౭. లక్ఖణసుత్తవణ్ణనా

ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవణ్ణనా

౧౯౯. అభినీహారాదిగుణమహత్తేన మహన్తో పురిసోతి మహాపురిసో, సో లక్ఖీయతి ఏతేహీతి మహాపురిసలక్ఖణాని. తం మహాపురిసం బ్యఞ్జయన్తి పకాసేన్తీతి మహాపురిసబ్యఞ్జనాని. మహాపురిసో నిమీయతి అనుమీయతి ఏతేహీతి మహాపురిసనిమిత్తాని. తేనాహ ‘‘అయం…పే… కారణానీ’’తి.

౨౦౦. ధారేన్తీతి లక్ఖణపాఠం ధారేన్తి, తేన లక్ఖణాని తే సరూపతో జానన్తి, న పన సముట్ఠానతోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘నో చ ఖో’’తిఆది, తేన అనఞ్ఞసాధారణమేతం, యదిదం మహాపురిసలక్ఖణానం కారణవిభావనన్తి దస్సేతి. కస్మా ఆహాతి యథావుత్తస్స సుత్తస్స సముట్ఠానకారణం పుచ్ఛతి, ఆచరియో ‘‘అట్ఠుప్పత్తియా అనురూపత్తా’’తి వత్వా తమేవస్స అట్ఠుప్పత్తిం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘సా పనా’’తిఆదిమాహ. సబ్బపాలిఫుల్లోతి సబ్బసో సమన్తతో వికసితపుప్ఫో. వికసనమేవ హి పుప్ఫస్స నిప్ఫత్తి. పారిచ్ఛత్తకో వియాతి అనుస్సవలద్ధమత్తం గహేత్వా వదన్తి. ఉప్పజ్జతీతి లబ్భతి, నిబ్బత్తతీతి అత్థో.

యేన కమ్మేనాతి యేన కుసలకమ్మునా. యం నిబ్బత్తన్తి యం యం లక్ఖణం నిబ్బత్తం. దస్సనత్థన్తి తస్స తస్స కుసలకమ్మస్స సరూపతో, కిచ్చతో, పవత్తిఆకారవిసేసతో, పచ్చయతో, ఫలవిసేసతో చ దస్సనత్థం, ఏతేనేవ పటిపాటియా ఉద్దిట్ఠానం లక్ఖణానం అసముద్దేసకారణవిభావనాయ కారణం దీపితం హోతి సమానకారణానం లక్ఖణానం ఏకజ్ఝం కారణదస్సనవసేనస్స పవత్తత్తా. ఏవమాహాతి ‘‘బాహిరకాపి ఇసయో ధారేన్తీ’’తిఆదినా ఇమినా ఇమినా పకారేన ఆహ.

సుప్పతిట్ఠితపాదతాలక్ఖణవణ్ణనా

౨౦౧. ‘‘పురిమం జాతిన్తి పురిమాయం జాతియం, భుమ్మత్థే ఏతం ఉపయోగవచన’’న్తి వదన్తి. ‘‘పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధసన్తానే ఠితో’’తి వచనతో అచ్చన్తసంయోగే వా ఉపయోగవచనం. యత్థ యత్థ హి జాతియం మహాసత్తో పుఞ్ఞకమ్మం కాతుం ఆరభతి, ఆరభతో పట్ఠాయ అచ్చన్తమేవ తత్థ పుఞ్ఞకమ్మప్పసుతో హోతి. తేనాహ ‘‘దళ్హసమాదానో’’తిఆది. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. నివుత్థక్ఖన్ధా ‘‘జాతీ’’తి వుత్తా ఖన్ధవినిముత్తాయ జాతియా అభావతో, నిబ్బత్తిలక్ఖణస్స చ వికారస్స ఇధ అనుపయుజ్జనతో. జాతవసేనాతి జాయనవసేన. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధా’’తి ఇమం పదం ఉపసంహరతి. భవనవసేనాతి పచ్చయతో నిబ్బత్తనవసేన. నివుత్థవసేనాతి నివుసితతావసేన. ఆలయట్ఠేనాతి ఆవసితభావేన. నివాసత్థో హి నికేతత్థో.

తత్థాతి దేవలోకాదిమ్హి. ఆది-సద్దేన ఏకచ్చం తిరచ్ఛానయోనిం సఙ్గణ్హాతి. న సుకరన్తి దేవగతియా ఏకన్తసుఖతాయ, దుగ్గతియా ఏకన్తదుక్ఖతాయ, దుక్ఖబహులతాయ చ పుఞ్ఞకిరియాయ ఓకాసో న సులభరూపో పచ్చయసమవాయస్స దుల్లభభావతో, ఉప్పజ్జమానా చ సా ఉళారా, విపులా చ న హోతీతి గతివసేనాపి ఖేత్తవిసేసతా ఇచ్ఛితబ్బా ‘‘తిరచ్ఛానగతే దానం దత్వా సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా, పుథుజ్జనదుస్సీలే దానం దత్వా సహస్సగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯) వచనతో. మనుస్సగతియా పన సుఖబహులతాయ పుఞ్ఞకిరియాయ ఓకాసో సులభరూపో పచ్చయసమవాయస్స చ యేభుయ్యేన సులభభావతో. యఞ్చ తత్థ దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తమ్పి విసేసతో పుఞ్ఞకిరియాయ ఉపనిస్సయో హోతి, దుక్ఖూపనిసా సద్ధాతి. యథా హి అయోఘనేన సత్థకే నిప్ఫాదియమానే తస్స ఏకన్తతో అగ్గిమ్హి తాపనం, ఉదకేన వా తేమనం ఛేదనకిరియాసమత్థతాయ న విసేసపచ్చయో, తాపేత్వా పన సమానయోగతో ఉదకతేమనం తస్సా విసేసపచ్చయో, ఏవమేవ సత్తసన్తానస్స ఏకన్తదుక్ఖసమఙ్గితా దుక్ఖబహులతా ఏకన్తసుఖసమఙ్గితా సుఖబహులతా చ పుఞ్ఞకిరియాసమత్థతాయ న విసేసపచ్చయో, సతి పన సమానయోగతో దుక్ఖసన్తాపనే, సుఖుమబ్రూహనే చ లద్ధూపనిస్సయా పుఞ్ఞకిరియా సమత్థతాయ సమ్భవతి, తథా సతి ఉప్పజ్జమానా పుఞ్ఞకిరియా మహాజుతికా మహావిప్ఫారా పటిపక్ఖచ్ఛేదనసమత్థా హోతి. తస్మా మనుస్సభావో పుఞ్ఞకిరియాయ విసేసపచ్చయో. తేన వుత్తం ‘‘తత్థ న సుకరం, మనుస్సభూతస్సేవ సుకర’’న్తి.

అథ ‘‘మనుస్సభూతస్సా’’తి ఏత్థ కో వచనత్థో? ‘‘మనస్స ఉస్సన్నతాయ మనుస్సాతి, సూరభావసతిమన్తతాబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణవసేన ఉపచితమనకా ఉక్కట్ఠగుణచిత్తాతి అత్థో. కే పన తే? జమ్బుదీపవాసినో సత్తవిసేసా. తేనాహ భగవా –

‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపకా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే చ మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే. కతమేహి తీహి? సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’తి (అ. ని. ౯.౨౧; కథా. ౨౭౧).

తథా హి బుద్ధా భగవన్తో, పచ్చేకబుద్ధా, అగ్గసావకా, మహాసావకా, చక్కవత్తినో, అఞ్ఞే చ మహానుభావా సత్తా తత్థేవ ఉప్పజ్జన్తి. తే హి సమానరూపాదితాయ పన సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి మనుస్సా త్వేవ పఞ్ఞాయింసూ’’తి కేచి. అపరే పన భణన్తి ‘‘లోభాదీహి, అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా. యే హి సత్తా మనుస్సజాతికా, తేసు విసేసతో లోభాదయో, అలోభాదయో చ ఉస్సన్నా, తే లోభాదిఉస్సన్నతాయ అపాయమగ్గం, అలోభాదిఉస్సన్నతాయ సుగతిమగ్గం, నిబ్బానగామిమగ్గఞ్చ పరిపూరేన్తి, తస్మా లోభాదీహి, అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సన్నతాయ పరిత్తదీపవాసీహి సద్ధిం చతుదీపవాసినో సత్తవిసేసా మనుస్సాతి వుచ్చన్తీ’’తి. లోకియా పన ‘‘మనునో అపచ్చభావేన మనుస్సా’’తి వదన్తి. మను నామ పఠమకప్పికో లోకమరియాదాయ ఆదిభూతో సత్తానం హితాహితవిధాయకో కత్తబ్బాకత్తబ్బతాసు నియోజనతావసేన పితుట్ఠానియో, యో సాసనే ‘‘మహాసమ్మతో’’తి వుచ్చతి అమ్హాకం మహాబోధిసత్తో, పచ్చక్ఖతో, పరమ్పరా చ తస్స ఓవాదానుసాసనియం ఠితా సత్తా పుత్తసదిసతాయ ‘‘మనుస్సా, మానుసా’’తి చ వుచ్చన్తి. తతో ఏవ హి తే ‘‘మానవా, మనుజా’’తి చ వోహరీయన్తి. మనుస్సభూతస్సాతి మనుస్సేసు భూతస్స జాతస్స, మనుస్సభావం వా పత్తస్సాతి అత్థో. అయఞ్చ నయో లోకియమహాజనస్స వసేన వుత్తో. మహాబోధిసత్తానం పన సన్తానస్స మహాభినీహారతో పట్ఠాయ కుసలధమ్మపటిపత్తియం సమ్మదేవ అభిసఙ్ఖతత్తా తేసం సుగతియం, అత్తనో ఉప్పజ్జనదుగ్గతియఞ్చ నిబ్బత్తానం కుసలకమ్మం గరుతరమేవాతి దస్సేతుం ‘‘అకారణం వా ఏత’’న్తిఆది వుత్తం.

ఏవరూపే అత్తభావేతి హత్థిఆదిఅత్తభావే. ఠితేన కతకమ్మం న సక్కా సుఖేన దీపేతుం లోకే అప్పఞ్ఞాతరూపత్తా. సుఖేన దీపేతుం ‘‘అసుకస్మిం దేసే అసుకస్మిం నగరే అసుకో నామ రాజా, బ్రాహ్మణో హుత్వా ఇమం కుసలకమ్మం అకాసీ’’తి ఏవం సువిఞ్ఞాపయభావతో. థిరగ్గహణోతి అసిథిలగ్గాహీ థామప్పత్తగ్గహణో. నిచ్చలగ్గహణోతి అచఞ్చలగ్గాహీ తత్థ కేనచిపి అసంహారియో. పటికుటతీతి సంకుటతి, జిగుచ్ఛనవసేన వివట్టతి వా. పసారియతీతి విత్థతం హోతి వేపుల్లం పాపుణాతి.

తవేసో మహాసముద్దసదిసోతి ఏసో ఉదకోఘో తేవ మహాసముద్దసదిసో.

దీయతి ఏతేనాతి దానం, పరిచ్చాగచేతనా. దియ్యనవసేనాతి దేయ్యధమ్మస్స పరియత్తం కత్వా పరిచ్చజనవసేన దానం. సంవిభాగకరణవసేనాతి తస్సేవ అత్తనా సద్ధిం పరస్స సంవిభజనవసేన సంవిభాగో, తథాపవత్తా చేతనా. సీలసమాదానేతి సీలస్స సమ్మదేవ ఆదానే, గహణే పవత్తనేతి అత్థో. తం పవత్తికాలేన దస్సేన్తో ‘‘పూరణకాలే’’తి ఆహ. మాతు హితో మత్తేయ్యో, యస్స పన ధమ్మస్స వసేన సో ‘‘మత్తేయ్యో’’తి వుచ్చతి, సో మత్తేయ్యతాతి ఆహ ‘‘మాతు కాతబ్బవత్తే’’తి. ఏసేవ నయో ‘‘పేత్తేయ్యతాయా’’తిఆదీసు. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసూతి అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠేసు అఞ్ఞేసు, తే పన కుసలభావేన వుత్తా కుసలాతి ఆహ ‘‘ఏవరూపేసూ’’తి. అధికుసలేసూతి అభివిసిట్ఠేసు కుసలేసు, సా పన అభివిసిట్ఠతా ఉపాదాయుపాదాయ హోతి. యం పనేత్థ ఉక్కంసగతం అధికుసలం, తదుక్కంసనయేన ఇధాధిప్పేతన్తి తం దస్సేతుం ‘‘అత్థి కుసలా, అత్థి అధికుసలా’’తిఆది వుత్తం. నను పఞ్ఞాపారమిసఙ్గహఞాణసమ్భారభూతా కుసలా ధమ్మా నిప్పరియాయేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటిలాభపచ్చయా కుసలా నామ, ఇమే పన మహాపురిసలక్ఖణనిబ్బత్తకా పుఞ్ఞసమ్భారభూతా కస్మా తథా వుత్తాతి? సబ్బేసమ్పి మహాబోధిసత్తసన్తానగతానం పారమిధమ్మానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటిలాభపచ్చయభావతో. మహాభినీహారతో పట్ఠాయ హి మహాపురిసో యం కిఞ్చి పుఞ్ఞం కరోతి, సబ్బం తం సమ్మాసమ్బోధిసమధిగమాయేవ పరిణామేతి. తథా హి ససమ్భారాబ్యాసో, దీఘకాలాబ్యాసో, నిరన్తరాబ్యాసో, సక్కచ్చాబ్యాసోతి చత్తారో అబ్యాసా చతురధిట్ఠానపరిపూరితసమ్బన్ధా అనుపుబ్బేన మహాబోధిట్ఠానా సమ్పజ్జన్తి.

సకిమ్పీతి పి-సద్దేన అనేకవారమ్పి కతం విజాతియేన అన్తరితం సఙ్గణ్హాతి. అభిణ్హకరణేనాతి బహులీకారేన. ఉపచితన్తి ఉపరూపరి వడ్ఢితం. పిణ్డీకతన్తి పిణ్డసో కతం. రాసీకతన్తి రాసిభావేన కతం. అనేకక్ఖత్తుఞ్హి పవత్తియమానం కుసలకమ్మం సన్తానే తథాలద్ధపరిభావనం పిణ్డీభూతం వియ, రాసీభూతం వియ చ హోతి. విపాకం పతి సంహచ్చకారిభావత్తా చక్కవాళం అతిసమ్బాధం భవగ్గం అతినీచం, సచే పనే తం రూపం సియాతి అధిప్పాయో. విపులత్తాతి మహన్తత్తా. యస్మా పన తం కమ్మం మేత్తాకరుణాసతిసమ్పజఞ్ఞాహి పరిగ్గహితతాయ దురసముస్సారితం పమాణకరణధమ్మన్తి పమాణరహితతాయ ‘‘అప్పమాణ’’న్తి వత్తబ్బతం అరహతి, తస్మా ‘‘అప్పమాణత్తా’’తి వుత్తం.

అధిభవతీతి ఫలస్స ఉళారభావేన అభిభుయ్య తిట్ఠతి. అత్థతో పణీతపణీతానం భోగానం పటిలాభో ఏవాతి ఆహ ‘‘అతిరేకం లభతీ’’తి. అధిగచ్ఛతీతి విన్దతి, నిబ్బత్తమానోవ తేన సమన్నాగతో హోతీతి అత్థో. ఏకదేసేన అఫుసిత్వా సబ్బప్పదేసేహి ఫుసనతో సబ్బప్పదేసేహి ఫుసన్తియో ఏతేసం పాదతలానం సన్తీతి ‘‘సబ్బావన్తేహి పాదతలేహీ’’తి వుత్తం. యథా నిక్ఖిపనే సబ్బే పాదతలప్పదేసా సంహచ్చకారినో అనిన్నతాయ సమభావతో, ఏవం ఉద్ధరణేపీతి వుత్తం ‘‘సమం ఫుసతి, సమం ఉద్ధరతీ’’తి. ఇదాని ఇమస్స మహాపురిసలక్ఖణస్స సమధిగమేన లద్ధబ్బనిస్సన్దఫలవిభావనముఖేన ఆనుభావం విభావేతుం ‘‘సచేపి హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నరకన్తి ఆవాటం. అన్తో పవిసతి సమభావాపత్తియా. ‘‘చక్కలక్ఖణేనపతిట్ఠాతబ్బట్ఠాన’’న్తి ఇదం యం భూమిప్పదేసం పాదతలం ఫుసతి, తత్థ చక్కలక్ఖణమ్పి ఫుసనవసేన పతిట్ఠాతీతి కత్వా వుత్తం. తస్స పన తథా పతిట్ఠానం సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ ఏవాతి సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ ఆనుభావకిత్తనే ‘‘లక్ఖణన్తరానయనం కిమత్థియ’’న్తి న చిన్తేతబ్బం. సీలతేజేనాతి సీలప్పభావేన. పుఞ్ఞతేజేనాతి కుసలప్పభావేన. ధమ్మతేజేనాతి ఞాణప్పభావేన. తీహిపి పదేహి భగవతో బుద్ధభూతస్స ధమ్మా గహితా, ‘‘దసన్నం పారమీన’’న్తి ఇమినా బుద్ధకరధమ్మా గహితా.

౨౦౨. మహాసముద్దోవ సీమా సబ్బభూమిస్సరభావతో. ‘‘అఖిలమనిమిత్తమకణ్టక’’న్తి తీహిపి పదేహి థేయ్యాభావోవ వుత్తోతి ఆహ ‘‘నిచ్చోర’’న్తిఆది. ఖరసమ్ఫస్సట్ఠేనాతి ఘట్టనేన దుక్ఖసమ్ఫస్సభావేన ఖిలాతి. ఉపద్దవపచ్చయట్ఠేనాతి అనత్థహేతుతాయ నిమిత్తాతి. ‘‘అఖిల’’న్తిఆదినా ఏకచారీహి చోరాభావో వుత్తో, ‘‘నిరబ్బుద’’న్తి ఇమినా పన గణబన్ధవసేన విచరణచోరాభావో వుత్తోతి దస్సేతుం ‘‘గుమ్బం గుమ్బం హుత్వా’’తిఆది వుత్తం. అవిక్ఖమ్భనీయోతి న విబన్ధనీయో కేనచి అప్పటిబాహనీయో ఠానతో అనిక్కడ్ఢనీయో. పటిపక్ఖం అనిట్ఠం అత్థేతీతి పచ్చత్థికో, ఏతేన పాకటభావేన విరోధం అకరోన్తో వేరిపుగ్గలో వుత్తో. పటివిరుద్ధో అమిత్తో పచ్చామిత్తో, ఏతేన పాకటభావేన విరోధం కరోన్తో వేరిపుగ్గలో వుత్తో. విక్ఖమ్భేతుం నాసక్ఖింసు, అఞ్ఞదత్థు సయమేవ విఘాతబ్యసనం పాపుణింసు చేవ సావకత్తఞ్చ పవేదేసుం.

‘‘కమ్మ’’న్తిఆదీసు కమ్మం నామ బుద్ధభావం ఉద్దిస్స కతూపచితో లక్ఖణసంవత్తనియో పుఞ్ఞసమ్భారో. తేనాహ ‘‘సతసహస్సకప్పాధికానీ’’తిఆది. కమ్మసరిక్ఖకం నామ తస్సేవ పుఞ్ఞసమ్భారస్స కరణకాలే కేనచి అకమ్పనీయస్స దళ్హావత్థితభావస్స అనుచ్ఛవికో సుప్పతిట్ఠితపాదతాసఙ్ఖాతస్స లక్ఖణస్స పరేహి అవిక్ఖమ్భనీయతాయ ఞాపకనిమిత్తభావో, స్వాయం నిమిత్తభావో తస్సేవ లక్ఖణస్సాతి అట్ఠకథాయం ‘‘కమ్మసరిక్ఖకం నామ…పే… మహాపురిసలక్ఖణ’’న్తి వుత్తం. ఠానగమనేసు పాదానం దళ్హావత్థితభావో లక్ఖణం నామ. పాదానం భూమియం సమం నిక్ఖిపనం, పాదతలానం సబ్బభాగేహి ఫుసనం, సమమేవ ఉద్ధరణం, తస్మా సుట్ఠు సమం సబ్బభాగేహి పతిట్ఠితా పాదా ఏతస్సాతి సుప్పతిట్ఠితపాదో, తస్స భావో సుప్పతిట్ఠితపాదతాతి వుచ్చతి లక్ఖణం. సుట్ఠు సమం భూమియా ఫుసనేనేవ హి నేసం తత్థ దళ్హావత్థితభావో సిద్ధో, యం ‘‘కమ్మసరిక్ఖక’’న్తి వుత్తం. లక్ఖణానిసంసోతి లక్ఖణపటిలాభస్స ఉద్రయో, లక్ఖణసంవత్తనియస్స కమ్మస్స ఆనిసంసఫలన్తి అత్థో. నిస్సన్దఫలం పన హేట్ఠా భావితమేవ.

౨౦౩. కమ్మాదిభేదేతి కమ్మకమ్మసరిక్ఖకలక్ఖణ లక్ఖణానిసంసవిసఞ్ఞితే విభాగే. గాథాబన్ధం సన్ధాయ వుత్తం, అత్థో పన అపుబ్బం నత్థీతి అధిప్పాయో. పోరాణకత్థేరాతి అట్ఠకథాచరియా. వణ్ణనాగాథాతి థోమనాగాథా వుత్తమేవత్థం గహేత్వా థోమనావసేన పవత్తత్తా. అపరభాగే థేరా నామ పాళిం, అట్ఠకథఞ్చ పోత్థకారోపనవసేన సమాగతా మహాథేరా, యే సాట్ఠకథం పిటకత్తయం పోత్థకారుళ్హం కత్వా సద్ధమ్మం అద్ధనియచిరట్ఠితికం అకంసు. ఏకపదికోతి ‘‘దళ్హసమాదానో అహోసీ’’తిఆదిపాఠే ఏకేకపదగాహీ. అత్థుద్ధారోతి తదత్థస్స సుఖగ్గహణత్థం గాథాబన్ధవసేన ఉద్ధరణతో అత్థుద్ధారభూతో, తయిదం పాళియం ఆగతపదాని గహేత్వా గాథాబన్ధవసేన తదత్థవిచారణభావదస్సనం, న పన ధమ్మభణ్డాగారికేన ఠపితభావపటిక్ఖిపనన్తి దట్ఠబ్బం.

కుసలధమ్మానం వచీసచ్చస్స బహుకారతం, తప్పటిపక్ఖస్స చ ముసావాదస్స మహాసావజ్జతం దస్సేతుం అనన్తరమేవ కుసలకమ్మపథధమ్మే వదన్తోపి తతో వచీసచ్చం నీహరిత్వా కథేతి సచ్చేతి వా సన్నిధానేవ ‘‘ధమ్మే’’తి వుచ్చమానా కుసలకమ్మపథధమ్మా ఏవ యుత్తాతి వుత్తం ‘‘ధమ్మేతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మే’’తి. గోబలీబద్దఞాయేన వా ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇన్ద్రియదమనేతి ఇన్ద్రియసంవరే. కుసలకమ్మపథగ్ఘణేనస్స వారిత్తసీలమేవ గహితన్తి ఇతరమ్పి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం సంయమస్సేవ గహణం కతన్తి ‘‘సంయమేతి సీలసంయమే’’తి వుత్తం. సుచి వుచ్చతి పుగ్గలో యస్స ధమ్మస్స వసేన, తం సోచేయ్యం, కాయసుచరితాది. ఏతస్సేవ హి విభాగస్స దస్సనత్థం వుత్తమ్పి చేతం పున వుత్తం, మనోసోచేయ్యగ్గహణేన వా ఝానాదిఉత్తరిమనుస్సధమ్మానమ్పి సఙ్గణ్హనత్థం సోచేయ్యగ్గహణం. ఆలయభూతన్తి సమథవిపస్సనానం అధిట్ఠానభూతం. ఉపోసథకమ్మన్తి ఉపోసథదివసే సమాదియిత్వా సమాచరితబ్బం పుఞ్ఞకమ్మం ఉపోసథో సహచరణఞాయేన. ‘‘అవిహింసాయాతి సత్తానం అవిహేఠనాయా’’తి వదన్తి, తం పన సీలగ్గహణేనేవ గహితం. తస్మా అవిహింసాయాతి కరుణాయాతి అత్థో. అవిహింసాగ్గహణేనేవ చేత్థ అప్పమఞ్ఞాసామఞ్ఞేన చత్తారోపి బ్రహ్మవిహారా ఉపచారావత్థా గహితా లక్ఖణహారనయేన. సకలన్తి అనవసేసం పరిపుణ్ణం. ఏవమేత్థ కామావచరత్తభావపరియాపన్నత్తా లక్ఖణస్స తంసంవత్తనికకామావచరకుసలధమ్మా ఏవ పారమితాసఙ్గహపుఞ్ఞసమ్భారభూతకాయసుచరితాదీహి ద్వాదసధా విభత్తా ఏవ. గాథాయం ‘‘సచ్చే’’తిఆదినా దసధా సఙ్గయ్హ దస్సితా. ఏస నయో సేసలక్ఖణేపి.

అంనుభీతి గాథాసుఖత్థం అకారం సానునాసికం కత్వా వుత్తం. బ్యఞ్జనాని లక్ఖణాని ఆచిక్ఖన్తీతి వేయఞ్జనికా.విక్ఖమ్భేతబ్బన్తి పటిబాహితబ్బం తస్సాతి మహాపురిసస్స, తస్స వా మహాపురిసలక్ఖణస్స. లక్ఖణసీసేన చేత్థ తంసంవత్తనికపుఞ్ఞసమ్భారో వుచ్చతి.

పాదతలచక్కలక్ఖణవణ్ణనా

౨౦౪. భయం నామ భీతి, తం పన ఉబ్బిజ్జనాకారేన, ఉత్తసనాకారేన చ పవత్తియా దువిధన్తి ఆహ ‘‘ఉబ్బేగభయఞ్చేవ ఉత్తాసభయఞ్చా’’తి. తదుభయమ్పి భయం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. అపనూదితాతి యథా చోరాదయో విలుప్పనబన్ధనాదీని పరస్స న కరోన్తి, కతఞ్చ పచ్చాహరణాదినా పటిపాకతికం హోతి, ఏవం యథా చ చణ్డహత్థిఆదయో దూరతో పరివజ్జితా హోన్తి, అపరివజ్జితే తస్స యథా ఠానే ఠితేహి అభిభవో న హోతి, ఏవం అపనూదితా. అతివాహేతీతి అతిక్కామేతి. తం ఠానన్తి తం సాసఙ్కట్ఠానం. అసక్కోన్తానన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం, అసక్కోన్తేతి అత్థో. అసక్కోన్తానన్తి వా అనాదరే సామివచనం. సహ పరివారేనాతి సపరివారం. తత్థ కిఞ్చి దేయ్యధమ్మం దేన్తో యదా తస్స పరివారభావేన అఞ్ఞమ్పి దేయ్యధమ్మం దేతి, ఏవం తస్స తం దానమయం పుఞ్ఞం సపరివారం నామ హోతి.

తమత్థం విత్థారేన దస్సేతుం ‘‘తత్థ అన్న’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా దేయ్యధమ్మం తస్స అన్నదానస్స పరివారో, ఏవం తస్స సక్కచ్చకరణం పీతి దస్సేన్తో ‘‘అథ ఖో’’తిఆదిమాహ. యాగుభత్తం దత్వావ అదాసీతి యోజనా. ఏస నయో ఇతో పరతోపి. సుత్తం వట్టేతీతి చీవరస్స సిబ్బనసుత్తకం దువట్టతివట్టాదివసేన వట్టితం అకాసి. రజనన్తి అల్లిఆదిరజనవత్థుం. పణ్డుపలాసన్తి రజనుపగమేవ పణ్డువణ్ణం పలాసం.

హేట్ఠిమానీతి అన్నాదీని చత్తారి. నిసదగ్గహణేనేవ నిసదపోతోపి గహితో. చీనపిట్ఠం సిన్ధురకచుణ్ణం. కోజవన్తి ఉద్దలోమిఏకన్తలోమిఆదికోజవత్థరణ. సువిభత్తఅన్తరానీతి సుట్ఠు విభత్తఅన్తరాని, ఏతేన చక్కావయవట్ఠానానం సుపరిచ్ఛిన్నతం దస్సేతి.

లద్ధాభిసేకా ఖత్తియా అత్తనో విజితే విసవితాయ బ్రాహ్మణాదికే చతూహి సఙ్గహవత్థూహి రఞ్జేతుం సక్కోన్తి, న ఇతరాతి ఆహ ‘‘రాజానోతి అభిసిత్తా’’తి. రాజతో యథాలద్ధగామనిగమాదిం ఇస్సరవతాయ భుఞ్జన్తీతి భోజకా, తాదిసో భోగో ఏతేసం అత్థి, తత్థ వా నియుత్తాతి భోగికా, తే ఏవ ‘‘భోగియా’’తి వుత్తా. సపరివారం దానన్తి వుత్తనయేన సపరివారదానం. జానాతూతి ‘‘సదేవకో లోకో జానాతూ’’తి ఇమినా వియ అధిప్పాయేన నిబ్బత్తం చక్కలక్ఖణన్తి లక్ఖణస్సేవ కమ్మసరిక్ఖతా దస్సితా. ఏవం సతి తికమేవ సియా, న చతుక్కం, తస్మా చక్కలక్ఖణస్స మహాపరివారతాయ ఞాపకనిమిత్తభావో కమ్మసరిక్ఖకం నామ. తేనేవాహ ‘‘సపరివారం…పే… జానాతూతి నిబ్బత్త’’న్తి. ‘‘దీఘాయుకతాయ తం నిమిత్త’’న్తి (దీ. ని. ౩.౨౦౭) చ వక్ఖతి, తథా ‘‘తం లక్ఖణం భవతి తదత్థజోతక’’న్తి (దీ. ని. ౩.౨౨౧) చ. నిస్సన్దఫలం పన పటిపక్ఖాభిభవో దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ గాథాయం ‘‘సత్తుమద్దనో’’తి.

౨౦౫. ఏతన్తి ఏతం గాథాబన్ధభూతం వచనం, తం పనత్థతో గాథా ఏవాతి ఆహ ‘‘ఇమా తదత్థపరిదీపనా గాథా వుచ్చన్తీ’’తి.

పురత్థాతి వా ‘‘పురే’’తి వుత్తతోపి పుబ్బే. యస్మా మహాపురిసో న అతీతాయ ఏకజాతియం, నాపి కతిపయజాతీసు, అథ ఖో పురిమపురిమతరాసు తథావ పటిపన్నో, తస్మా తత్థ పటిపత్తిం దస్సేతుం ‘‘పురే పురత్థా’’తి వుత్తం. ఇమిస్సాపి జాతియం అతీతకాలవసేన ‘‘పురేపురత్థా’’తి వత్తుం లబ్భాతి తతో విసేసనత్థం ‘‘పురిమాసు జాతీసూ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇమిస్సా’’తిఆది. కేచి ‘‘ఇమిస్సా జాతియా పుబ్బే తుసితదేవలోకే కతకమ్మపటిక్ఖేపవచన’’న్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం తత్థ తాదిసస్స కతకమ్మస్స అభావతో. అపనూదనోతి అపనేతా. అధిముత్తోతి యుత్తపయుత్తో.

పుఞ్ఞకమ్మేనాతి దానాదిపుఞ్ఞకమ్మేన. ఏవం సన్తేతి సతమత్తేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఏకేకం లక్ఖణం నిబ్బత్తేయ్య, ఏవం సతి. న రోచయింసూతి కేవలం సతమత్తేన పుఞ్ఞకమ్మేన లక్ఖణనిబ్బత్తిం న రోచయింసు అట్ఠకథాచరియా. కథం పన రోచయింసూతి ఆహ ‘‘అనన్తేసు పనా’’తిఆది. ఏకేకం కమ్మన్తి ఏకేకం దానాదిపుబ్బకమ్మం. ఏకేకం సతగుణం కత్వాతి అనన్తాసు లోకధాతూసు యత్తకా సత్తా, తేహి సబ్బేహి పచ్చేకం సతక్ఖత్తుం కతాని దానాదిపుఞ్ఞకమ్మాని యత్తకాని, తతో ఏకేకం పుఞ్ఞకమ్మం మహాసత్తేన సతగుణం కతం ‘‘సత’’న్తి అధిప్పేతం, తస్మా ఇధ సత-సద్దో బహుభావపరియాయో, న సఙ్ఖ్యావచనోతి దస్సేతి ‘‘సతగ్ఘి సతం దేవమనుస్సా’’తిఆదీసు వియ. తేనాహ ‘‘తస్మా సతపుఞ్ఞలక్ఖణోతి ఇమమత్థం రోచయింసూ’’తి.

ఆయతపణ్హితాదితిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౦౬. సరసచుతి నామ జాతస్స సత్తస్స యావజీవం జీవిత్వా పకతియా మరణం. ఆకడ్ఢజియస్స ధనుదణ్డస్స వియ పాదానం అన్తోముఖం కుటిలతాయ అన్తోవఙ్కపాదతా. బహిముఖం కుటిలతాయ బహివఙ్కపాదతా. పాదతలస్స మజ్ఝే ఊనతాయ ఉక్కుటికపాదతా. అగ్గపాదేన ఖఞ్జనకా అగ్గకోణ్డా. పణ్హిప్పదేసేన ఖఞ్జనకా పణ్హికోణ్డా. ఉన్నతకాయేనాతి అనోనతభావేన సముస్సితసరీరేన. ముట్ఠికతహత్థాతి ఆవుధాదీనం గహణత్థం కతముట్ఠిహత్థా. ఫణహత్థకాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠఙ్గులిహత్థా. ఇదమేత్థ కమ్మసరిక్ఖకన్తి ఇదం ఇమేసం తిణ్ణమ్పి లక్ఖణానం తథాగతస్స దీఘాయుకతాయ ఞాపకనిమిత్తభావో ఏత్థ ఆయతపణ్హితా, దీఘఙ్గులితా బ్రహ్ముజుగత్తతాతి ఏతస్మిం లక్ఖణత్తయే కమ్మసరిక్ఖకత్తం. నిస్సన్దఫలం పన అనన్తరాయతాది దట్ఠబ్బం.

౨౦౭. భాయితబ్బవత్థునిమిత్తం ఉప్పజ్జమానమ్పి భయం అత్తసినేహహేతుకం పహీనసినేహస్స తదభావతోతి ఆహ ‘‘యథా మయ్హం మరణతో భయం మమ జీవితం పియ’’న్తి. సుచిణ్ణేనాతి సుట్ఠు కతూపచితేన సుచరితకమ్మునా.

చవిత్వాతి సగ్గతో చవిత్వా. ‘‘సుజాతగత్తో సుభుజో’’తి ఆదయో సరీరావయవగుణా ఇమేహి లక్ఖణేహి అవినాభావినోతి దస్సేతుం వుత్తా. చిరయపనాయాతి అత్తభావస్స చిరకాలం పవత్తనాయ. తేనాహ ‘‘దీఘాయుకభావాయా’’తి. తతోతి చక్కవత్తీ హుత్వా యాపనతో. వసిప్పత్తోతి ఝానాదీసు వసీభావఞ్చేవ చేతోవసిభావఞ్చ పత్తో హుత్వా, కథం ఇద్ధిభావనాయ ఇద్ధిపాదభావనాయాతి అత్థో. యాపేతి చిరతరన్తి యోజనా.

సత్తుస్సదతాలక్ఖణవణ్ణనా

౨౦౮. రసో జాతో ఏతేసన్తి రసితాని, మహారసాని. తేనాహ ‘‘రససమ్పన్నాన’’న్తి. పిట్ఠఖజ్జకాదీనీతి పూపసక్ఖలిమోదకాదీని. ఆది-సద్దేన పన కదలిఫలాదిం సఙ్గణ్హాతి. పిట్ఠం పక్ఖిపిత్వా పచితబ్బపాయసం పిట్ఠపాయసం. ఆది-సద్దేన తథారూపభోజ్జయాగుఆదిం సఙ్గణ్హాతి.

ఇధ కమ్మసరిక్ఖకం నామ సత్తుస్సదతాలక్ఖణస్స పణీతలాభితాయ ఞాపకనిమిత్తభావో. ఇమినా నయేన తత్థ తత్థ లక్ఖణే కమ్మసరిక్ఖకం నిద్ధారేత్వా యోజేతబ్బం.

౨౦౯. ఉత్తమో అగ్గరసదాయకోతి సబ్బసత్తానం ఉత్తమో లోకనాథో అగ్గానం పణీతానం రసానం దాయకో. ఉత్తమానం అగ్గరసానన్తి పణీతేసుపి పణీతరసానం. ఖజ్జభోజ్జాదిజోతకన్తి ఖజ్జభోజ్జాదిలాభజోతకం. లాభసంవత్తనికస్స కమ్మస్స ఫలం ‘‘లాభసంవత్తనిక’’న్తి కారణూపచారేన వదతి. తదత్థజోతకన్తి వా తస్స పణీతభోజనదాయకత్తసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స జోతకం. తదాధిగచ్ఛతీతి ఏత్థ ఆ-కారో నిపాతమత్తన్తి ఆహ ‘‘తం అధిగచ్ఛతీ’’తి. లాభిరుత్తమన్తి ర-కారో పదసన్ధికరో.

కరచరణాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౦. పబ్బజితపరిక్ఖారం పత్తచీవరాదిం గిహిపరిక్ఖారం వత్థావుధయానసయనాదిం.

సబ్బన్తి సబ్బం ఉపకారం. మక్ఖేత్వా నాసేతి మక్ఖిభావే ఠత్వా. తేలేన వియ మక్ఖేతీతి సతధోతతేలేన మక్ఖేతి వియ. అత్థసంవడ్ఢనకథాయాతి హితావహకథాయ. కథాగహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం. పరేసం హితావహో కాయపయోగోపి అత్థచరియా. అట్ఠకథాయం పన వచీపయోగవసేనేవ అత్థచరియా వుత్తా.

సమానత్తతాయాతి సదిసభావే సమానట్ఠానే ఠపనేన, తం పనస్స సమానట్ఠానే ఠపనం అత్తసదిసతాకరణం, సుఖేన ఏకసమ్భోగతా, అత్తనో సుఖుప్పత్తియం; తస్స చ దుక్ఖుప్పత్తియం తేన అత్తనో ఏకసమ్భోగతాతి ఆహ ‘‘సమానసుఖదుక్ఖభావేనా’’తి. సా చ సమానసుఖదుక్ఖతా ఏకతో నిసజ్జాదినా పాకటా హోతీతి తం దస్సేన్తో ‘‘ఏకాసనే’’తిఆదిమాహ. న హి సక్కా ఏకపరిభోగో కాతుం జాతియా హీనత్తా. తథా అకరియమానే చ సో కుజ్ఝతి భోగేన అధికత్తా, తస్మా దుస్సఙ్గహో. న హి సో ఏకపరిభోగం ఇచ్ఛతి జాతియా హీనభావతో. న అకరియమానే చ కుజ్ఝతి భోగేన హీనభావతో. ఉభోహీతి జాతిభోగేహి. సదిసోపి సుసఙ్గహో ఏకసదిసభావేనేవ ఇతరేన సహ ఏకపరిభోగస్స పచ్చాసీసాయ, అకరణే చ తస్స కుజ్ఝనస్సాభావతో. అదీయమానేపి కిస్మిఞ్చి ఆమిసే అకరియమానేపి సఙ్గహే. న పాపకేన చిత్తేన పస్సతి పేసలభావతో. తతో ఏవ పరిభోగోపి…పే… హోతి.ఏవరూపన్తి గిహీ చే, ఉభోహి సదిసం; పబ్బజితో చే, సీలవన్తన్తి అధిప్పాయో.

సుసఙ్గహితావ హోన్తీతి సుట్ఠు సఙ్గహితా ఏవ హోన్తి దళ్హభత్తిభావతో. తేనాహ ‘‘న భిజ్జన్తీ’’తి.

దానాదిసఙ్గహకమ్మన్తి దానాదిభేదం పరసఙ్గణ్హనవసేన పవత్తం కుసలకమ్మం.

౨౧౧. అనవఞ్ఞాతేన అపరిభూతేన సమ్భావితేన. పమోదో వుచ్చతి హాసో, న అప్పమోదేనాతి ఏత్థ పటిసేధద్వయేన సో ఏవ వుత్తో. సో చ ఓదగ్యసభావత్తా న దీనో ధమ్మూపసఞ్హితత్తా న గబ్భయుత్తోతి ఆహ ‘‘న దీనేన న గబ్భితేనాతి అత్థో’’తి. సత్తానం అగణ్హనగుణేనాతి యోజనా.

అతిరుచిరన్తి అతివియ రుచిరకతం, తం పన పస్సన్తానం పసాదావహన్తి ఆహ ‘‘సుపాసాదిక’’న్తి. సుట్ఠు ఛేకన్తి అతివియ సున్దరం. విధాతబ్బోతి విధాతుం సన్దిసితుం సక్కుణేయ్యో. పియం వదతీతి పియవదూ యథా ‘‘సబ్బవిదూ’’తి. సుఖమేవ సుఖతా, తం సుఖతం. ధమ్మఞ్చ అనుధమ్మఞ్చాతి లోకుత్తరధమ్మఞ్చేవ తస్స అనురూపపుబ్బభాగధమ్మఞ్చ.

ఉస్సఙ్ఖపాదాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౨. ‘‘అత్థూపసంహిత’’న్తి ఇమినా వట్టనిస్సితా ధమ్మకథా వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఇధలోకపరలోకత్థనిస్సిత’’న్తి. ‘‘ధమ్మూపసంహిత’’న్తి ఇమినా వివట్టనిస్సితా, తస్మా దసకుసలకమ్మపథా వివట్టసన్నిస్సయా వేదితబ్బా. నిదంసేసీతి సన్దస్సేసి తే ధమ్మే పచ్చక్ఖే కత్వా పకాసేసి. నిదంసనకథన్తి పాకటకరణకథం. జేట్ఠట్ఠేన అగ్గో, పాసంసట్ఠేన సేట్ఠో, పముఖట్ఠేన పామోక్ఖో, పధానట్ఠేన ఉత్తమో, హితసుఖత్థికేహి పకారతో వరణీయతో రజనీయతో పవరోతి ఏవం అత్థవిసేసవాచీనమ్పి ‘‘అగ్గో’’తిఆదీనం పదానం భావత్థస్స భేదాభావతో ‘‘సబ్బాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానీ’’తి ఆహ.

ఉద్ధఙ్గమనీయాతి సుణన్తానం ఉపరూపరి విసేసం గమేన్తీతి ఉద్ధఙ్గమనీయా. సఙ్ఖాయ అధో పిట్ఠిపాదసమీపే ఏవ పతిట్ఠితత్తా అధోసఙ్ఖా పాదా ఏతస్సాతి అధోసఙ్ఖపాదో. సఙ్ఖాతి చ గోప్ఫకానమిదం నామం.

౨౧౩. ధమ్మదానయఞ్ఞన్తి ధమ్మదానసఙ్ఖాతం యఞ్ఞం.

సుట్ఠు సణ్ఠితాతి సమ్మదేవ సణ్ఠితా. పిట్ఠిపాదస్స ఉపరి పకతిఅఙ్గులేన చతురఙ్గులే జఙ్ఘాపదేసే నిగూళ్హా అపఞ్ఞాయమానరూపా హుత్వా ఠితాతి అత్థో.

ఏణిజఙ్ఘలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౪. సిప్పన్తి సిక్ఖితబ్బట్ఠేన ‘‘సిప్ప’’న్తి లద్ధనామం సత్తానం జీవికాహేతుభూతం ఆజీవవిధిం. జీవికత్థం, సత్తానం ఉపకారత్థఞ్చ వేదితబ్బట్ఠేన విజ్జా, మన్తసత్థాది. చరన్తి తేన సుగతిం, సుఖఞ్చ గచ్ఛన్తీతి చరణం. కమ్మస్సకతాఞాణం ఉత్తరపదలోపేన ‘‘కమ్మ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కమ్మన్తి కమ్మస్సకతాజాననపఞ్ఞా’’తి. తాని చేవాతి పుబ్బే వుత్తహత్థిఆదీని చేవ. సత్త రతనానీతి ముత్తాదీని సత్త రతనాని. చ-సద్దేన రఞ్ఞో ఉపభోగభూతానం వత్థసేయ్యాదీనం సఙ్గహో. రఞ్ఞో అనుచ్ఛవికానీతి రఞ్ఞో పరిభుఞ్జనయోగ్యాని. సబ్బేసన్తి ‘‘రాజారహానీ’’తిఆదినా వుత్తానం సబ్బేసంయేవ ఏకజ్ఝం గహణం. బుద్ధానం పరిసా నామ ఓధిసో అనోధిసో చ సమితపాపా, తథత్థాయ పటిపన్నా చ హోతీతి వుత్తం ‘‘సమణానం కోట్ఠాసభూతా చతస్సో పరిసా’’తి.

సిప్పాదివాచనన్తి సిప్పానం సిక్ఖాపనం. పాళియమ్పి హి ‘‘వాచేతా’’తి వాచనసీసేన సిక్ఖాపనం దస్సితం. ఉక్కుటికాసనన్తి తంతంవేయ్యావచ్చకరణేన ఉక్కుటికస్స నిసజ్జా. పయోజనవసేన గేహతో గేహం గామతో గామం జఙ్ఘాయో కిలమేత్వా పేసనం జఙ్ఘపేసనికా. లిఖిత్వా పాతితం వియ హోతి అపరిపుణ్ణభావతో. అనుపుబ్బఉగ్గతవట్టితన్తి గోప్ఫకట్ఠానతో పట్ఠాయ యావ జాణుప్పదేసా మంసూపచయస్స అనుక్కమేన సమన్తతో వడ్ఢితత్తా అనుపుబ్బేన ఉగ్గతం హుత్వా సువట్టితం. ఏణిజఙ్ఘలక్ఖణన్తి సణ్ఠానమత్తేన ఏణిమిగజఙ్ఘాసదిసజఙ్ఘలక్ఖణం.

౨౧౫. ‘‘యతుపఘాతాయా’’తి ఏత్థ త-కారో పదసన్ధికరో, అనునాసికలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘య’’న్తిఆది. ‘‘ఉద్ధగ్గలోమా సుఖుమత్తచోత్థతా’’తి వుత్తత్తా చోదకేన ‘‘కిం పన అఞ్ఞేన కమ్మేన అఞ్ఞం లక్ఖణం నిబ్బత్తతీ’’తి చోదితో, ఆచరియో ‘‘న నిబ్బత్తతీ’’తి వత్వా ‘‘యది ఏవం ఇధ కస్మా లక్ఖణన్తరం కథిత’’న్తి అన్తోలీనమేవ చోదనం పరిహరన్తో ‘‘యం పన నిబ్బత్తతీతి…పే… ఇధ వుత్త’’న్తి ఆహ. తత్థ యం పన నిబ్బత్తతీతి యం లక్ఖణం వుచ్చమానలక్ఖణనిబ్బత్తకేన కమ్మునా నిబ్బత్తతి. తం అనుబ్యఞ్జనం హోతీతి తం లక్ఖణం వుచ్చమానస్స లక్ఖణస్స అనుకూలలక్ఖణం నామ హోతి. తస్మా తేన కారణేన ఇధ ఏణిజఙ్ఘలక్ఖణకథనే ‘‘ఉద్ధగ్గలోమా సుఖుమత్తచోత్థతా’’తి లక్ఖణన్తరం వుత్తం.

సుఖుమచ్ఛవిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౬. సమితపాపట్ఠేన సమణం, న పబ్బజ్జామత్తేన. బాహితపాపట్ఠేన బ్రాహ్మణం, న జాతిమత్తేన.

మహన్తానం అత్థానం పరిగ్గణ్హనతో మహతీ పఞ్ఞా ఏతస్సాతి మహాపఞ్ఞో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయోతి ఆహ ‘‘మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతోతి అత్థో’’తి. నానత్తన్తి యాహి మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతత్తా భగవా ‘‘మహాపఞ్ఞో’’తిఆదినా కిత్తీయతి, తాసం మహాపఞ్ఞాదీనం ఇదం నానత్తం అయం వేమత్తతా.

యస్స కస్సచి విసేసతో అరూపధమ్మస్స మహత్తం నామ కిచ్చసిద్ధియా వేదితబ్బన్తి తదస్సా కిచ్చసిద్ధియా దస్సేన్తో ‘‘మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా’’తిఆదిమాహ. తత్థ హేతుమహన్తతాయ, పచ్చయమహన్తతాయ, నిస్సయమహన్తతాయ, పభేదమహన్తతాయ, కిచ్చమహన్తతాయ, ఫలమహన్తతాయ, ఆనిసంసమహన్తతాయ చ సీలక్ఖన్ధస్స మహన్తభావో వేదితబ్బో. తత్థ హేతు అలోభాదయో. పచ్చయో హిరోత్తప్పసద్ధాసతివీరియాదయో. నిస్సయో సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధినియతతా, తంసమఙ్గినో చ పురిసవిసేసా. పభేదో చారిత్తవారిత్తాదివిభాగో. కిచ్చం తదఙ్గాదివసేన పటిపక్ఖవిధమనం. ఆనిసంసో పియమనాపతాది. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే, (విసుద్ధి. ౧.౬) ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౬౫) చ ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమినా నయేన సమాధిక్ఖన్ధాదీనమ్పి మహన్తతా యథారహం విత్థారేత్వా వేదితబ్బా. ఠానాఠానానం పన మహావిసయతాయ, సా బహుధాతుకసుత్తే ఆగతనయేన వేదితబ్బా. విహారసమాపత్తియో సమాధిక్ఖన్ధనిద్ధారణనయేన వేదితబ్బా. అరియసచ్చానం సకలసాసనసఙ్గహతో, సో సచ్చవిభఙ్గ- (విభ. ౧౮౯) తంసంవణ్ణనాసు (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯) ఆగతనయేన, సతిపట్ఠానా దీనం సతిపట్ఠానవిభఙ్గాదీసు, (విభ. ౩౫౫) తంసంవణ్ణనాసు (విభ. అట్ఠ. ౩౫౫) చ ఆగతనయేన, సామఞ్ఞఫలానం మహతో హితస్స, మహతో సుఖస్స, మహతో అత్థస్స, మహతో యోగక్ఖేమస్స నిబ్బత్తిభావతో, సన్తపణీతనిపుణఅతక్కావచరపణ్డితవేదనీయభావతో చ; అభిఞ్ఞానం మహాసమ్భారతో, మహావిసయతో, మహాకిచ్చతో, మహానుభావతో, మహానిబ్బత్తితో చ, నిబ్బానస్స మదనిమ్మదనాదిమహత్తసిద్ధితో మహన్తతా వేదితబ్బా.

పుథుపఞ్ఞాతి ఏత్థాపి వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – నానాఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామా’’తి ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తేసుపి ‘‘ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, బహువిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స అతీతాదిభేదవసేనాపి నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తథా ‘‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే...ఇదం ధమ్మాయతనం నామ. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చతుభూమకా’’తి ఏవం ఆయతనానం నానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. నానాధాతూసూతి ‘‘అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ. తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే ధాతుయో చతుభూమికా’’తి ఏవం నానాధాతూసు ఞాణం పవత్తతి, తయిదం ఉపాదిన్నకధాతువసేన వుత్తం. పచ్చేకబుద్ధానమ్పి హి ద్విన్నఞ్చ అగ్గసావకానం ఉపాదిన్నకధాతూసు ఏవం నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి, తఞ్చ ఖో ఏకదేసతోవ, న నిప్పదేసతో. అనుపాదిన్నకధాతూనం పన లక్ఖణాదిమత్తమేవ జానన్తి, న నానాకరణం. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానమేవ పన ‘‘ఇమాయ నామధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో, ఇమస్స కాళో, ఇమస్స మట్ఠో, ఇమస్స బహలత్తచో, ఇమస్స తనుతచో. ఇమస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం. ఇమస్స పుప్ఫం నీలం, ఇమస్స పీతకం, లోహితకం, ఓదాతం, సుగన్ధం, దుగ్గన్ధం. ఫలం ఖుద్దకం, మహన్తం, దీఘం, వట్టం, సుసణ్ఠానం, దుస్సణ్ఠానం, మట్ఠం, ఫరుసం, సుగన్ధం, దుగ్గన్ధం, మధురం, తిత్తకం, అమ్బిలం, కటుకం, కసావం. కణ్టకో తిఖిణో, అతిఖిణో, ఉజుకో, కుటిలో, కణ్హో, నీలో, ఓదాతో హోతీ’’తి ధాతునానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.

నానాపటిచ్చసముప్పాదేసూతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో చ నానాపభేదేసు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు. అవిజ్జాదిఅఙ్గాని హి పచ్చేకం పటిచ్చసముప్పాదసఞ్ఞితాని. తేనాహ సఙ్ఖారపిటకే ‘‘ద్వాదస పచ్చయా ద్వాదస పటిచ్చసముప్పాదా’’తి. నానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసూతి నానాసభావేసు నిచ్చసారాదివిరహితేసు సుఞ్ఞతభావేసు తతో ఏవ ఇత్థిపురిసఅత్తత్తనియాదివసేన అనుపలబ్భనసభావేసు పకారేసు. మ-కారో హేత్థ పదసన్ధికరో. నానాఅత్థేసూతి అత్థపటిసమ్భిదాయ విసయభూతేసు పచ్చయుప్పన్నాదివసేన నానావిధేసు అత్థేసు. ధమ్మేసూతి ధమ్మపటిసమ్భిదాయ విసయభూతేసు పచ్చయాదివసేన నానావిధేసు ధమ్మేసు. నిరుత్తీసూతి తేసంయేవ అత్థధమ్మానం నిద్ధారణవచనసఙ్ఖాతేసు నానానిరుత్తీసు. పటిభానేసూతి అత్థపటిసమ్భిదాదీసు విసయభూతేసు ‘‘ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీ’’తి (విభ. ౭౨౬, ౭౨౯, ౭౩౧, ౭౩౨, ౭౩౪, ౭౩౬, ౭౩౯) తథా తథా పటిభానతో ఉపతిట్ఠనతో ‘‘పటిభానానీ’’తి లద్ధనామేసు నానాఞాణేసు. ‘‘పుథునానాసీలక్ఖన్ధేసూ’’తిఆదీసు సీలస్స పుథుత్తం వుత్తమేవ, ఇతరేసం పన వుత్తనయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా పాకటమేవ. యం పన అభిన్నం ఏకమేవ నిబ్బానం, తత్థ ఉపచారవసేన పుథుత్తం గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘పుథుజ్జనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మా’’తి, తేనస్స మదనిమ్మదనాదిపరియాయేన పుథుత్తం పరిదీపితం హోతి.

ఏవం విసయవసేన పఞ్ఞాయ మహత్తం, పుథుత్తం దస్సేత్వా ఇదాని సమ్పయుత్తధమ్మవసేన హాసభావం, పవత్తిఆకారవసేన జవనభావం, కిచ్చవసేన తిక్ఖాదిభావం దస్సేతుం ‘‘కతమా హాసపఞ్ఞా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హాసబహులోతి పీతిబహులో. సేసపదాని తస్సేవ వేవచనాని. సీలం పరిపూరేతీతి హట్ఠపహట్ఠో ఉదగ్గుదగ్గో హుత్వా ఠపేత్వా ఇన్ద్రియసంవరం తస్స విసుం వుత్తత్తా అనవసేససీలం పరిపూరేతి. పీతిసోమనస్ససహగతా హి పఞ్ఞా అభిరతివసేన ఆరమ్మణే ఫుల్లితవికసితా వియ పవత్తతి, న ఏవం ఉపేక్ఖాసహగతా. పున సీలక్ఖన్ధన్తి అరియసీలక్ఖన్ధమాహ. ‘‘సమాధిక్ఖన్ధ’’న్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

సబ్బం తం రూపం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి యా రూపధమ్మే ‘‘అనిచ్చా’’తి సీఘవేగేన పవత్తతి, పటిపక్ఖదూరభావేన పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స సాతిసయత్తా ఇన్దేన విస్సట్ఠవజిరం వియ లక్ఖణం అవిరజ్ఝన్తీ అదన్ధాయన్తీ రూపక్ఖన్ధే అనిచ్చలక్ఖణం వేగసా పటివిజ్ఝతి, సా జవనపఞ్ఞా నామాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేత్వా బలవవిపస్సనావసేన దస్సేతుం ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖయట్ఠేనాతి యత్థ యత్థ ఉప్పజ్జతి, తత్థ తత్థేవ భిజ్జనతో ఖయసభావత్తా. భయట్ఠేనాతి భయానకభావతో. అసారకట్ఠేనాతి అసారకభావతో అత్తసారవిరహతో, నిచ్చసారాదివిరహతో చ. తులయిత్వాతి తులనభూతాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ తులేత్వా. తీరయిత్వాతి తాయ ఏవ తీరణభూతాయ తీరయిత్వా. విభావయిత్వాతి యాథావతో పకాసేత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా. విభూతం కత్వాతి పాకటం కత్వా. రూపనిరోధేతి రూపక్ఖన్ధనిరోధహేతుభూతే నిబ్బానే నిన్నపోణపబ్భారభావేన. ఇదాని సిఖాప్పత్తవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేతుం పున ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘వుట్ఠానగామినివిపస్సనావసేనా’’తి కేచి.

ఞాణస్స తిక్ఖభావో నామ సవిసేసం పటిపక్ఖపహానేన వేదితబ్బోతి. ‘‘ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా’’తి వత్వా తే పన కిలేసే విభాగేన దస్సేన్తో ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్క’’న్తిఆదిమాహ. తిక్ఖపఞ్ఞో ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి, పటిపదా చస్స న చలతీతి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం ఆసనే చత్తారో అరియమగ్గా…పే… అధిగతా హోన్తీ’’తిఆది.

‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి యాథావతో దస్సనేన సచ్చప్పటివేధో ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞథాతి కారణముఖేన నిబ్బేధికపఞ్ఞం దస్సేతుం ‘‘సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉబ్బేగబహులోతి వుత్తనయేన సబ్బసఙ్ఖారేసు అభిణ్హపవత్తసంవేగో. ఉత్తాసబహులోతి ఞాణుత్తాసవసేన సబ్బసఙ్ఖారేసు బహుసో ఉత్రాసమానసో, ఏతేన ఆదీనవానుపస్సనమాహ. ‘‘ఉక్కణ్ఠనబహులో’’తి పన ఇమినా నిబ్బిదానుపస్సనమాహ, ‘‘అరతిబహులో’’తిఆదినా తస్సా ఏవ అపరాపరుప్పత్తిం. బహిముఖోతి సబ్బసఙ్ఖారతో బహిభూతం నిబ్బానం ఉద్దిస్స పవత్తఞాణముఖో, తథా వా పవత్తితవిమోక్ఖముఖో. నిబ్బిజ్ఝనం నిబ్బేధో, సో ఏతిస్సా అత్థి, నిబ్బిజ్ఝతీతి వా నిబ్బేధికా, సా ఏవ పఞ్ఞా నిబ్బేధికపఞ్ఞా. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా, ఉత్తానత్థత్తా చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౨౧౭. పబ్బజితం ఉపాసితాతి ఏత్థ యాదిసం పబ్బజితం ఉపాసతో పఞ్ఞాపటిలాభో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పణ్డితం పబ్బజిత’’న్తి వుత్తం. ఉపాసనఞ్చేత్థ ఉపట్ఠానవసేన ఇచ్ఛితం, న ఉపనిసీదనమత్తేనాతి ఆహ ‘‘పయిరుపాసితా’’తి. అత్థన్తి హితం. అబ్భన్తరం కరిత్వాతి అబ్భన్తరగతం కత్వా. తేనాహ ‘‘అత్థయుత్త’’న్తి. భావనపుంసకనిద్దేసో చాయం, హితూపసఞ్హితం కత్వాతి అత్థో. అన్తర-సద్దో వా చిత్తపరియాయో ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) వియ. తస్మా అత్థన్తరోతి హితజ్ఝాసయోతి అత్థో.

పటిలాభత్థాయ గతేనాతి పటిలాభత్థాయ పవత్తేన, పటిలాభసంవత్తనియేనాతి అత్థో. ఉప్పాదే చ నిమిత్తే చ ఛేకాతి ఉప్పాదవిధిమ్హి చేవ నిమిత్తవిధిమ్హి చ కుసలా. ఉప్పాదనిమిత్తకోవిదతాసీసేన చేత్థ లక్ఖణకోసల్లమేవ దస్సేతి. అథ వా సేసలక్ఖణానం నిబ్బత్తియా బుద్ధానం, చక్కవత్తీనఞ్చ ఉప్పాదో అనుమీయతి, యాని తేహి లద్ధబ్బఆనిసంసాని నిమిత్తాని, తస్మిం ఉప్పాదే చ నిమిత్తే చ అనుమిననాదివసేన ఛేకా నిపుణాతి అత్థో. ఞత్వా పస్సిస్సతీతి ఞాణేన జానిత్వా పస్సిస్సతి, న చక్ఖువిఞ్ఞాణేనాతి అధిప్పాయో.

అత్థానుసాసనీసూతి అత్థానం హితానం అనుసాసనీసు. యస్మా అనత్థపటివజ్జనపుబ్బికా సత్తానం అత్థపటిపత్తి, తస్మా అనత్థోపి పరిచ్ఛిజ్జ గహేతబ్బో, జానితబ్బో చాతి వుత్తం ‘‘అత్థానత్థం పరిగ్గాహకాని ఞాణానీ’’తి, యతో ‘‘ఆయుపాయకోసల్లం వియ అపాయకోసల్లమ్పి ఇచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తం.

సువణ్ణవణ్ణలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౮. పటిసఙ్ఖానబలేన కోధవినయేన అక్కోధనో, న భావనాబలేనాతి దస్సేతుం ‘‘న అనాగామిమగ్గేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం అక్కోధవసికత్తాతి ఏవం మఘమాణవో వియ న కోధవసం గతత్తా. నాభిసజ్జీతి కుజ్ఝనవసేనేవ న అభిసజ్జి. యఞ్హి కోధస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభూతే ఆరమ్మణే ఉపనాహస్స పచ్చయభూతం కుజ్ఝనవసేన అభిసజ్జనం, తం ఇధాధిప్పేతం, న లుబ్భనవసేన. తేనాహ ‘‘కుటిలకణ్టకో వియా’’తిఆది. సో హి యత్థ లగ్గతి, తం ఖోభేన్తో ఏవ లగ్గతి. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం మమ్మట్ఠానే. మమ్మన్తి ఫుట్ఠమత్తేపి రుజ్జనట్ఠానం. పుబ్బుప్పత్తికోతి పఠముప్పన్నో. తతో బలవతరో బ్యాపాదో లద్ధాసేవనతాయ చిత్తస్స బ్యాపజ్జనతో. తతో బలవతరా పతిత్థియనాతి సాతిసయం లద్ధాసేవనతాయ తతో బ్యాపాదావత్థాయపి బలవతరా పతిత్థియనా పచ్చత్థికభావేన థామప్పత్తితో.

సుఖుమత్థరణాదీతి ఆది-సద్దేన పణీతభోజనీయాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో భోజనదానస్సపి వణ్ణసమ్పదానిమిత్తభావతో. తేనాహ భగవా ‘‘భోజనం భిక్ఖవే దదమానో దాయకో పటిగ్గాహకానం…పే… ఆయుం దేతి, వణ్ణం దేతీ’’తి (అ. ని. ౫.౩౭) తథా చ వక్ఖతి ‘‘ఆమిసదానేన వా’’తి.

౨౧౯. తి అదాసి. దేవోతి మేఘో, పజ్జున్నో ఏవ వా. వరతరోతి ఉత్తమతరో. పబ్బజ్జాయ విసదిసావత్థాది భావతో న పబ్బజ్జాతి అపబ్బజ్జా, గిహిభావో. అచ్ఛాదేన్తి కోపీనం పటిచ్ఛాదేన్తి ఏతేహీతి అచ్ఛాదనాని, నివాసనాని, తేసం అచ్ఛాదనానఞ్చేవ సేస వత్థానఞ్చ కోజవాది ఉత్తమపావురణానఞ్చ. వినాసోతి కతస్స కమ్మస్స అవిపచ్చిత్వా వినాసో.

కోసోహితవత్థగుయ్హలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౦. సమానేతాతి సమ్మదేవ ఆనేతా సమాగమేతా. రజ్జే పతిట్ఠితేన సక్కా కాతుం బహుభతికస్సేవ ఇజ్ఝనతో. కత్తా నామ నత్థీతి వజ్జం పటిచ్ఛాదేన్తీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో, కరోన్తి వజ్జపటిచ్ఛాదనకమ్మన్తి వా. నను వజ్జపటిచ్ఛాదనకమ్మం నామ సావజ్జన్తి? సచ్చం సావజ్జం సంకిలిట్ఠచిత్తేన పటిచ్ఛాదేన్తస్స, ఇదం పన అసంకిలిట్ఠచిత్తేన పరస్స ఉప్పజ్జనకఅనత్థం పరిహరణవసేన పవత్తం అధిప్పేతం. ‘‘ఞాతిసఙ్గహం కరోన్తేనా’’తి ఏతేన ఞాతత్థచరియావసేన తం కమ్మం పవత్తతీతి దస్సేతి.

౨౨౧. అమిత్తతాపనాతి అమిత్తానం తపనసీలా, అమిత్తతాపనం హోతు వా మా వా ఏవంసభావాతి అత్థో. న హి చక్కవత్తినో పుత్తానం అమిత్తా నామ కేచి హోన్తి, యే తే భవేయ్యుం, చక్కానుభావేనేవ సబ్బేపి ఖత్తియాదయో అనువత్తకా తేసం భవన్తి.

పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పరిమణ్డలాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౨. సమన్తి సమానం. తేన తేన లోకే విఞ్ఞాతగుణేన సమం సమానం జానాతి, యతో తత్థ పటిపజ్జనవిధినావ ఇతరస్మిం పటిపజ్జతి. సయం జానాతీతి అపరనేయ్యో హుత్వా సయమేవ జానాతి. పురిసం జానాతీతి వా ‘‘అయం సేట్ఠో, అయం మజ్ఝిమో, అయం నిహీనో’’తి తం తం పురిసం యాథావతో జానాతి. పురిసవిసేసం జానాతీతి తస్మిం తస్మిం పురిసే విజ్జమానం విసేసం జానాతి, యతో తత్థ తత్థ అనురూపదానపదానాదిపటిపత్తియా యుత్తపత్తకారీ హోతి. తేనాహ ‘‘అయమిదమరహతీ’’తిఆది.

సమ్పత్తిపటిలాభట్ఠేనాతి దిట్ఠధమ్మికాదిసమ్పత్తీనం పటిలాభాపనట్ఠేన. సమసఙ్గహకమ్మన్తి సమం జానిత్వా తదనురూపం తస్స తస్స సఙ్గణ్హనకమ్మం.

౨౨౩. తులయిత్వాతి తీరయిత్వా. పటివిచినిత్వాతి వీమంసిత్వా. నిపుణయోగతో నిపుణా, అతివియ నిపుణా అతినిపుణా, సా పన తేసం నిపుణతా సణ్హసుఖుమా పఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘సుఖుమపఞ్ఞా’’తి.

సీహపుబ్బద్ధకాయాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౪. ఖేమకామోతి అనుపద్దవకామో. కమ్మస్సకతాఞాణం సత్తానం వడ్ఢిఆవహం సబ్బసమ్పత్తివిధాయకన్తి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాయాతి కమ్మస్సకతాపఞ్ఞాయా’’తి.

సమన్తపరిపూరానీతి సమన్తతో సబ్బభాగేహి పరిపుణ్ణాని. తతో ఏవ అహీనాని అనూనాని. ధనాదీహీతి ధనధఞ్ఞాదీహి.

౨౨౫. ఓకప్పనసద్ధా సద్ధేయ్యవత్థుం ఓక్కన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా సద్దహనసద్ధా. సా ఏవ పసాదనీయవత్థుస్మిమ్పి అభిప్పసీదనవసేన పవత్తియా పసాదసద్ధా.పరియత్తిసవనేనాతి సత్తానం హితసుఖావహాయ పరియత్తియా సవనేన. ధారణపరిచయాదీనం తంమూలకత్తా తథా వుత్తం. ఏతేసన్తి సద్ధాదీనం. సహ హానధమ్మేనాతి సహానధమ్మో, న సహానధమ్మోతి అసహానధమ్మో, తస్స భావో అసహానధమ్మతా, తం అసహానధమ్మతం, అపరిహానియసభావన్తి అత్థో.

రసగ్గసగ్గితాలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౬. తిలఫలమత్తమ్పి భోజనం. సబ్బత్థ ఫరతీతి సబ్బా రసాహరణియో అనుస్సరన్తం సభావేన సబ్బస్మిం కాయే ఫరతి. సమా హుత్వా వహన్తీతి అవిసమా ఉజుకా హుత్వా పవత్తన్తి.

ఆరోగ్యకరణకమ్మన్తి అరోగభావకరం సత్తానం అవిహేఠనకమ్మం. మధురాదిభేదం రసం గసతి హరతి ఏతేహి, సయమేవ వా తం గసన్తి గిలన్తి అన్తో పవేసేన్తీతి రసగ్గసా, రసగ్గసానం అగ్గా రసగ్గసగ్గా, తే ఏత్థ సన్తీతి రసగ్గసగ్గీ, తదేవ లక్ఖణం. భవతి హి అభిన్నేపి వత్థుస్మిం తగ్గతవిసేసావబోధనత్థం భిన్నం వియ కత్వా వోహారో యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి. రసగ్గసగ్గితాసఙ్ఖాతం వా లక్ఖణం రసగ్గసగ్గిలక్ఖణం.

౨౨౭. వధ-సద్దో ‘‘అత్తానం వధిత్వా వధిత్వా రోదతీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౮౭౯) బాధనత్థోపి హోతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘మారణవధేనా’’తి వుత్తం, మారణసఙ్ఖాతేన వధేనాతి అత్థో. బాధనత్థో ఏవ వా వధ-సద్దో, మారణేన, బాధనేన చాతి అత్థో. ఉబ్బాధనాయాతి బన్ధనాగారే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధం ఉద్ధం బాధనేన. తేనాహ ‘‘బన్ధనాగారప్పవేసనేనా’’తి.

అభినీలనేత్తాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౮. విసటన్తి కుజ్ఝనవసేన వినిసటం కత్వా. తేనాహ ‘‘కక్కటకో వియా’’తిఆది. విసాచీతి విరూపం సాచితకం, విజిమ్హన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘వఙ్కక్ఖికోటియా’’తి, కుటిలఅక్ఖికోటిపాతేనాతి అత్థో. విచేయ్య పేక్ఖితాతి ఉజుకం అనోలోకేత్వా దిట్ఠిపాతం విచారేత్వా ఓలోకేత్వా. తేనాహ ‘‘యో కుజ్ఝిత్వా’’తిఆది. పరోతి కుజ్ఝితో. న ఓలోకేతి తం సమ్ముఖా గచ్ఛన్తం కుజ్ఝిత్వా న ఓలోకేతి, పరమ్ముఖా. వితేయ్యాతి విరూపం తిరియం, విఞ్ఞూనం ఓలోకనక్కమం వీతిక్కమిత్వాతి అత్థో. జిమ్హం అనోలోకేత్వా ఉజుకం ఓలోకనం నామ కుటిలభావకరానం పాపధమ్మానం అభాజనఉజుకతచిత్తతస్సేవ హోతీతి ఆహ ‘‘ఉజుమనో హుత్వా ఉజుం పేక్ఖితా’’తి. యథా చ ఉజుం పేక్ఖితా హోతీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. పసటన్తి ఉమ్మీలనవసేన సమ్మదేవ పత్థటం. విపులం విత్థతన్తి తస్సేవ వేవచనం. పియం పియాయితబ్బం దస్సనం ఓలోకనం ఏతస్సాతి పియదస్సనో.

కాణోతి అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వా పేక్ఖనకో. కాకక్ఖీతి కేకరక్ఖో. వఙ్కక్ఖీతి జిమ్హపేక్ఖనకో. ఆవిలక్ఖీతి ఆకులదిట్ఠిపాతో. నీలపీతలోహితసేతకాళవణ్ణానం వసేన పఞ్చవణ్ణో. తత్థ పీతలోహితవణ్ణా సేతమణ్డలగతరాజివసేన, నీలసేతకాళవణ్ణా పన తంతంమణ్డలవసేనేవ వేదితబ్బా. ‘‘పసాదోతి పన తేసం వణ్ణానం పసన్నాకారం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి కేచి. పఞ్చవణ్ణో పసాదోతి పన యథావుత్తపఞ్చవణ్ణపరివారో, తేహి వా పటిమణ్డితో పసాదోతి అత్థో. నేత్తసమ్పత్తికరానీతి ‘‘పఞ్చవణ్ణపసాదతా తిరోహితవిదూరగతదస్సనసమత్థతా’’తి ఏవమాది చక్ఖుసమ్పదాయ కారణాని. లక్ఖణసత్థే యుత్తాతి లక్ఖణసత్థే ఆయుత్తా సుకుసలా.

ఉణ్హీససీసలక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౦. పుబ్బఙ్గమోతి ఏత్థ పుబ్బఙ్గమతా నామ పముఖతా, జేట్ఠసేట్ఠకభావో బహుజనస్స అనువత్తనీయతాతి ఆహ ‘‘గణజేట్ఠకో’’తిఆది.

పుబ్బఙ్గమతాతి పుబ్బఙ్గమస్స కమ్మం. యస్స హి కాయసుచరితాదికమ్మస్స వసేన మహాపురిసో బహుజనస్స పుబ్బఙ్గమో అహోసి, తదస్స కమ్మం ‘‘పుబ్బఙ్గమతా’’తి అధిప్పేతం, న పుబ్బఙ్గమభావో. తేనాహ ‘‘ఇధ కమ్మం నామ పుబ్బఙ్గమతా’’తి. పీతిపామోజ్జేన పరిపుణ్ణసీసోతి పీతియా, పామోజ్జేన చ సమ్పుణ్ణపఞ్ఞాసీసో బహులం సోమనస్ససహగతఞాణసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గీ ఏవ హుత్వా విచరతి. మహాపురిసోతి మహాపురిసజాతికో.

౨౩౧. బహుజనన్తి సామిఅత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘బహుజనస్సా’’తి. పరిభుఞ్జనట్ఠేన పటిభోగో, ఉపయోగవత్థు పటిభోగో, తస్స హితాతి పటిభోగియా. దేసకాలం ఞత్వా తదుపకరణూపట్ఠానాది వేయ్యావచ్చకరా సత్తా. అభిహరన్తీతి బ్యాహరన్తి. తస్స తస్స వేయ్యావచ్చస్స పటిహరణతో పవత్తనకరణతో పటిహారో, వేయ్యావచ్చకరో, తస్స భావో పటిహారకన్తి ఆహ ‘‘వేయ్యావచ్చకరభావ’’న్తి. విసవనం విసవో, కామకారో వసితా, సో ఏతస్స అత్థీతి విసవీతి ఆహ ‘‘చిణ్ణవసీ’’తి.

ఏకేకలోమతాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౨. ఉపవత్తతీతి అనుకూలభావం ఉపేచ్చ వత్తతి. తేనాహ ‘‘అజ్ఝాసయం అనువత్తతీ’’తి.

ఏకేకలోమలక్ఖణన్తి ఏకేకస్మిం లోమకూపే ఏకేకలోమతాలక్ఖణం. ఏకేకేహి లోమేహీతి అఞ్ఞేసం సరీరే ఏకేకస్మిమ్పి లోమకూపే అనేకానిపి లోమాని ఉట్ఠహన్తి, న తథాగతస్స. తేహి పున పచ్చేకం లోమకూపేసు ఏకేకేహేవ ఉప్పన్నేహి కుణ్డలావత్తేహి పదక్ఖిణావత్తకజాతేహి నిచితం వియ సరీరం హోతీతి వుత్తం ‘‘ఏకేకలోమూపచితఙ్గవా’’తి.

చత్తాలీసాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౪. అభిన్దితబ్బపరిసోతి పరేహి కేనచి సఙ్గహేన సఙ్గహేత్వా, యుత్తికారణం దస్సేత్వా వా న భిన్దితబ్బపరిసో.

అపిసుణవాచాయాతి ఉపయోగత్థే సామివచనం, పేసుఞ్ఞస్స పటిపక్ఖభూతం కుసలకమ్మం. పిసుణా వాచా ఏతస్సాతి పిసుణవాచో, తస్స పిసుణవాచస్స పుగ్గలస్స. అపరిపుణ్ణాతి చత్తారీసతో ఊనభావేన న పరిపుణ్ణా. విరళాతి సవివరా.

పహూతజివ్హాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౬. ఆదేయ్యవాచోతి ఆదరగారవవసేన ఆదాతబ్బవచనో. ‘‘ఏవమేత’’న్తి గహేతబ్బవచనో సిరసా సమ్పటిచ్ఛితసాసనో.

బద్ధజివ్హాతి యథా సుఖేన పరివత్తతి, ఏవం సిరాదీహి పలిబుద్ధజివ్హా. గూళ్హజివ్హాతి రసబహలతాయ గూళ్హగణ్డసదిసజివ్హా. ద్విజివ్హాతి అగ్గే కప్పభావేన ద్విధాభూతజివ్హా. మమ్మనాతి అప్పరిప్పుటతలాపా. ఖరఫరుసకక్కసాదివసేన సద్దో భిజ్జతి భిన్నకారో హోతి. విచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తస్సరతాయ ఛిన్నస్సరా వా. అనేకాకారతాయ భిన్నస్సరా వా. కాకస్స వియ అమనుఞ్ఞస్సరతాయ కాకస్సరా వా. మధురోతి ఇట్ఠే, కమ్మఫలేన వత్థునో సువిసుద్ధత్తా. పేమనీయోతి పీతిసఞ్జననో, పియాయితబ్బో వా.

౨౩౭. అక్కోసయుత్తత్తాతి అక్కోసుపసఞ్హితత్తా అక్కోసవత్థుసహితత్తా. ఆబాధకరిన్తి ఘట్టనవసేన పరేసం పీళావహం. బహునో జనస్స అవమద్దనతో, పమద్దాభావకరణతో వా బహుజనప్పమద్దనం. అబాళ్హన్తి వా ఏత్థ అ-కారో వుద్ధిఅత్థో ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧౧) వియ, తస్మా అతివియ బాళ్హం ఫరుసం గిరన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. న భణీతి చేత్థ ‘‘న అభణి న భణీ’’తి సరలోపేన నిద్దేసో. సుసంహితన్తి సుట్ఠు సంహితం. కేన పన సుట్ఠు సంహితం? ‘‘మధుర’’న్తి అనన్తరమేవ వుత్తత్తా మధురతాయాతి విఞ్ఞాయతి, కా పనస్స మధురతాతి ఆహ ‘‘సుట్ఠు పేమసంహిత’’న్తి. ఉపయోగపుథుత్తవిసయో యం వాచా-సద్దోతి ఆహ ‘‘వాచాయో’’తి, సా చస్సా ఉపయోగపుథుత్తవిసయతా ‘‘హదయగామినియో’’తి పదేన సమానాధికరణతాయ దట్ఠబ్బా. ‘‘కణ్ణసుఖ’’న్తి పాఠే భావనపుంసకనిద్దేసోయన్తి దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. వేదయథాతి కాలవిపల్లాసేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘వేదయిత్థా’’తి. బ్రహ్మస్సరతన్తి సేట్ఠస్సరతం, బ్రహ్మునో సరసదిసస్సరతం వా. బహూనం బహున్తి బహూనం జనానం బహుం సుభణితన్తి యోజనా.

సీహహనులక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౮. అప్పధంసికోతి అప్పధంసియో. య-కారస్స హి క-కారం కత్వా అయం నిద్దేసో యథా ‘‘నియ్యానికా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౯౭) గుణతోతి అత్తనా అధిగతగుణతో. ఠానతోతి యథాఠితట్ఠానన్తరతో.

పలాపకథాయాతి సమ్ఫప్పలాపకథాయ. అన్తోపవిట్ఠహనుకా ఏకతో, ఉభతో వా సంకుచితవిసుకా. వఙ్కహనుకా ఏకపస్సేన కుటిలవిసుకా. పబ్భారహనుకా పురతో ఓలమ్బమానవిసుకా.

౨౩౯. వికిణ్ణవచనా నామ సమ్ఫప్పలాపినో, తప్పటిక్ఖేపేన అవికిణ్ణవచనా మహాబోధిసత్తా. వాచా ఏవ తదత్థాధిగముపాయతాయ ‘‘బ్యాప్పథో’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అవికిణ్ణ…పే… వచనపథో అస్సా’’తి. ‘‘ద్వీహి ద్వీహీ’’తి నయిదం ఆమేడితవచనం అసమానాధికరణతో, అథ ఖో ద్వీహి దిగుణతాదస్సనన్తి ఆహ ‘‘ద్వీహి ద్వీహీతి చతూహీ’’తి. తస్మా ‘‘ద్విదుగమా’’తి చతుగమా వుత్తాతి ఆహ ‘‘చతుప్పదాన’’న్తి. తథాసభావోతి యథాస్స వుత్తనయేన కేనచి అప్పధంసియతా హోతి గుణేహి, తథాసభావో.

సమదన్తాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౪౦. విసుద్ధసీలాచారతాయ పరిసుద్ధా సమన్తతో సబ్బథా వా సుద్ధా పుగ్గలా పరివారా ఏతస్సాతి పరిసుద్ధపరివారో.

౨౪౧. పహాసీతి తదఙ్గవసేన, విక్ఖమ్భనవసేన చ పరిచ్చజి. తిదివం తావతింసభవనం పురం నగరం ఏతేసన్తి తిదివపురా, తావతింసదేవా, తేసం వరో తిదివపురవరో, ఇన్దో. తేన తిదివపురవరేన. తేనాహ ‘‘సక్కేనా’’తి. లపన్తి కథేన్తి ఏతేనాతి లపనం, ముఖన్తి ఆహ ‘‘లపనజన్తి ముఖజ’’న్తి. సుట్ఠు ధవలతాయ సుక్కా, ఈసకమ్పి అసంకిలిట్ఠతాయ సుచి. సున్దరసణ్ఠానతాయ సుట్ఠు భావనతో, విపస్సనతో చ సోభనా. కామం జనానం మనుస్సానం నివాసనట్ఠానాదిభావేన పతిట్ఠాభూతో దేసవిసేసో ‘‘జనపదో’’తి వుచ్చతి, ఇధ పన సపరివారచతుమహాదీపసఞ్ఞితో సబ్బో పదేసో తథా వుత్తోతి ఆహ ‘‘చక్కవాళపరిచ్ఛిన్నో జనపదో’’తి. నను చ యథావుత్తో పదేసో సముద్దపరిచ్ఛిన్నో, న చక్కవాళపబ్బతపరిచ్ఛిన్నోతి? సో పదేసో చక్కవాళపరిచ్ఛిన్నోపి హోతీతి తథా వుత్తం. యే వా సముద్దనిస్సితా, చక్కవాళపాదనిస్సితా చ సత్తా, తేసం తే తే పదేసా పతిట్ఠాతి తేపి సఙ్గణ్హన్తో ‘‘చక్కవాళపరిచ్ఛిన్నో’’తి అవోచ. చక్కవాళపరిచ్ఛిన్నోతి చ చక్కవాళేన పరిచ్ఛిన్నోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తస్సాతి తస్స చక్కవత్తినో. పున తస్సాతి తస్స జనపదస్స. బహుజన సుఖన్తి ఏత్థ పచ్చత్తబహువచనలోపేన బహుజనగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘బహుజనా’’తి. యథా పన తే హితసుఖం చరన్తి, తం విధిం దస్సేతుం ‘‘సమానసుఖదుక్ఖా హుత్వా’’తి వుత్తం. విగతపాపోతి సబ్బసో సముచ్ఛిన్దనేన వినిద్ధుతపాపధమ్మో. దరథో వుచ్చతి కాయికో, చేతసికో చ పరిళాహో. తత్థ చేతసికపరిళాహో ‘‘విగతపాపో’’తి ఇమినావ వుత్తోతి ఆహ ‘‘విగతకాయికదరథకిలమథో’’తి. రాగాదయో యస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నా, తస్స మలీనభావకరణేన మలా. కచవరభావేన ఖిలా. సత్తానం మహానత్థకరత్తా విసేసతో దోసో కలీతి వుత్తం ‘‘దోసకలీనఞ్చా’’తి. పనూదేహీతి సముచ్ఛిన్దనవసేన ససన్తానతో నీహారకేహి, పజహనకేహీతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏత్థ చ యస్మా సబ్బేసమ్పి లక్ఖణానం మహాపురిససన్తానగతపుఞ్ఞసమ్భారహేతుకభావేన సబ్బంయేవ తం పుఞ్ఞకమ్మం సబ్బస్స లక్ఖణస్స కారణం విసిట్ఠరూపత్తా ఫలస్స. న హి అభిన్నరూపకారణం భిన్నసభావస్స ఫలస్స పచ్చయో భవితుం సక్కోతి, తస్మా యస్స యస్స లక్ఖణస్స యం యం పుఞ్ఞకమ్మం విసేసకారణం, తం తం విభాగేన దస్సేన్తీ అయం దేసనా పవత్తా. తత్థ యథా యాదిసం కాయసుచరితాదిపుఞ్ఞకమ్మం సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ కారణం వుత్తం, తాదిసమేవ ‘‘ఉణ్హీససీసతాయ’’ కారణన్తి న సక్కా వత్తుం దళ్హసమాదానతావిసిట్ఠస్స తస్స సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ కారణభావేన వుత్తత్తా, ఇతరస్స చ పుబ్బఙ్గమతావిసిట్ఠస్స వుత్తత్తా, ఏవం యాదిసం ఆయతపణ్హితాయ కారణం, న తాదిసమేవ దీఘఙ్గులితాయ, బ్రహ్ముజుగత్తతాయ చ కారణం విసిట్ఠరూపత్తా ఫలస్స. న హి అభిన్నరూపకారణం భిన్నసభావస్స ఫలస్స పచ్చయో భవితుం సక్కోతి. తత్థ యథా ఏకేనేవ కమ్మునా చక్ఖాదినానిన్ద్రియుప్పత్తియం అవత్థాభేదతో, సామత్థియభేదతో వా కమ్మభేదో ఇచ్ఛితబ్బో. న హి యదవత్థం కమ్మం చక్ఖుస్స కారణం, తదవత్థమేవ సోతాదీనం కారణం హోతి అభిన్నసామత్థియం వా, తస్మా పఞ్చాయతనికత్తభావపత్థనాభూతా పురిమనిప్ఫన్నా కామతణ్హా పచ్చయవసేన విసిట్ఠసభావా కమ్మస్స విసిట్ఠసభావఫలనిబ్బత్తనసమత్థతాసాధనవసేన పచ్చయో హోతీతి ఏకమ్పి అనేకవిధఫలనిబ్బత్తనసమత్థతావసేన అనేకరూపతం ఆపన్నం వియ హోతి, ఏవమిధాపి ‘‘ఏకమ్పి పాణాతిపాతా వేరమణివసేన పవత్తం కుసలకమ్మం ఆయతపణ్హితాదీనం తిణ్ణమ్పి లక్ఖణానం నిబ్బత్తకం హోతీ’’తి వుచ్చమానేపి న కోచి విరోధో. తేన వుత్తం ‘‘సో తస్స కమ్మస్స కతత్తా…పే… ఇమాని తీణి మహాపురిసలక్ఖణాని పటిలభతీ’’తి నానాకమ్మునా పన తేసం నిబ్బత్తియం వత్తబ్బమేవ నత్థి, పాళియం పన ‘‘తస్స కమ్మస్సా’’తి ఏకవచననిద్దేసో సామఞ్ఞవసేనాతి దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్చ కత్వా సతపుఞ్ఞలక్ఖణవచనం సమత్థితం హోతి. ‘‘ఇమాని ద్వే మహాపురిసలక్ఖణాని పటిలభతీ’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయోతి.

లక్ఖణసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.