ్బానప్పత్తియా’’తిఆది.
ఉచ్చం కరోన్తోతి ఉదగ్గం ఉళారం పణీతం కత్వా దస్సేన్తో, పగ్గణ్హన్తోతి అత్థో. పేమం జనేన్తోతి భత్తిం ఉప్పాదేన్తో. ఇదఞ్చ దేసనాయ పగ్గణ్హనం బుద్ధానమ్పి ఆచిణ్ణం ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకాయనో’’తిఆదిమాహ.
ఏకధమ్మవణ్ణనా
౩౫౧. (క) కార-సద్దో ఉప-సద్దేన వినాపి ఉపకారత్థం వదతి, ‘‘బహుకారా, భిక్ఖవే, మాతాపితరో పుత్తాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౨.౩౪) వియాతి ఆహ ‘‘బహుకారోతి బహూపకారో’’తి.
(ఖ) వడ్ఢనే వుత్తే నానన్తరియతాయ ఉప్పాదనం వుత్తమేవ హోతీతి ‘‘భావేతబ్బోతి వడ్ఢేతబ్బో’’తి వుత్తో. ఉప్పాదనపుబ్బికా హి వడ్ఢనాతి. నను చ ‘‘ఏకో ధమ్మో ఉప్పాదేతబ్బో’’తి ఉప్పాదనం పేత్థ విసుం గహితం ఏవాతి? అఞ్ఞవిసయత్తా తస్స నాయం విరోధో. తథా హి ‘‘ఏకో ధమ్మో పరిఞ్ఞేయ్యో’’తి తీహిపి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞేయ్యతం వత్వాపి ‘‘ఏకో ధమ్మో పహాతబ్బో’’తి పహాతబ్బతా వుత్తా.
(గ) తీహి పరిఞ్ఞాహీతి ఞాతతీరణపహానపరిఞ్ఞాహి.
(ఘ) పహానానుపస్సనాయాతి పజహనవసేన పవత్తాయ అనుపస్సనాయ. మిస్సకవసేన చేతం అనుపస్సనాగహణం దట్ఠబ్బం.
(ఙ) సీలసమ్పదాదీనం పరిహానావహో పరిహానాయ సంవత్తనకో.
(చ) ఝానాదివిసేసం గమేతీతి విసేసగామీ.
(ఛ) దుప్పచ్చక్ఖకరోతి అనుపచితఞాణసమ్భారేహి పచ్చక్ఖం కాతుం అసక్కుణేయ్యో.
(ఝ) అభిజానితబ్బోతి అభిముఖం ఞాణేన జానితబ్బో.
సబ్బత్థ మాతికాసూతి దుకాదివసేన వుత్తాసు సబ్బాసు మాతికాసు. ఏత్థ చ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి తే భిక్ఖూ భావనాయ నియోజేత్వా ఉత్తమత్థే పతిట్ఠాపేతుకామో పఠమం తావ భావనాయ ఉపకారధమ్మం ఉద్దేసవసేన దస్సేన్తో ‘‘ఏకో ధమ్మో బహుకారో’’తి వత్వా తేన ఉపకారకేన ఉపకత్తబ్బం దస్సేన్తో ‘‘ఏకో ధమ్మో భావేతబ్బో’’తి ఆహ. అయఞ్చ భావనా విపస్సనావసేన ఇచ్ఛితాతి ఆహ ‘‘ఏకో ధమ్మో పరిఞ్ఞేయ్యో’’తి. పరిఞ్ఞా చ నామ యావదేవ పహాతబ్బపజహనత్థాతి ఆహ ‘‘ఏకో ధమ్మో పహాతబ్బో’’తి. పజహన్తేన చ హానభాగియం నీహరిత్వా విసేసభాగియే అవట్ఠాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏకో ధమ్మో హానభాగియో, ఏకో ధమ్మో విసేసభాగియో’’తి. విసేసభాగియే అవట్ఠానఞ్చ దుప్పటివిజ్ఝనేన, దుప్పటివిజ్ఝపటివిజ్ఝనఞ్చే ఇజ్ఝతి, నిప్ఫాదేతబ్బనిప్ఫాదనం సిద్ధమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకో ధమ్మో దుప్పటివిజ్ఝో, ఏకో ధమ్మో ఉప్పాదేతబ్బో’’తి. తయిదం ద్వయం అభిఞ్ఞేయ్యాదిజాననేన హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకో ధమ్మో అభిఞ్ఞేయ్యో’’తి. అభిఞ్ఞేయ్యఞ్చే అభిఞ్ఞాతం, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతమేవ హోతీతి. ఏత్తావతా చ నిట్ఠితకిచ్చోవ హోతి, నాస్స ఉత్తరి కిఞ్చి కరణీయన్తి ఏవం తావ మహాథేరో ఏకకవసేన తేసం భిక్ఖూనం పటిపత్తివిధిం ఉద్దిసన్తో ఇమాని దస పదాని ఇమినా అనుక్కమేన ఉద్దిసి.
(క) ఏవం అనియమతో ఉద్దిట్ఠధమ్మే సరూపతో నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో’’తిఆదినా దేసనం ఆరభి. తేన వుత్తం ‘‘ఇతి ఆయస్మా సారిపుత్తో’’తిఆది. ఏస నయో దుకాదీసు. వేళుకారోతి వేనో. సో హి వేళువికారేహి కిలఞ్జాదికరణేన ‘‘వేళుకారో’’తి వుత్తో. అన్తో, బహి చ సబ్బగతగణ్ఠిం నీహరణేన నిగ్గణ్ఠిం కత్వా. ఏకేకకోట్ఠాసేతి ఏకకాదీసు దససు కోట్ఠాసేసు ఏకేకస్మిం కోట్ఠాసే.
సబ్బత్థకం ఉపకారకన్తి సబ్బత్థకమేవ సమ్మా పటిపత్తియా ఉపకారవన్తం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. విపస్సనాగబ్భం గణ్హాపనేతి యథా ఉపరి విపస్సనా పరిపచ్చతి తిక్ఖా విసదా హుత్వా మగ్గేన ఘటేతి, ఏవం పుబ్బభాగవిపస్సనావడ్ఢనే. అత్థపటిసమ్భిదాదీసూతి అత్థపటిసమ్భిదాదీసు నిప్ఫాదేతబ్బేసు, తేసం సమ్భారసమ్భరణన్తి అత్థో. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. ఠానాట్ఠానేసూతి ఠానే, అట్ఠానే చ జానితబ్బే. మహావిహారసమాపత్తియన్తి మహతియం ఝానాదివిహారసమాపత్తియం. విపస్సనాఞాణాదీసూతి ఆది-సద్దేన మనోమయిద్ధి ఆదికాని సఙ్గణ్హాతి. అట్ఠసు విజ్జాసూతి అమ్బట్ఠసుత్తే (దీ. ని. ౧.౨౭౯) ఆగతనయాసు అట్ఠసు విజ్జాసు.
తేనేవ భగవా థోమేతీతి యోజనా. నన్తి అప్పమాదం.
థామసమ్పన్నేనాతి ఞాణబలసమన్నాగతేన. దీపేత్వాతి ‘‘ఏవమ్పి అప్పమాదో కుసలానం ధమ్మానం సమ్పాదనే బహుపకారో’’తి పకాసేత్వా. యం కిఞ్చి అనవజ్జపక్ఖికమత్థం అప్పమాదే పక్ఖిపిత్వా కథేతుం యుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘యం కిఞ్చీ’’తిఆది వుత్తం.
(ఖ) కాయగతాసతీతి రస్సం అకత్వా నిద్దేసో, నిద్దేసేన వా ఏతం సమాసపదం దట్ఠబ్బం. ‘‘అట్ఠికాని పుఞ్జకితాని తేరోవస్సికాని…పే… పూతీని చుణ్ణికజాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౭౯) ఏవం పవత్తమనసికారో ‘‘చుణ్ణికమనసికారో’’తి వదన్తి. అపరే పన భణన్తి ‘‘చుణ్ణికఇరియాపథేసు పవత్తమనసికారో’’తి. ఏత్థ ఉప్పన్నసతియాతి ఏతస్మిం యథావుత్తే ఏకూనతింసవిధే ఠానే ఉప్పన్నాయ సతియా. సుఖసమ్పయుత్తాతి నిప్పరియాయతో సుఖసమ్పయుత్తా, పరియాయతో పన చతుత్థజ్ఝానే ఉపేక్ఖాపి ‘‘సుఖ’’న్తి వత్తబ్బతం లభతి సన్తసభావత్తా.
(గ) పచ్చయభూతో ఆరమ్మణాదివిసయోపి ఆరమ్మణభావేన వణో వియ ఆసవే పగ్ఘరతి, సో సమ్పయోగసమ్భవాభావేపి సహ ఆసవేహీతి సాసవో. తథా ఉపాదానానం హితోతి ఉపాదానియో. ఇతరథా పన పచ్చయభావేన విధి పటిక్ఖేపో.
(ఘ) అస్మీతి మానోతి ‘‘అస్మీ’’తి పవత్తో మానో.
(చ) విపరియాయేనాతి ‘‘అనిచ్చే అనిచ్చ’’న్తిఆదినా నయేన పవత్తో పథమనసికారో.
(ఛ) ఇధ పన విపస్సనానన్తరో మగ్గో ‘‘ఆనన్తరికో చేతోసమాధీ’’తి అధిప్పేతో. కస్మా? విపస్సనాయ అనన్తరత్తా, అత్తనో వా పవత్తియా అనన్తరం ఫలదాయకత్తా. సద్దత్థతో పన అనన్తరం ఫలం అనన్తరం, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తా, తం వా అరహతి, అనన్తరపయోజనోతి వా ఆనన్తరికో.
(జ) ఫలన్తి ఫలపఞ్ఞా. పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా అధిప్పేతా అకుప్పారమ్మణతాయ.
(ఝ) అత్తనో ఫలం ఆహరతీతి ఆహారో, పచ్చయోతి ఆహ ‘‘ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికా’’తి. అయం ఏకో ధమ్మోతి అయం పచ్చయసఙ్ఖాతో ఏకో ధమ్మోతి పచ్చయతాసమఞ్ఞేన ఏకం కత్వా వదతి. ఞాతపరిఞ్ఞాయ అభిఞ్ఞాయాతి ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ అభిఞ్ఞాయ.
(ఞ) అకుప్పా చేతోవిముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి అకుప్పభావేన ఉక్కంసగతత్తా. అఞ్ఞథా సబ్బాపి ఫలసమాపత్తియో అకుప్పా ఏవ పటిపక్ఖేహి అకోపనీయత్తా.
అభిఞ్ఞాయాతి ‘‘అభిఞ్ఞేయ్యో’’తి ఏత్థ లద్ధఅభిఞ్ఞాయ. పరిఞ్ఞాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పహాతబ్బసచ్ఛికాతబ్బేహీతి పహాతబ్బసచ్ఛికాతబ్బపదేహి. పహానపరిఞ్ఞావ కథితా పహానసచ్ఛికిరియానం ఏకావారతాయ పరిఞ్ఞాయ సహేవ ఇజ్ఝనతో. సచ్ఛికాతబ్బోతి విసేసతో ఫలం కథితం. ఏకస్మింయేవ సత్తమే ఏవ పదే లబ్భతి. ఫలం పన అనేకేసుపి పదేసు లబ్భతి పఠమట్ఠమనవమదసమేసు లబ్భనతో. యస్మా తం నిప్పరియాయతో దసమే ఏవ లబ్భతి, ఇతరేసు పరియాయతో తస్మా ‘‘లబ్భతి ఏవా’’తి సాసఙ్కం వదతి.
సభావతో విజ్జమానాతి యేన బహుకారాదిసభావేన దేసితా, తేన సభావేన పరమత్థతో ఉపలబ్భమానా. యాథావాతి అవిపరీతా. తథాసభావాతి తంసభావా. న తథా న హోన్తీతి అవితథత్తా తథావ హోన్తి. తతో ఏవ వుత్తప్పకారతో అఞ్ఞథా న హోన్తీతి పఞ్చహిపి పదేహి తేసం ధమ్మానం యథాభూతమేవ వదతి. సమ్మాతి ఞాయేన. యం పన ఞాతం, తం హేతుయుత్తం కారణయుత్తమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘హేతునా కారణేనా’’తి. ఓకప్పనం జనేసీతి జినవచనభావేన అభిప్పసాదం ఉప్పాదేసి.
ఏకధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ద్వేధమ్మవణ్ణనా
౩౫౨. (క) ‘‘సబ్బత్థా’’ తి ఇదం ‘‘సీలపూరణాదీసూ’’తి ఏతేన సద్ధిం సమ్బన్ధితబ్బం. ‘‘సీలపూరణాదీసు సబ్బత్థ అప్పమాదో వియ ఉపకారకా’’తి ఏతేన సతిసమ్పజఞ్ఞానమ్పి అప్పమాదస్స వియ సబ్బత్థ ఉపకారకతా పకాసితా హోతి అత్థతో నాతివిలక్ఖణత్తా తతో తేసం. సతిఅవిప్పవాసో హి అప్పమాదో, సో చ అత్థతో సబ్బత్థ అవిజహితా సతి ఏవ, సా చ ఖో ఞాణసమ్పయుత్తా ఏవ దట్ఠబ్బా, ఇతరాయ తథారూపసమత్థతాభావతో.
(ఖ) తేసం పఞ్చసతమత్తానం భిక్ఖూనం పుబ్బభాగపటిపత్తివసేన దేసితత్తా పుబ్బభాగా కథితా.
(ఛ) అయోనిసోమనసికారో సంకిలేసస్స మూలకారణభావేన పవత్తో హేతు, పరిబ్రూహనభావేన పవత్తో పచ్చయో. యోనిసోమనసికారేపి ఏసేవ నయో. యథా చ సత్తానం సంకిలేసాయ, విసుద్ధియా చ పచ్చయభూతా అయోనిసోమనసికారో, యోనిసోమనసికారోతి ‘‘ఇమే ద్వే ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా’’తి ఏత్థ నీహరిత్వా వుత్తా, ఏవం ఇమేహి ధమ్మా నీహరిత్వా వత్తబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అసుభజ్ఝానాదయో చత్తారో విసంయోగా నామ కామయోగాదిపటిపక్ఖభావతో. ‘‘ఏవం పభేదా’’తి ఇమినా ‘‘అవిజ్జాభాగినో ధమ్మా, విజ్జాభాగినో ధమ్మా, కణ్హా ధమ్మా, సుక్కా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౦౧, ౧౦౪) ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
(ఝ) పచ్చయేహి సమేచ్చ సమ్భుయ్య కతత్తా పఞ్చక్ఖన్ధా సఙ్ఖతా ధాతు. కేనచి అనభిసఙ్ఖతత్తా నిబ్బానం అసఙ్ఖతా ధాతు.
(ఞ) తిస్సో విజ్జా విజ్జనట్ఠేన, విదితకరణట్ఠేన చ విజ్జా. విముత్తీతి అరహత్తఫలం పటిపక్ఖతో సబ్బసో విముత్తత్తా.
అభిఞ్ఞాదీనీతి అభిఞ్ఞాపఞ్ఞాదీని. ఏకకసదిసానేవ పురిమవారే వియ విభజ్జ కథేతబ్బతో. మగ్గో కథితోతి ఏత్థ ‘‘మగ్గోవ కథితో’’తి ఏవమత్థం అగ్గహేత్వా ‘‘మగ్గో కథితోవా’’తి ఏవమత్థో గహేతబ్బో ‘‘అనుప్పాదే ఞాణ’’న్తి ఇమినా ఫలస్స గహితత్తా. సచ్ఛికాతబ్బపదే ఫలం కథితన్తి ఏత్థాపి ‘‘ఫలమేవ కథిత’’న్తి అగ్గహేత్వా ‘‘ఫలం కథితమేవా’’తి అత్థో గహేతబ్బో విజ్జాగ్గహణేన తదఞ్ఞస్స సఙ్గహితత్తా. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు.
ద్వేధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తయోధమ్మవణ్ణనా
౩౫౩. (ఛ) సోతి అనాగామిమగ్గో. సబ్బసో కామానం నిస్సరణం సముచ్ఛేదవసేన పజహనతో. ఆరుప్పే అరహత్తమగ్గో నామ అరూపజ్ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పన్నో అగ్గమగ్గో. పున ఉప్పత్తినివారణతోతి రూపానం ఉప్పత్తియా సబ్బసో నివారణతో. నిరుజ్ఝన్తి సఙ్ఖారా ఏతేనాతి నిరోధో, అగ్గమగ్గో. తేన హి కిలేసవట్టే నిరోధితే ఇతరమ్పి వట్టద్వయం నిరోధితమేవ హోతి. తస్స పన నిరోధస్స పరియోసానత్తా అగ్గఫలం ‘‘నిరోధో’’తి వత్తబ్బతం లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అరహత్తఫలం నిరోధోతి అధిప్పేత’’న్తి. ‘‘అరహత్తఫలేన హి నిబ్బానే దిట్ఠే’’ తి ఇదం అరహత్తమగ్గేన నిబ్బానదస్సనస్సాయం నిబ్బత్తీతి కత్వా వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అరహత్తసఙ్ఖాతనిరోధస్స పచ్చయత్తా’’ తి ఇదమ్పి వచనం సమత్థితం హోతి.
(జ) అతీతం సారమ్మణన్తి అతీతకోట్ఠాసారమ్మణం ఞాణం, అతీతా ఖన్ధాయతనధాతుయో ఆరబ్భ పవత్తనకఞాణన్తి అత్థో. ‘‘మగ్గో కథితోవా’’తి అవధారణం దట్ఠబ్బం, తథా ‘‘సచ్ఛికాతబ్బే ఫలం కథితమేవా’’తి.
(ఞ) ఆసవానం ఖయే ఞాణన్తి చ ఆసవానం ఖయన్తే ఞాణన్తి అధిప్పాయో, అఞ్ఞథా మగ్గో కథితో సియా.
తయోధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుధమ్మవణ్ణనా
౩౫౪. (క) దారుమయం చక్కం దారుచక్కం, తథా రతనచక్కం. ఆణట్ఠేన ధమ్మో ఏవ ధమ్మచక్కం. ఇరియాపథానం అపరాపరప్పవత్తితో ఇరియాపథచక్కం, తథా సమ్పత్తిచక్కం వేదితబ్బం.
అనుచ్ఛవికే దేసేతి పుఞ్ఞకిరియాయ, సమ్మాపటిపత్తియా అనురూపదేసే. సేవనం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనం. భజనం భత్తివసేన పయిరుపాసనం. అత్తనో సమ్మా ఠపనన్తి అత్తనో చిత్తసన్తానస్స యోనిసో ఠపనం సద్ధాదీసు నివేసనన్తి ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది. ఇదమేవేత్థ పమాణన్తి ఇదమేవ పుబ్బేకతపుఞ్ఞతాసఙ్ఖాతం సమ్పత్తిచక్కమేత్థ ఏతేసు సమ్పత్తిచక్కేసు పమాణభూతం ఇతరేసం కారణభావతో. తేనాహ ‘‘యేన హీ’’తిఆది. సో ఏవ చ కతపుఞ్ఞో పుగ్గలో అత్తానం సమ్మా ఠపేతి అకతపుఞ్ఞస్స తదభావతో. పఠమో లోకియోవ, తత్థాపి కామావచరోవ. ఇధాతి ఇమస్మిం దసుత్తరసుత్తే. పుబ్బభాగే లోకియావాతి మగ్గస్స పుబ్బభాగే పవత్తనకా లోకియా ఏవ. తత్థ కారణం వుత్తమేవ.
(చ) కామయోగవిసంయోగో అనాగామిమగ్గో, దిట్ఠియోగవిసంయోగో సోతాపత్తిమగ్గో, ఇతరే ద్వే అరహత్తమగ్గోతి ఏవం అనాగామిమగ్గాదివసేన వేదితబ్బా.
(ఛ) పఠమస్స ఝానస్స లాభిన్తి య్వాయం అప్పగుణస్స పఠమస్స ఝానస్స లాభీ, తం. కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తీతి తతో వుట్ఠితం ఆరమ్మణవసేన కామసహగతా హుత్వా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి చోదేన్తి తుదేన్తి. తస్స కామానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సో పఠమజ్ఝానసమాధి హాయతి పరిహాయతి, తస్మా ‘‘హానభాగియో సమాధీ’’తి వుత్తో. తదనుధమ్మతాతి తదనురూపసభావో. ‘‘సతి సన్తిట్ఠతీ’’తి ఇదం మిచ్ఛాసతిం సన్ధాయ వుత్తం. యస్స హి పఠమజ్ఝానానురూపసభావా పఠమజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో దిస్వా అస్సాదయమానా అపేక్ఖమానా అభినన్దమానా నికన్తి హోతి, తస్స నికన్తివసేన సో పఠమజ్ఝానసమాధి నేవ హాయతి, న వడ్ఢతి, ఠితికోట్ఠాసికో హోతి, తేన వుత్తం ‘‘ఠితిభాగియో సమాధీ’’తి.
అవితక్కసహగతాతి అవితక్కం దుతియజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో మనసి కరోతో ఆరమ్మణవసేన అవితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా. సముదాచరన్తీతి పగుణపఠమజ్ఝానతో వుట్ఠితం దుతియజ్ఝానాధిగమత్థాయ చోదేన్తి తుదేన్తి, తస్స ఉపరి దుతియజ్ఝానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సో పఠమజ్ఝానసమాధి విసేసభూతస్స దుతియజ్ఝానస్స ఉప్పత్తిపదట్ఠానతాయ ‘‘విసేసభాగియో సమాధీ’’తి వుత్తో. నిబ్బిదాసహగతాతి తమేవ పఠమజ్ఝానలాభిం ఝానతో వుట్ఠితం నిబ్బిదాసఙ్ఖాతేన విపస్సనాఞాణేన సహగతా. విపస్సనాఞాణఞ్హి ఝానఙ్గేసు పభేదేన ఉపట్ఠహన్తేసు నిబ్బిన్దతి ఉక్కణ్ఠతి, తస్మా ‘‘నిబ్బిదా’’తి వుచ్చతి. సముదాచరన్తీతి నిబ్బానసచ్ఛికరణత్థాయ చోదేన్తి తుదేన్తి. విరాగూపసఞ్హితోతి విరాగసఙ్ఖాతేన నిబ్బానేన ఉపసఞ్హితో. విపస్సనాఞాణఞ్హి ‘‘సక్కా ఇమినా మగ్గేన విరాగం నిబ్బానం సచ్ఛికాతు’’న్తి పవత్తితో ‘‘విరాగూపసఞ్హిత’’న్తి వుచ్చతి, తంసమ్పయుత్తా సఞ్ఞామనసికారాపి విరాగూపసఞ్హితా ఏవ నామ. తస్స తేసం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సో పఠమజ్ఝానసమాధి అరియమగ్గపటివేధస్స పదట్ఠానతాయ ‘‘నిబ్బేధభాగియో సమాధీ’’తి వుత్తో. సబ్బసమాపత్తియోతి దుతియజ్ఝానాదికా సబ్బా సమాపత్తియో. అత్థో వేదితబ్బోతి హానభాగియాదిఅత్థో తావ విత్థారేత్వా వేదితబ్బో.
మగ్గో కథితో చతున్నం అరియసచ్చానం ఉద్ధటత్తా. ఫలం కథితం సరూపేనేవ.
చతుధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చధమ్మవణ్ణనా
౩౫౫. (ఖ) ‘‘పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధీ’’తి సమాధిఅఙ్గభావేన పఞ్ఞా ఉద్దిట్ఠాతి పీతిఫరణతాదివచనేన హి తమేవ విభజతి. తేనాహ ‘‘పీతిం ఫరమానా ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది.‘‘సో ఇమమేవ కాయం వివేకజేన పీతిసుఖేన అభిసన్దేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౨౭) నయేన పీతియా, సుఖస్స చ ఫరణం వేదితబ్బం. సరాగవిరాగతాదివిభాగదస్సనవసేన పరేసం చేతో ఫరమానా. ఆలోకఫరణేతి కసిణాలోకస్స ఫరణే సతి తేనేవ ఆలోకేన ఫరితప్పదేసే. తస్స సమాధిస్స రూపదస్సనపచ్చయత్తా పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం.
పీతిఫరణతా సుఖఫరణతాతి ఆరమ్మణే ఠత్వా చతుత్థజ్ఝానస్స ఉప్పాదనతో తా ‘‘పాదా వియా’’తి వుత్తా. చేతోఫరణతా ఆలోకఫరణతాతి తంతంకిచ్చసాధనతో తా ‘‘హత్థా వియా’’తి వుత్తా. అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సమాధానస్స సరీరభావతో ‘‘మజ్ఝిమకాయో వియా’’తి వుత్తం. పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం ఉత్తమఙ్గభావతో ‘‘సీసం వియా’’తి వుత్తం.
(జ) సబ్బసో కిలేసదుక్ఖదరథపరిళాహానం విగతత్తా లోకియసమాధిస్స సాతిసయమేత్థ సుఖన్తి వుత్తం ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖత్తా పచ్చుప్పన్నసుఖో’’తి. పురిమస్స పురిమస్స వసేన పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం లద్ధాసేవనతాయ సన్తతరపణీతతరభావప్పత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘పురిమో పురిమో…పే… సుఖవిపాకో’’తి.
కిలేసపటిప్పస్సద్ధియాతి కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనేన లద్ధత్తా. కిలేసపటిప్పస్సద్ధిభావన్తి కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనభావం. లద్ధత్తా పత్తత్తా తబ్భావం ఉపగతత్తా. లోకియసమాధిస్స పచ్చనీకాని నీవరణపఠమజ్ఝాననికన్తిఆదీని నిగ్గహేతబ్బాని, అఞ్ఞే కిలేసా వారేతబ్బా, ఇమస్స పన అరహత్తసమాధిస్స పటిప్పస్సద్ధసబ్బకిలేసత్తా న నిగ్గహేతబ్బం, వారేతబ్బఞ్చ అత్థీతి మగ్గానన్తరం సమాపత్తిక్ఖణే చ అప్పయోగేన అధిగతత్తా, ఠపితత్తా చ అపరిహానవసేన వా ఠపితత్తా నసఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారివావటో. ‘‘సతివేపుల్లప్పత్తత్తా’’తి ఏతేన అప్పవత్తమానాయపి సతియా సతిబహులతాయ సతో ఏవ నామాతి దస్సేతి, ‘‘యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనా’’తి ఏతేన పరిచ్ఛిన్దనసతియా సతోతి దస్సేతి. సేసేసు ఞాణఙ్గేసు. పఞ్చఞాణికోతి ఏత్థ వుత్తసమాధిముఖేన పఞ్చ ఞాణానేవ ఉద్దిట్ఠాని, నిద్దిట్ఠాని చ.
మగ్గో కథితో ఇన్ద్రియసీసేన సమ్మావాయామాదీనం కథితత్తా. ఫలం కథితం అసేక్ఖానం సీలక్ఖన్ధాదీనం కథితత్తా.
పఞ్చధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఛధమ్మవణ్ణనా
౩౫౬. మగ్గో కథితోతి ఏత్థ వత్తబ్బం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
సత్తధమ్మవణ్ణనా
౩౫౭. (ఞ) హేతునాతి ఆదిఅన్తవన్తతో, అనచ్చన్తికతో, తావకాలికతో, నిచ్చపటిక్ఖేపతోతి ఏవం ఆదినా హేతునా. నయేనాతి ‘‘యథా ఇమే సఙ్ఖారా ఏతరహి, ఏవం అతీతే, అనాగతే చ అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి అతీతానాగతేసు నయననయేన. కామం ఖీణాసవస్స సబ్బేసం సఙ్ఖారానం అనిచ్చతాది సుదిట్ఠా సుప్పటివిద్ధా, తం పన అసమ్మోహనవసేన కిచ్చతో, విపస్సనాయ పన ఆరమ్మణకరణవసేనాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విపస్సనాఞాణేన సుదిట్ఠా హోన్తీ’’తి. కిలేసవసేన ఉప్పజ్జమానో పరిళాహో వత్థుకామసన్నిస్సయో, వత్థుకామావస్సయో చాతి వుత్తం ‘‘ద్వేపి సపరిళాహట్ఠేన అఙ్గారకాసు వియా’’తి. నిన్నస్సేవాతి [నిన్నస్స (అట్ఠకథాయం)] నిన్నభావస్సేవ. అన్తో వుచ్చతి లామకట్ఠేన తణ్హా. బ్యన్తం విగతన్తం భూతన్తి బ్యన్తీభూతన్తి ఆహ ‘‘నిరతిభూతం, [నియతిభూతం (అట్ఠకథాయం) విగతన్తిభూతం (?)] నిత్తణ్హన్తి అత్థో’’తి. ఇధ సత్తకే. భావేతబ్బపదే మగ్గో కథితో బోజ్ఝఙ్గానం వుత్తత్తా.
పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అట్ఠధమ్మవణ్ణనా
౩౫౮. (క) ఆదిబ్రహ్మచరియికాయాతి ఆదిబ్రహ్మచరియా ఏవ ఆదిబ్రహ్మచరియికా యథా ‘‘వినయో ఏవ వేనయికో’’తి, తస్సా ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ. కా పన సాతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాయా’’తి. సిక్ఖత్తయసఙ్గహస్సాతి అధిసీలసిక్ఖాదిసిక్ఖత్తయసఙ్గహస్స. ఉపచారజ్ఝానసహగతా తరుణసమథపఞ్ఞావ ఉదయబ్బయానుపస్సనావసేన పవత్తా తరుణవిపస్సనాపఞ్ఞా [తరుణసమథవిపస్సనాపఞ్ఞా (అట్ఠకథాయం)]. ఆదిభూతాయాతి పఠమావయవభూతాయ, దేసనావసేన చేతం వుత్తం. ఉప్పత్తికాలే పన నత్థి మగ్గధమ్మానం ఆదిమజ్ఝపరియోసానతా ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా ఏకజ్ఝంయేవ ఉప్పజ్జనతో. పేమన్తి దళ్హభత్తి, తం పన వల్లభవసేన పవత్తమానం గేహసితసదిసం హోతీతి ‘‘గేహసితపేమ’’న్తి వుత్తం. గరుకరణవసేన పవత్తియా గరు చిత్తం ఏతస్సాతి గరుచిత్తో, తస్స భావో గరుచిత్తభావో, గరుమ్హి గరుకారో. ‘‘కిలేసా న ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘ఓవాదానుసాసనిం లభతీ’’తి. గరూనఞ్హి సన్తికే ఓవాదానుసాసనిం లభిత్వా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తస్స కిలేసా న ఉప్పజ్జన్తి. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.
(ఛ) పేతాతి పేతమహిద్ధికా. అసురానన్తి దేవాసురానం. పేతాసురా పన పేతా ఏవాతి తేసం పేతేహి సఙ్గహో అవుత్తసిద్ధోవ. ఆవాహనం గచ్ఛన్తీతి సమ్భోగసంసగ్గముఖేన పేతేహేవ అసురానం సఙ్గహణే కారణం దస్సేతి.
(జ) అప్పిచ్ఛస్సాతి నిఇచ్ఛస్స. అభావత్థో హేత్థ అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పడంసమకసవాతాతపా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧౦.౧౧) వియ. పచ్చయేసు అప్పిచ్ఛో పచ్చయఅప్పిచ్ఛో, చీవరాదిపచ్చయేసు ఇచ్ఛారహితో. అధిగమఅప్పిచ్ఛోతి ఝానాదిఅధిగమవిభావనే ఇచ్ఛారహితో. పరియత్తిఅప్పిచ్ఛోతి పరియత్తియం బాహుసచ్చవిభావనే ఇచ్ఛారహితో. ధుతఙ్గఅప్పిచ్ఛోతి ధుతఙ్గేసు అప్పిచ్ఛో ధుతఙ్గవిభావేన ఇచ్ఛారహితో. సన్తగుణనిగూహనేనాతి అత్తని సంవిజ్జమానానం ఝానాదిగుణానఞ్చేవ బాహుసచ్చగుణస్స చ ధుతఙ్గగుణస్స చ నిగూహనేన ఛాదనేన. సమ్పజ్జతీతి నిప్పజ్జతి సిజ్ఝతి. నో మహిచ్ఛస్సాతి మహతియా ఇచ్ఛాయ సమన్నాగతస్స, ఇచ్ఛం వా మహన్తస్స నో సమ్పజ్జతి అనుధమ్మస్సాపి అనిచ్ఛనతో.
పవివిత్తస్సాతి పకారేహి వివిత్తస్స. తేనాహ ‘‘కాయచిత్తఉపధివివేకేహి వివిత్తస్సా’’తి. ‘‘అట్ఠఆరమ్భవత్థువసేనా’’తి ఏతేన భావనాభియోగవసేన ఏకీభావోవ ఇధ ‘‘కాయవివేకో’’తి అధిప్పేతో, న గణసఙ్గణికాభావమత్తన్తి దస్సేతి. కమ్మన్తి యోగకమ్మం.
సత్తేహి కిలేసేహి చ సఙ్గణనం సమోధానం సఙ్గణికా, సా ఆరమితబ్బట్ఠేన ఆరామో ఏతస్సాతి సఙ్గణికారామో, తస్స. తేనాహ ‘‘గణసఙ్గణికాయ చేవా’’తిఆది. ఆరద్ధవీరియస్సాతి పగ్గహితవీరియస్స, తఞ్చ ఖో ఉపధివివేకే నిన్నతావసేన ‘‘అయం ధమ్మో’’తి వచనతో. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. వివట్టసన్నిస్సితంయేవ హి సమాధానం ఇధాధిప్పేతం, తథా పఞ్ఞాపి. కమ్మస్సకతాపఞ్ఞాయ హి పతిట్ఠతో కమ్మవసేన ‘‘భవేసు నానప్పకారో అనత్థో’’తి జానన్తో కమ్మక్ఖయకరఞాణం అభిపత్థేతి, తదత్థఞ్చ ఉస్సాహం కరోతి. మానాదయో సత్తసన్తానం సంసారే పపఞ్చేన్తి విత్థారేన్తీతి పపఞ్చాతి ఆహ ‘‘నిప్పపఞ్చస్సాతి విగతమానతణ్హాదిట్ఠిపపఞ్చస్సా’’తి.
మగ్గో కథితో సరూపేనేవ.
నవధమ్మవణ్ణనా
౩౫౯. (ఖ) విసుద్ధిన్తి ఞాణదస్సనవిసుద్ధిం, అచ్చన్తవిసుద్ధిమేవ వా. చతుపారిసుద్ధిసీలన్తి పాతిమోక్ఖసంవరాదినిరుపక్కిలిట్ఠతాయ చతుబ్బిధపరిసుద్ధివన్తం సీలం. పారిసుద్ధిపధానియఙ్గన్తి పుగ్గలస్స పరిసుద్ధియా పధానభూతం అఙ్గం. తేనాహ ‘‘పరిసుద్ధభావస్స పధానఙ్గ’’న్తి. సమథస్స విసుద్ధిభావో వోదానం పగుణభావేన పరిచ్ఛిన్నన్తి ఆహ ‘‘అట్ఠ పగుణసమాపత్తియో’’తి. విగతుపక్కిలేసఞ్హి ‘‘పగుణ’’న్తి వత్తబ్బతం లబ్భతి, న సఉపక్కిలేసం హానభాగియాదిభావప్పత్తితో. సత్తదిట్ఠిమలవిసుద్ధితో నామరూపపరిచ్ఛేదో దిట్ఠివిసుద్ధి. పచ్చయపరిగ్గహో అద్ధత్తయకఙ్ఖామలవిధమనతో కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి. యస్మా నామరూపం నామ సప్పచ్చయమేవ, తస్మా తం పరిగ్గణ్హన్తేన అత్థతో తస్స సప్పచ్చయతాపి పరిగ్గహితా ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధీతి సప్పచ్చయం నామరూపదస్సన’’న్తి. యస్మా పన నామరూపస్స పచ్చయం పరిగ్గణ్హన్తేన తీసు అద్ధాసు కఙ్ఖామలవితరణపచ్చయాకారావబోధవసేనేవ హోతి, తస్మా ‘‘పచ్చయాకారఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం యథా కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి ‘‘ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. మగ్గామగ్గే ఞాణన్తి మగ్గామగ్గే వవత్థపేత్వా ఠితఞాణం. ఞాణన్తి ఇధ తరుణవిపస్సనా కథితా తేసం భిక్ఖూనం అజ్ఝాసయవసేన ‘‘ఞాణదస్సనవిసుద్ధీ’’తి వుట్ఠానగామినియా విపస్సనాయ వుచ్చమానత్తా. యది ‘‘ఞాణదస్సనవిసుద్ధీ’’తి వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అధిప్పేతా, ‘‘పఞ్ఞా’’తి చ అరహత్తఫలపఞ్ఞా, మగ్గో పన కథన్తి? మగ్గో బహుకారపదే విరాగగ్గహణేన గహితో. వక్ఖతి హి ‘‘ఇధ బహుకారపదే మగ్గో కథితో’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౫౯).
(ఛ) చక్ఖాదిధాతునానత్తన్తి చక్ఖాదిరూపాదిచక్ఖువిఞ్ఞాణాదిధాతూనం వేమత్తతం నిస్సాయ. చక్ఖుసమ్ఫస్సాదినానత్తన్తి చక్ఖుసమ్ఫస్ససోతసమ్ఫస్సఘానసమ్ఫస్సాదిసమ్ఫస్సవిభాగం. సఞ్ఞానానత్తన్తి ఏత్థ రూపసఞ్ఞాదిసఞ్ఞానానత్తమ్పి లబ్భతేవ, తం పన కామసఞ్ఞాదిగ్గహణేనేవ గయ్హతి. కామసఞ్ఞాదీతి ఆది-సద్దేన బ్యాపాదసఞ్ఞాదీనం గహణం. సఞ్ఞానిదానత్తా పపఞ్చసఙ్ఖానం ‘‘సఞ్ఞానానత్తం పటిచ్చ సఙ్కప్పనానత్త’’న్తి వుత్తం, ‘‘యం సఙ్కప్పేతి, తం పపఞ్చేతీ’’తి వచనతో ‘‘సఙ్కప్పనానత్తం పటిచ్చ ఛన్దనానత్త’’న్తి వుత్తం. ఛన్దనానత్తన్తి చ తణ్హాఛన్దస్స నానత్తం. రూపపరిళాహోతి రూపవిసయో రూపాభిపత్థనావసేన పవత్తో కిలేసపరిళాహో. సద్దపరిళాహోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కిలేసో హి ఉప్పజ్జమానో అప్పత్తేపి ఆరమ్మణే పత్తో వియ పరిళాహోవ ఉప్పజ్జతి. తథాభూతస్స పన కిలేసఛన్దస్స వసేన రూపాదిపరియేసనా హోతీతి ఆహ ‘‘పరిళాహనానత్తతాయ రూపపరియేసనాదినానత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి. తథా పరియేసన్తస్స సచే తం రూపాది లబ్భేయ్య, తం సన్ధాయాహ ‘‘పరియేసనాదినానత్తతాయ రూపపటిలాభాదినానత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి.
(జ) మరణానుపస్సనాఞాణేతి మరణస్స అనుపస్సనావసేన పవత్తఞాణే, మరణానుస్సతిసహగతపఞ్ఞాయాతి అత్థో. ఆహారం పరిగ్గణ్హన్తస్సాతి గమనాదివసేన ఆహారం పటిక్కూలతో పరిగ్గణ్హన్తస్స. ఉక్కణ్ఠన్తస్సాతి నిబ్బిన్దన్తస్స కత్థచిపి అసజ్జన్తస్స.
దసధమ్మవణ్ణనా
౩౬౦. (ఝ) నిజ్జరకారణానీతి పజహనకారణాని. ఇమస్మిం అభిఞ్ఞాపదే మగ్గో కథీయతీతి కత్వా ‘‘అయం హేట్ఠా..పే… పున గహితా’’తి వుత్తం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఇధ అభిఞ్ఞాపదే మగ్గో కథితో’’ (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౬౦) కిఞ్చాపి నిజ్జిణ్ణా మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. యథా మిచ్ఛాదిట్ఠి విపస్సనాయ నిజ్జిణ్ణాపి న సముచ్ఛిన్నాతి సముచ్ఛేదప్పహానదస్సనత్థం పున గహితా, ఏవం మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదయోపి విపస్సనాయ పహీనాపి అసముచ్ఛిన్నతాయ ఇధ పున గహితాతి అయమత్థో ‘‘మిచ్ఛాసఙ్కప్పో’’తిఆదీసు సబ్బపదేసు వత్తబ్బోతి దస్సేతి ‘‘ఏవం సబ్బపదేసు నయో నేతబ్బో’’తి ఇమినా.
ఏత్థ చాతి ‘‘సమ్మావిముత్తిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీ’’తి ఏతస్మిం పాళిపదే. ఏత్థ చ సముచ్ఛేదవసేన, పటిప్పస్సద్ధివసేన చ పటిపక్ఖధమ్మా సమ్మదేవ విముచ్చనం సమ్మావిముత్తి, తప్పచ్చయా చ మగ్గఫలేసు అట్ఠ ఇన్ద్రియాని భావనాపారిపూరిం ఉపగచ్ఛన్తీతి మగ్గసమ్పయుత్తానిపి సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని ఉద్ధటాని. మగ్గవసేన హి ఫలేసు భావనా పారిపూరీ నామాతి. అభినన్దనట్ఠేనాతి అతివియ సినేహనట్ఠేనిదఞ్హి. సోమనస్సిన్ద్రియం ఉక్కంసగతసాతసభావం సమ్పయుత్తధమ్మే సినేహన్తం తేమేన్తం వియ పవత్తతి. పవత్తసన్తతిఆధిపతేయ్యట్ఠేనాతి విపాకసన్తానస్స జీవనే అధిపతిభావేన. ‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తస్సేవ అత్థస్స నిగమనం.
అద్ధేన సహ ఛట్ఠాని పఞ్హసతాని, పఞ్ఞాసాధికాని సహ పఞ్హసతానీతి అత్థో.
ఏత్థ చ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి ‘‘దససు నాథకరణధమ్మేసు పతిట్ఠాయ దసకసిణాయతనాని భావేన్తో దసఆయతనముఖేన పరిఞ్ఞం పట్ఠపేత్వా పరిఞ్ఞేయ్యధమ్మే పరిజానన్తో దసమిచ్ఛత్తే, దసఅకుసలకమ్మపథే చ పహాయ దసకుసలకమ్మపథేసు చ అవట్ఠితో దససు అరియావాసేసు ఆవసితుకామో దససఞ్ఞా ఉప్పాదేన్తో దసనిజ్జరవత్థూని అభిఞ్ఞాయ దసఅసేక్ఖధమ్మే అధిగచ్ఛతీ’’తి తేసం భిక్ఖూనం ఓవాదం మత్థకం పాపేన్తో దేసనం నిట్ఠపేసి. పమోదవసేన పటిగ్గణ్హనం అభినన్దనన్తి ఆహ ‘‘సాధు సాధూతి అభినన్దన్తా సిరసా సమ్పటిచ్ఛింసూ’’తి. తాయ అత్తమనతాయాతి తాయ యథాదేసితదేసనాగతాయ పహట్ఠచిత్తతాయ, తత్థ యథాలద్ధఅత్థవేదధమ్మవేదేహీతి అత్థో. ఇమమేవ సుత్తం ఆవజ్జమానాతి ఇమస్మిం సుత్తే తత్థ తత్థ ఆగతే అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదే ధమ్మే అభిజాననాదివసేన సమన్నాహరన్తా. సహ పటిసమ్భిదాహి…పే… పతిట్ఠహింసూతి అత్తనో ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ, థేరస్స చ దేసనానుభావేన యథారద్ధం విపస్సనం ఉస్సుక్కేత్వా పటిసమ్భిదాపరివారాయ అభిఞ్ఞాయ సణ్ఠహింసూతి.
సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ
దసుత్తరసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.