౪. అగ్గఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

వాసేట్ఠభారద్వాజవణ్ణనా

౧౧౧. ఏత్థాతి ‘‘పుబ్బారామే, మిగారమాతుపాసాదే’’తి ఏతస్మిం పదద్వయే. కోయం పుబ్బారామో, కథఞ్చ పుబ్బారామో, కా చ మిగారమాతా, కథఞ్చస్సా పాసాదో అహోసీతి ఏతస్మిం అన్తోలీనే అనుయోగే. అయం ఇదాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బికథా ఆదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపేనేవ అనుపుబ్బికథా. పదుముత్తరం భగవన్తం ఏకం ఉపాసికం అగ్గుపట్ఠాయికట్ఠానే ఠపేన్తిం దిస్వాన తత్థ సఞ్జాతగారవబహుమానా తమేవత్థం పురక్ఖత్వా భగవన్తం నిమన్తేత్వా. మేణ్డకపుత్తస్సాతి మేణ్డకసేట్ఠిపుత్తస్స. సోతాపన్నా అహోసి తథా కతాధికారత్తా.

మాతుట్ఠానే ఠపేసి అత్తనో సీలాచారసమ్పత్తియా గరుట్ఠానియత్తా. ఉపయోగన్తి తత్థ తత్థ అప్పేతబ్బట్ఠానే అప్పనావసేన వినియోగం అగమంసు. అఞ్ఞేహి చ వేళురియలోహితఙ్కమసారగల్లాదీహి. భస్సతీతి ఓతరతి. సుద్ధపాసాదోవ న సోభతీతి కేవలో ఏకపాసాదో ఏవ విహారో న సోభతి. నియూహాని బహూని నీహరిత్వా కత్తబ్బసేనాసనాని ‘‘దువడ్ఢగేహానీ’’తి వదన్తి. మజ్ఝే గబ్భో సమన్తతో అనుపరియాయతోతి ఏవం ద్విక్ఖత్తుం వడ్ఢేత్వా కతసేనాసనాని దువడ్ఢగేహాని. చూళపాసాదాతి ఖుద్దకపాసాదా.

ఉత్తరదేవీవిహారో నామ నగరస్స పాచీనద్వారసమీపే కతవిహారో.

తిత్థియలిఙ్గస్స అగ్గహితత్తా నేవ తిత్థియపరివాసం వసన్తి. అనుపసమ్పన్నభావతో ఆపత్తియా ఆపన్నాయ అభావతో న ఆపత్తిపరివాసం వసన్తి. భిక్ఖుభావన్తి ఉపసమ్పదం. తేవిజ్జసుత్తన్తి ఇమస్మిం దీఘనికాయే తేవిజ్జసుత్తం సుత్వా.

౧౧౩. అనువత్తమానా చఙ్కమింసు అననుచఙ్కమనే యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స పుచ్ఛనాదీనం అసక్కుణేయ్యత్తా. తేసన్తి తేసం ద్విన్నం. తేనాహ ‘‘పణ్డితతరో’’తి. అత్థాతి భవత్థ. కులసమ్పన్నాతి సమ్పన్నకులా ఉదితోదితే బ్రాహ్మణకులే ఉప్పన్నా. బ్రాహ్మణకులాతి కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అనుపద్దుతా ఏవ బ్రాహ్మణకులా. తేనాహ ‘‘భోగాదిసమ్పన్న’’న్తిఆది. ఇమే బ్రాహ్మణా ఉచ్చా హుత్వా ‘‘ఇమం వసలం పబ్బజ్జం పబ్బజింసూ’’తిఆదినా జాతిఆదీని ఘట్టేన్తా అక్కోసన్తి. పరిభాసన్తీతి పరిభవిత్వా భాసన్తి. అత్తనో అనురూపాయాతి అత్తనో అజ్ఝాసయస్స అనురూపాయ. అన్తరన్తరా విచ్ఛిజ్జ పవత్తియమానా పరిభాసా పరిపుణ్ణా నామ న హోతి ఖణ్డభావతో, తబ్బిపరియాయతో పరిపుణ్ణా నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అన్తరా’’తిఆది.

అప్పతిట్ఠతాయాతి అపస్సయరహితత్తా. విభిన్నోతి వినట్ఠో.

ఇతరే తయో వణ్ణాతి ఖత్తియాదయో వణ్ణా హీనా. నను ఖత్తియావ సేట్ఠా వణ్ణా యథా బుద్ధా ఏతరహి ఖత్తియకులే ఏవ ఉప్పన్నాతి? సచ్చమేతం, తే పన అత్తనో మిచ్ఛాభిమానేన, మిచ్ఛాగాహేన చ ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో’’తి వదన్తి, తం తేసం వచనమత్తం. ‘‘సుజ్ఝన్తీతి సుద్ధా హోన్తి, న నిన్దం గరహం పాపుణన్తీ’’తి వదన్తి. సుజ్ఝన్తి వా సంసారతో సుజ్ఝన్తి, న సేసా వణ్ణా అసుక్కజాతికత్తా, మన్తజ్ఝేనాభావతో చాతి. బ్రహ్మునో ముఖతో జాతా వేదవచనతో జాతాతి ముఖతో జాతా. తతో ఏవ బ్రహ్మునో మహాబ్రహ్మునో వేదవచనతో విజాతాతి బ్రహ్మజా. తేన దువిధేనాపి నిమ్మితాతి బ్రహ్మనిమ్మితా. వేదవేదఙ్గాదిబ్రహ్మదాయజ్జం అరహన్తీతి బ్రహ్మదాయాదా. ముణ్డకే సమణకేతి ఏత్థ క-కారో గరహాయన్తి ఆహ ‘‘నిన్దన్తా జిగుచ్ఛన్తా వదన్తీ’’తి. ఇబ్భేతి సుద్దే, తే పన ఘరబన్ధనేన బద్ధా నిహీనతరాతి ఆహ ‘‘గహపతికే’’తి. కణ్హేతి కణ్హజాతికే. బన్ధనట్ఠేన బన్ధు, కస్స పన బన్ధూతి ఆహ ‘‘మారస్స బన్ధుభూతే’’తి. పాదాపచ్చేతి పాదతో జాతాపచ్చే. అయం కిర బ్రాహ్మణానం లద్ధి ‘‘బ్రాహ్మణా బ్రహ్మునో ముఖతో జాతా, ఖత్తియా ఉరతో, ఊరూహి వేస్సా, పాదతో సుద్దా’’తి.

౧౧౪. యస్మా పఠమకప్పికకాలే చతువణ్ణవవత్థానం నత్థి, సబ్బేవ సత్తా ఏకసదిసా, అపరభాగే పన తేసం పయోగభేదవసేన అహోసి, తస్మా వుత్తం ‘‘పోరాణం…పే… అజానన్తా’’తి. లద్ధిభిన్దనత్థాయాతి ‘‘బ్రాహ్మణా బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా’’తి ఏవం పవత్తాయ లద్ధియా వినివేఠనత్థం. పుత్తప్పటిలాభత్థాయాతి ‘‘ఏవం మయం పేత్తికం ఇణం సోధేస్సామా’’తి లద్ధియం ఠత్వా పుత్తప్పటిలాభాయ. అయఞ్హేత్థ ధమ్మికానం బ్రాహ్మణానం అజ్ఝాసయో. సఞ్జాతపుప్ఫాతి రజస్సలా. ఇత్థీనఞ్హి కుమారిభావప్పత్తితో పట్ఠాయ పచ్ఛిమవయతో ఓరం అసతి విబన్ధే అట్ఠమే అట్ఠమే సత్తాహే గబ్భాసయసఞ్ఞితే తతియే ఆవత్తే కతిపయా లోహితపీళకా సణ్ఠహిత్వా అగ్గహితపుప్ఫా ఏవ భిజ్జన్తి, తతో లోహితం పగ్ఘరతి, తత్థ ఉతుసమఞ్ఞా, పుప్ఫసమఞ్ఞా చ. నేసన్తి బ్రాహ్మణానం. సచ్చవచనం సియాతి ‘‘బ్రహ్మునో పుత్తా’’తిఆదివచనం సచ్చం యది సియా, బ్రాహ్మణీనం…పే… ముఖం భవేయ్య, న చేతం అత్థి.

చతువణ్ణసుద్ధివణ్ణనా

౧౧౫. ముఖచ్ఛేదకవాదన్తి ‘‘బ్రాహ్మణా మహాబ్రహ్మునో ముఖతో జాతా’’తి వాదస్స ఛేదకవాదం. అరియభావే అసమత్థాతి అనరియభావావహా. పకతికాళకాతి సభావేనేవ న సుద్ధా. కణ్హోతి కిలిట్ఠో ఉపతాపకో. తేనాహ ‘‘దుక్ఖోతి అత్థో’’తి.

సుక్కభావో నామ పరిసుద్ధతాతి ఆహ ‘‘నిక్కిలేసభావేన పణ్డరా’’తి. సుక్కోతి న కిలిట్ఠో అనుపతాపకోతి వుత్తం ‘‘సుఖోతి అత్థో’’తి.

౧౧౬. ఉభయవోకిణ్ణేతి వచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉభయేసు వోకిణ్ణేసూ’’తి. మిస్సీభూతేసూతి ‘‘కదాచి కణ్హా ధమ్మా, కదాచి సుక్కా ధమ్మా’’తి ఏవం ఏకస్మిం సన్తానే, ఏకస్మింయేవ చ అత్తభావే పవత్తియా మిస్సీభూతేసు, న పన ఏకజ్ఝం పవత్తియా. ఏత్థాతి అనన్తరవుత్తధమ్మావ అన్వాధిట్ఠాతి ఆహ ‘‘కణ్హసుక్కధమ్మేసూ’’తి. యస్మా చ తే బ్రాహ్మణా న చేవ తే ధమ్మే అతిక్కన్తా, యాయ చ పటిపదాయ అతిక్కమేయ్యుం, సాపి తేసం పటిపదా నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘వత్తమానాపీ’’తి. నానుజానన్తి అయథాభుచ్చవాదభావతో. అనుజాననఞ్చ నామ అబ్భనుమోదనన్తి తదభావం దస్సేన్తేన ‘‘నానుమోదన్తి, న పసంసన్తీ’’తి వుత్తం. చతున్నం వణ్ణానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. తేసన్తి పన సమ్బన్ధేపి వా సామివచనం. తే చ బ్రాహ్మణా న ఏవరూపా న ఏదిసా, యాదిసో అరహా ఏకదేసేనాపి తేన తేసం సదిసతాభావతో, తస్మా తేన కారణేన నేసం బ్రాహ్మణానం ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో’’తి వాదం విఞ్ఞూ యథాభూతవాదినో బుద్ధాదయో అరియా నానుజానన్తి.

ఆరకత్తాదీహీతి ఏత్థ కిలేసానం ఆరకత్తా పహీనభావతో దూరత్తా అరహం, కిలేసారీనం హతత్తా అరహం, సంసారచక్కస్స అరానం హతత్తా అరహం, పచ్చయాదీనం అరహత్తా అరహం, పాపకరణే రహాభావేన అరహన్తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౫ ఆదయో), తం సంవణ్ణనాసు (విసుద్ధి. టీ. ౧.౧౨౪) చ వుత్తనయేన వేదితబ్బో. ఆసవానం ఖీణత్తాతి చతున్నమ్పి ఆసవానం అనవసేసతో పహీనత్తా. బ్రహ్మచరియవాసన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం. తస్స వాసస్స పరియోసితత్తా వుత్థవాసో, దసన్నమ్పి వా అరియవాసానం వుత్థత్తా వుత్థవాసో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘దసయిమే, భిక్ఖవే, అరియావాసా, యదరియా ఆవసింసు వా ఆవసన్తి వా ఆవసిస్సన్తి వా. కతమే దస? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పఞ్చఙ్గవిప్పహీనో హోతి ఛళఙ్గసమన్నాగతో ఏకారక్ఖో చతురాపస్సేనో పనుణ్ణపచ్చేకసచ్చో సమవయసఠేసనో అనావిలసఙ్కప్పో పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో సువిముత్తచిత్తో సువిముత్తపఞ్ఞో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, దస అరియావాసా’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౯).

వుస్సతీతి వా వుసితం, అరియమగ్గో, అరియఫలఞ్చ, తం ఏతస్స అత్థీతి అతిసయవచనిచ్ఛావసేన అరహా ‘‘వుసితవా’’తి వుత్తో. కరణీయం నామ పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనా దుక్ఖస్సన్తం కాతుకామేహి ఏకన్తతో కత్తబ్బత్తా, తం పన యస్మా చతూహి మగ్గేహి పచ్చేకం చతూసు సచ్చేసు కాతబ్బం కతం, తస్మా వుత్తం ‘‘చతూహి…పే… కతకరణీయో’’తి. ఓసీదాపనట్ఠేన భారా వియాతి భారా, కిలేసా, ఖన్ధా చ. వుత్తఞ్హి ‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి (సం. ని. ౩.౨౨) ఓహారితోతి అపనీతో. సకో అత్థో సదత్థోతి ఏత్థ ద-కారో పదసన్ధికరో. కామం దిట్ఠిఆదయోపి సంయోజనాని ఏవ, తథాపి తణ్హాయ భవసంయోజనట్ఠో సాతిసయో. యథాహ ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనాన’’న్తి. (సం. ని. ౨.౧౨౫, ౧౨౬, ౧౨౭, ౧౩౨, ౧౩౪, ౧౩౬, ౧౪౨; ౩.౫.౫౨౦; కథా. ౭౫) తతో సా ఏవ సుత్తే (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౯౩, ౧౩౩; ౩.౩౭౩; సం. ని. ౩.౧౦౮౧; పటి. మ. ౧.౩౪ ఆదయో) సముదయసచ్చభావేన వుత్తా, తస్మా వుత్తం ‘‘భవసంయోజనం వుచ్చతి తణ్హా’’తి. సమ్మదఞ్ఞా విముత్తోతి సమ్మా అఞ్ఞాయ జాననభూతాయ అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ సమ్మా యథాభూతం యం యథా జానితబ్బం, తం తథా జానిత్వా విముత్తో. ఇమస్మిం లోకేతి ఇమస్మిం సత్తలోకే. ఇధత్తభావేతి ఇమస్మిం అత్తభావే, పరత్తభావేతి పరస్మిం అత్తభావే, ఇధలోకే, పరలోకే చాతి అత్థో.

౧౧౭. అన్తరవిరహితాతి విభాగవిరహితా. తేనాహ ‘‘అత్తనో కులేన సదిసా’’తి. అనుయన్తీతి అనుయన్తా, అనుయన్తా ఏవ ఆనుయన్తా, అనువత్తకా. తేనాహ ‘‘వసవత్తినో’’తి.

౧౧౮. నివిట్ఠాతి సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం అనుపవిసనవసేన నివిట్ఠా. తతో ఏవ తస్మిం అధికం నివిసనతో అభినివిట్ఠా. అచలట్ఠితాతి అచలభావే ఠితా.

యన్తి యం కథేతబ్బధమ్మం అనుపధారేత్వా, తదత్థఞ్చ అప్పచ్చక్ఖం కత్వా కథనం, ఏతం అట్ఠానం అకారణం తస్స బోధిమూలేయేవ సముచ్ఛిన్నత్తా. విచ్ఛిన్దజననత్థన్తి రతనత్తయసద్ధాయ విచ్ఛిన్దస్స ఉప్పాదనత్థం, అఞ్ఞథత్తాయాతి అత్థో. సోతి మారో. ముసావాదం కాతుం నాసక్ఖీతి ఆగతఫలస్స అరియసావకస్స పురతో ముసా వత్తుం న విసహి, తస్మా ఆమ మారోస్మీతి పటిజాని. సిలాపథవియన్తి రతనమయసిలాపథవియం. సినేరుం కిర పరివారేత్వా ఠితో భూమిప్పదేసో సత్తరతనమయో, ‘‘సువణ్ణమయో’’తి కేచి, సా విత్థారతో, ఉబ్బేధతో అనేకయోజనసహస్సపరిమాణా అతివియ నిచ్చలా. కిం త్వం ఏత్థాతి కిం కారణా త్వం ఏత్థ. ‘‘ఠితో’’తి అచ్ఛరం పహరి. ఠాతుం అసక్కోన్తోతి అరియసావకస్స పురతో ఠాతుం అసక్కోన్తో. అయఞ్హి అరియధమ్మాధిగమస్స ఆనుభావో, యం మారోపి నామ మహానుభావో ఉజుకం పటిప్పరితుం న సక్కోతి.

మగ్గో ఏవ మూలం మగ్గమూలం, తస్స. సఞ్జాతత్తా ఉప్పన్నత్తా. తేన మగ్గమూలేన పతిట్ఠితసన్తానే లద్ధపతిట్ఠా. భగవతో దేసనాధమ్మం నిస్సాయ అరియాయ జాతియా జాతో ‘‘భగవన్తం నిస్సాయ అరియభూమియం జాతో’’తి వుత్తో. ‘‘ఉరే వసిత్వా’’తి ఇదం ధమ్మఘోసస్స ఉరతో సముట్ఠానతాయ వుత్తం. ఉరే వాయామజనితాభిజాతితాయ వా ఓరసో. ముఖతో జాతేన జాతో ‘‘ముఖతో జాతో’’తి వుత్తో. కారణకారణేపి హి కారణే వియ వోహారో హోతి ‘‘తిణేహి భత్తం సిద్ధ’’న్తి. కేచి పన ‘‘విమోక్ఖముఖస్స వసేన జాతత్తా ముఖతో జాతో’’తి వదన్తి, తత్థాపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. పురిమేనత్థేన యోనిజో, సేదజో, ముఖజోతి తీసు సమ్బన్ధేసు ముఖజేన సమ్బన్ధేన భగవతో పుత్తభావో విభావితో. అత్థద్వయేనాపి ధమ్మజభావోయేవ దీపితో. అరియధమ్మప్పత్తితో లద్ధవిసేసో హుత్వా పవత్తో తదుత్తరకాలికో ఖన్ధసన్తానో ‘‘అరియధమ్మతో జాతో’’తి వేదితబ్బో, అరియధమ్మం వా మగ్గఫలం నిస్సాయ, ఉపనిస్సాయ చ జాతో సబ్బోపి ధమ్మప్పబన్ధో ‘‘అరియధమ్మతో జాతో’’తి గహేతబ్బో. తేసం పన అరియధమ్మానం అపరియోసితకిచ్చతాయ అరియభావేన అభినిబ్బత్తిమత్తం ఉపాదాయ ‘‘అరియధమ్మతో జాతత్తా’’తి వుత్తం. పరియోసితకిచ్చతాయ తథా నిబ్బత్తిపారిపూరిం ఉపాదాయ ‘‘నిమ్మితత్తా’’తి వుత్తం, యతో ‘‘ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో’’తి వుత్తం. ‘‘నవలోకుత్తరధమ్మదాయం ఆదియతీతి ధమ్మదాయాదో’’ తిపి పాఠో. అస్సాతి ‘‘భగవతోమ్హిపుత్తో’’తిఆదినా వుత్తస్స వాక్యస్స. అత్థం దస్సేన్తోతి భావత్థం పకాసేన్తో. తథాగతస్స అనఞ్ఞసాధారణసీలాదిధమ్మక్ఖన్ధస్స సమూహనివేసవసేన ధమ్మకాయతాయ న కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థి, సత్థుట్ఠానియస్స పన ధమ్మకాయతం దస్సేతుం ‘‘కస్మా తథాగతో ధమ్మకాయోతి వుత్తో’’తి సయమేవ పుచ్ఛం సముట్ఠాపేత్వా ‘‘తథాగతో హీ’’తిఆదినా తమత్థం విస్సజ్జేతి. హదయేన చిన్తేత్వాతి ‘‘ఇమం ధమ్మం ఇమస్స దేసేస్సామీ’’తి తస్స ఉపగతస్స వేనేయ్యజనస్స బోధనత్థం చిత్తేన చిన్తేత్వా. వాచాయ అభినీహరీతి సద్ధమ్మదేసనావాచాయ కరవీకరుతమఞ్జునా బ్రహ్మస్సరేన వేనేయ్యసన్తానాభిముఖం తదజ్ఝాసయానురూపం హితమత్థం నీహరి ఉపనేసి. తేనాతి తేన కారణేన ఏవంసద్ధమ్మాధిముత్తిభావేన. అస్సాతి తథాగతస్స. ధమ్మమయత్తాతి ధమ్మభూతత్తా. ఇధాధిప్పేతధమ్మో సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతోతి ఆహ ‘‘ధమ్మకాయత్తా ఏవ బ్రహ్మకాయో’’తి. సబ్బసో అధమ్మం పజహిత్వా అనవసేసతో ధమ్మో ఏవ భూతోతి ధమ్మభూతో. తథారూపో చ యస్మా సభావతో ధమ్మో ఏవాతి వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘ధమ్మసభావో’’తి.

౧౧౯. సేట్ఠచ్ఛేదకవాదన్తి ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౧౬) ఏవం వుత్తసేట్ఠభావచ్ఛేదకవాదం. అపరేనపి నయేనాతి యథావుత్తసేట్ఠచ్ఛేదకవాదతో అపరేనపి పోరాణకలోకుప్పత్తిదస్సననయేన. సేట్ఠచ్ఛేద…పే… దస్సేతున్తి సోపి హి ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనా అఞ్ఞే వణ్ణా’’తి, ‘‘బ్రాహ్మణా బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా’’తి (దీ. ని. ౩.౧౧౪) చ ఏవం పవత్తాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా వినివేఠనో జాతిబ్రాహ్మణానం సేట్ఠభావస్స ఛేదనతో సేట్ఠచ్ఛేదనవాదో నామ హోతీతి దస్సేతున్తి అత్థో.

ఇత్థభావన్తి ఇమం పకారతం మనుస్సభావం. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతి, పకరణవసేన వా అయమత్థో అవచ్ఛిన్నో దట్ఠబ్బో. మనేనేవ నిబ్బత్తాతి బాహిరపచ్చయేన వినా కేవలం ఉపచారఝానమనసావ నిబ్బత్తా. యాయ ఉపచారజ్ఝానచేతనాయ తే తత్థ నిబ్బత్తా, నీవరణవిక్ఖమ్భనాదినా ఉళారో తస్సా పవత్తివిసేసో, తస్మా ఝానఫలకప్పో తస్సా ఫలవిసేసోతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మలోకే వియా’’తిఆది. ‘‘సయంపభా’’తి పదానం తత్థ సూరియాలోకాదీహి వినా అన్ధకారం విధమన్తా సయమేవ పభాసన్తీతి సయంపభా, అన్తలిక్ఖే ఆకాసే చరన్తీతి అన్తలిక్ఖచరా, తదఞ్ఞకామావచరసత్తానం వియ సరీరస్స విచరణట్ఠానస్స అసుభతాభావతో సుభం, సుభేవ తిట్ఠన్తీతి సుభట్ఠాయినోతి అత్థో వేదితబ్బో.

రసపథవిపాతుభావవణ్ణనా

౧౨౦. సబ్బం చక్కవాళన్తి అనవసేసం కోటిసతసహస్సం చక్కవాళం. సమతనీతి సఞ్ఛాదేన్తీ విప్ఫరి, సా పన తస్మిం ఉదకే పతిట్ఠితా అహోసీతి ఆహ ‘‘పతిట్ఠహీ’’తి. వణ్ణేన సమ్పన్నాతి సమ్పన్నవణ్ణా. మక్ఖికణ్డకరహితన్తి మక్ఖికాహి చ తాసం అణ్డకేహి చ రహితం.

అతీతానన్తరేపి కప్పే లోలోయేవ. కస్మా? ఏవం చిరపరిచితలోలతావసేన సబ్బపఠమం తథా అకాసీతి దస్సేతి. కిమేవిదన్తి ‘‘వణ్ణతో, గన్ధతో చ తావ ఞాతం, రసతో పన కిమేవిదం భవిస్సతీ’’తి సంసయజాతో వదతి. తిట్ఠతీతి అట్ఠాసి.

చన్దిమసూరియాదిపాతుభావవణ్ణనా

౧౨౧. ఆలుప్పకారకన్తి ఏత్థ ఆలోపపరియాయో ఆలుప్ప-సద్దోతి ఆహ ‘‘ఆలోపం కత్వా’’తి. పచ్చక్ఖభూతానమ్పి చన్దిమసూరియానం పవత్తియం లోకియానం సమ్మోహో హోతి, తం విధమితుం ‘‘కో పన తేస’’న్తిఆదినా అట్ఠ పఞ్హావిస్సజ్జనాని గహితాని. తత్థ తేసన్తి చన్దిమసూరియానం. కస్మిన్తి కస్మిం ఠానే. ‘‘కో ఉపరీ’’తి ఏతేనేవ కో హేట్ఠాతి అయమత్థో వుత్తోయేవ. తథా ‘‘కో సీఘం గచ్ఛతీ’’తి ఇమినా కో సణికం గచ్ఛతీతి అయమ్పి అత్థో వుత్తోయేవ. వీథియోతి గమనవీథియో. ఏకతోతి ఏకస్మిం ఖణే పాతుభవన్తి. సూరియమణ్డలే పన అత్థఙ్గతే చన్దమణ్డలం పఞ్ఞాయిత్థ. ఛన్దం ఞత్వా వాతి రుచిం ఞత్వా వియ.

ఉభయన్తి అన్తో, బహి చ.

ఉజుకన్తి ఆయామతో, విత్థారతో, ఉబ్బేధతో చ. పరిమణ్డలతోతి పరిక్ఖేపతో.

ఉజుకం సణికం గచ్ఛతి అమావాసియం సూరియేన సద్ధిం గచ్ఛన్తో దివసే దివసే థోకం థోకం ఓహీయన్తో పుణ్ణమాసియం ఉపడ్ఢమగ్గమేవ ఓహీయనతో. తిరియం సీఘం గచ్ఛతి ఏకస్మిమ్పి మాసే కదాచి దక్ఖిణతో, కదాచి ఉత్తరతో దస్సనతో. ‘‘ద్వీసు పస్సేసూ’’తి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. చన్దస్స పురతో, పచ్ఛతో, సమఞ్చ తారకా గచ్ఛన్తియేవ. అత్తనో ఠానన్తి అత్తనో గమనట్ఠానం. న విజహన్తి అత్తనో వీథియావ గచ్ఛనతో. సూరియస్స ఉజుకం గమనస్స సీఘతా చన్దస్స గమనం ఉపాదాయ వేదితబ్బా. తిరియం గమనం దక్ఖిణదిసతో ఉత్తరదిసాయ, ఉత్తరదిసతో చ దక్ఖిణదిసాయ గమనం దన్ధం ఛహి ఛహి మాసేహి ఇజ్ఝనతో. సోతి సూరియో. కాళపక్ఖఉపోసథతోతి కాళపక్ఖే ఉపోసథే చన్దేన సహేవ గన్త్వా తతో పరం. పాటిపదదివసేతి సుక్కపక్ఖపాటిపదదివసే. ఓహాయ గచ్ఛతి అత్తనో సీఘగామితాయ, తస్స చ దన్ధగామితాయ. లేఖా వియ పఞ్ఞాయతి పచ్ఛిమదిసాయం. యావ ఉపోసథదివసాతి యావ సుక్కపక్ఖఉపోసథదివసా. ‘‘చన్దో అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా’’తి ఇదం ఉపరిభాగతో పతితసూరియాలోకతాయ హేట్ఠతో పవత్తాయ సూరియస్స దూరభావేన దివసే దివసే అనుక్కమేన పరిహాయమానాయ అత్తనో ఛాయాయ వసేన అనుక్కమేన చన్దమణ్డలప్పదేసస్స వడ్ఢమానస్స వియ దిస్సమానతాయ వుత్తం, తస్మా అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా వియ. ఉపోసథదివసే పుణ్ణమాయం పరిపుణ్ణో హోతి, పరిపుణ్ణమణ్డలో హుత్వా దిస్సతీతి అత్థో. ధావిత్వా గణ్హాతి చన్దస్స దన్ధగతితాయ, అత్తనో చ సీఘగతితాయ. అనుక్కమేన హాయిత్వాతి ఏత్థ ‘‘అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ పన ఛాయాయ హాయమానతాయ మణ్డలం వడ్ఢమానం వియ దిస్సతి, ఇధ ఛాయాయ వడ్ఢమానతాయ మణ్డలం హాయమానం వియ దిస్సతి.

యాయ వీథియా సూరియే గచ్ఛన్తే వస్సవలాహకా దేవపుత్తా సూరియాభితాపసన్తత్తా అత్తనో విమానతో న నిక్ఖమన్తి, కీళాపసుతా హుత్వా న విచరన్తి, తదా కిర సూరియస్స విమానం పకతిమగ్గతో అధో ఓతరిత్వా విచరతి, తస్స ఓరుయ్హ చరణేనేవ చన్దవిమానమ్పి అధో ఓరుయ్హ చరతి తగ్గతికత్తా, తస్మా సా వీథి ఉదకాభావేన అజానురూపతాయ ‘‘అజవీథీ’’తి సమఞ్ఞం గతా. యాయ పన వీథియా సూరియే గచ్ఛన్తే వస్సవలాహకా దేవపుత్తా సూరియాభితాపాభావతో అభిణ్హం అత్తనో విమానతో బహి నిక్ఖమిత్వా కీళాపసుతా ఇతో చితో చ విచరన్తి, తదా కిర సూరియవిమానం పకతిమగ్గతో ఉద్ధం ఆరుహిత్వా విచరతి, తస్స ఉద్ధం ఆరుయ్హ చరణేనేవ చన్దవిమానమ్పి ఉద్ధం ఆరుయ్హ చరతి తగ్గతికత్తా, తగ్గతికతా చ సమానగతినా వాతమణ్డలేన విమానస్స ఫేల్లితబ్బత్తా, తస్మా సా వీథి ఉదకబహుభావేన నాగానురూపతాయ ‘‘నాగవీథీ’’తి సమఞ్ఞం గతా. యదా సూరియో ఉద్ధమనారుహన్తో, అధో చ అనోతరన్తో పకతిమగ్గేనేవ గచ్ఛతి, తదా వస్సవలాహకా యథాకాలం, యథారుచి చ విమానతో నిక్ఖమిత్వా సుఖేన విచరన్తి, తేన కాలేన కాలం వస్సనతో లోకే ఉతుసమతా హోతి, తాయ ఉతుసమతాయ హేతుభూతాయ సా చన్దిమసూరియానం గతి గవానురూపతాయ ‘‘గోవీథీ’’తి సమఞ్ఞం గతా. తేన వుత్తం ‘‘అజవీథీ’’తిఆది.

ఏవం ‘‘కతి నేసం వీథియో’’తి పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా ‘‘కథం విచరన్తీ’’తి పఞ్హం విస్సజ్జేతుం ‘‘చన్దిమసూరియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సినేరుతో బహి నిక్ఖమన్తీతి సినేరుసమీపేన తం పదక్ఖిణం కత్వా గచ్ఛన్తా తతో గమనవీథితో బహి అత్తనో తిరియగమనేన చక్కవాళాభిముఖా నిక్ఖమన్తి. అన్తో విచరన్తీతి ఏవం ఛ మాసే ఖణే ఖణే సినేరుతో అపసక్కనవసేన తతో నిక్ఖమిత్వా చక్కవాళసమీపం పత్తా, తతోపి ఛ మాసే ఖణే ఖణే అపసక్కనవసేన నిక్ఖమిత్వా సినేరుసమీపం పాపుణన్తా అన్తో విచరన్తి. ఇదాని తమేవత్థం సఙ్ఖేపేన వుత్తం వివరితుం ‘‘తేహీ’’తిఆది వుత్తం. సినేరుస్స, చక్కవాళస్స చ యం ఠానం వేమజ్ఝం, తస్స, సినేరుస్స చ యం ఠానం వేమజ్ఝం, తేన గచ్ఛన్తా ‘‘సినేరుసమీపేన విచరన్తీ’’తి వుత్తా, న సినేరుస్స అగ్గాళిన్దఅల్లీనా. చక్కవాళసమీపేన చరిత్వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. మజ్ఝేనాతి సినేరుస్స, చక్కవాళస్స చ ఉజుకం వేమజ్ఝేన మగ్గేన. చిత్రమాసే మజ్ఝేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

ఏకప్పహారేనాతి ఏకవేలాయ, ఏకేనేవ వా అత్తనో ఏకప్పహారేన. మజ్ఝన్హికోతి ఠితమజ్ఝన్హికో కాలో హోతి. తదా హి సూరియమణ్డలం ఉగ్గచ్ఛన్తం హుత్వాపి ఇమస్మిం దీపే ఠితస్స ఉపడ్ఢమేవ దిస్సతి, ఉత్తరకురూసు ఠితస్స ఓగచ్ఛన్తం హుత్వా. ఏవఞ్హి ఏకవేలాయమేవ తీసు దీపేసు ఆలోకకరణం.

యేసు కత్తికాదినక్ఖత్తసమఞ్ఞా, తానిపి తారకరూపాని యేవాతి వుత్తం ‘‘సేసతారకరూపాని చా’’తి, నక్ఖత్తసఞ్ఞితతారకరూపతో అవసిట్ఠతారకరూపానీతి అత్థో. ఉభయానిపి తాని దేవతానం వసనకవిమానానీతి వేదితబ్బాని. రా-సద్దో తియతి ఛిజ్జతి ఏత్థాతి రత్తి, సత్తానం సద్దస్స వూపసమనకాలోతి అత్థో. దిబ్బన్తి సత్తా కీళన్తి జోతన్తి ఏత్థాతి దివా. సత్తానం ఆయుం మినన్తో వియ సియతి అన్తం కరోతీతి మాసో. తం తం కిరియం అరతి వత్తేతీతి ఉతు. తం తం సత్తం, ధమ్మప్పవత్తిఞ్చ సఙ్గమ్మ వదన్తో వియ సరతి వత్తేతీతి సంవచ్ఛరో.

౧౨౨. వివజ్జనం వివజ్జో, సో ఏవ వేవజ్జం, వణ్ణస్స వేవజ్జం వణ్ణవేవజ్జం, వణ్ణసమ్పత్తియా విగమో, తస్స పన అత్థితా ‘‘వణ్ణవేవజ్జతా’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘వివజ్జభావో’’తి. తేసన్తి వణ్ణవన్తానం సత్తానం. అతిమానప్పచ్చయాతి దుబ్బణ్ణవమ్భనవసేన అతిక్కమ్మ అత్తనో వణ్ణం పటిచ్చ మానపచ్చయా, మానసమ్పగ్గణ్హననిమిత్తన్తి అత్థో. సాతిసయో రసో ఏతిస్సా అత్థీతి రసాతి లద్ధమానాయ, అనుభాసింసూతి అనురోధవసేన భాసింసు. లోకుప్పత్తివంసకథన్తి లోకుప్పత్తివంసజం పవేణీకథం, ఆదికాలే ఉప్పన్నం పవేణీఆగతకథన్తి అత్థో. ‘‘అనుపతన్తీ’’తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో.

భూమిపప్పటకపాతుభావాదివణ్ణనా

౧౨౩. ఏదిసో హుత్వాతి అహిచ్ఛత్తకసదిసో హుత్వా.

౧౨౪. పదాలతాతి ‘‘పదా’’తి ఏవంనామా ఏకా లతా, సా పన యస్మా సమ్పన్నవణ్ణగన్ధరసా, తస్మా ‘‘భద్దలతా’’తి వుత్తా. నాళికాతి నాళివల్లి. అహాయీతి నస్సి.

౧౨౫. అకట్ఠపాకోతి అకట్ఠేయేవ ఠానే ఉప్పజ్జిత్వా పచ్చనకో, నీవారో వియ సఞ్జాతో హుత్వా నిప్పజ్జనకోతి అత్థో. కణో ‘‘కుణ్డక’’న్తి చ వుచ్చతి. థుసన్తి తణ్డులం పరియోనన్ధిత్వా ఠితత్తచో, తదభావతో ‘‘అకణో, అథుసో’’తి సాలి వుత్తో. ‘‘పటివిరూళ్హ’’న్తి ఇదం పక్కభావస్స కారణవచనం. పటివిరూళ్హతో హి తం పక్కన్తి. యస్మిం ఠానే సాయం పక్కో సాలి గహితో, తదేవ ఠానం దుతియదివసే పాతో పక్కేన సాలినా పరిపుణ్ణం హుత్వా తిట్ఠతీతి ఆహ ‘‘సాయం గహితట్ఠానం పాతో పక్కం హోతీ’’తిఆది. అలాయితన్తి లాయితట్ఠానమ్పి తేసం కమ్మప్పచ్చయా అలాయితమేవ హుత్వా అనూనం పరిపుణ్ణమేవ పఞ్ఞాయతి, న కేవలం పఞ్ఞాయనమేవ, అథ ఖో తథాభూతమేవ హుత్వా తిట్ఠతి.

ఇత్థిపురిసలిఙ్గాదిపాతుభావవణ్ణనా

౧౨౬. ‘‘మనుస్సకాలే’’తి ఇదం పుబ్బే మనుస్సభూతానంయేవ తత్థ ఇదాని నికన్తివసేన ఉప్పత్తి హోతీతి కత్వా వుత్తం, దేవతానమ్పి పురిమజాతియం ఇత్థిభావే ఠితానం తత్థ విరాగాదిపురిసత్తప్పచ్చయే అసతి తదా ఇత్థిలిఙ్గమేవ పాతుభవతి. పురిసత్తపచ్చయేతి ‘‘అత్తనోపి అనిస్సరతా, సబ్బకాలం పరాయత్తవుత్తితా, రజస్సలతా వఞ్చతా, గబ్భధారణం, పఠమాయ పకతియా నిహీనపకతితా, సూరవీరతాభావో, ‘అప్పకా జనా’తి ‘హీళేతబ్బతా’తి ఏవమాది ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణపుబ్బకమ్పి ఇత్థిభావే ‘అలం ఇత్థిభావేన, న హి ఇత్థిభావే ఠత్వా చక్కవత్తిసిరిం, న సక్కమారబ్రహ్మసిరియో పచ్చనుభవితుం, న పచ్చేకబోధిం, న సమ్మాసమ్బోధిం అధిగన్తుం సక్కా’తి ఏవం ఇత్థిభావవిరజ్జనం, ‘యథావుత్తఆదీనవవిరహతో ఉత్తమపకతిభావతో సమ్పదమిదం పురిసత్తం నామ సేట్ఠం ఉత్తమం, ఏత్థ ఠత్వా సక్కా ఏతా సమ్పత్తియో సమ్పాపుణితు’న్తి ఏవం పురిసత్తభావే సమ్భావనాపుబ్బకం పత్థనాఠపనం, ‘తత్థ నిన్నపోణపబ్భారచిత్తతా’తి’’ ఏవమాదికే పురిసభావస్స పచ్చయభూతే ధమ్మే. పూరేత్వా వడ్ఢేత్వా. పచ్చక్ఖం భూతం, సదిసఞ్చ దిట్ఠధమ్మికం, సమ్పరాయికఞ్చ సువిపులం అనత్థం అచిన్తేత్వా పురిసస్స కామేసు మిచ్ఛాచరణం కేవలం ఇత్థియం ఆసాపత్తి ఫలేనేవాతి ఆసాఆపత్తి ఇత్థిభావావహాపి హోతియేవ. తన్నిన్నపోణపబ్భారభావేన తన్నికన్తియా నిమిత్తభావాపత్తితోతి వుత్తం ‘‘పురిసో ఇత్థత్తభావం లభన్తో కామేసుమిచ్ఛాచారం నిస్సాయ లభతీ’’తి. తదాతి యథావుత్తే పఠమకప్పికకాలే. పకతియాతి సభావేన. మాతుగామస్సాతి పురిమత్తభావే మాతుగామభూతస్స. పురిసస్సాతి ఏత్థాపి ‘‘పకతియా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఉపనిజ్ఝాయతన్తి ఉపేచ్చ నిజ్ఝాయన్తానం. యథా అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం సారాగో ఉప్పజ్జతి, ఏవం సాపేక్ఖభావేన ఓలోకేన్తానం. రాగపరిళాహోతి రాగజో పరిళాహో.

నిబ్బుయ్హమానాయాతి పరిణతా హుత్వా నియ్యమానాయ.

మేథునధమ్మసమాచారవణ్ణనా

౧౨౭. గోమయపిణ్డమత్తమ్పి నాలత్థాతి సమ్మదేవ వివాహకమ్మం నాలత్థాతి అధిప్పాయేన వదన్తి. పాతబ్యతన్తి తస్మిం అసద్ధమ్మే కిలేసకామేన పివితబ్బతం కిఞ్చి పివితబ్బవత్థుం పివన్తా వియ అతివియ తోసేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బతం ఆపజ్జింసు, పాతబ్యతన్తి వా పరిభుఞ్జనకతం ఆపజ్జింసు ఉపగచ్ఛింసు. పరిభోగత్థో హి అయం పా-సద్దో, కత్తుసాధనో చ తబ్య-సద్దో, యథారుచి పరిభుఞ్జింసూతి అత్థో.

సన్నిధికారకన్తి సన్నిధికారం, క-కారో పదవడ్ఢనమత్తన్తి ఆహ ‘‘సన్నిధిం కత్వా’’తి. అపదానన్తి అవఖణ్డనం. ఏకేకస్మిం ఠానేతి యత్థ యత్థ వహితం, తస్మిం తస్మిం ఏకేకస్మిం ఠానే. గుమ్బగుమ్బాతి పుఞ్జపుఞ్జా.

సాలివిభాగవణ్ణనా

౧౨౮. సీమం ఠపేయ్యామాతి ‘‘అయం భూమిభాగో అసుకస్స, అయం భూమిభాగో అసుకస్సా’’తి ఏవం పరిచ్ఛేదం కరేయ్యామ. తం అగ్గం కత్వాతి తం ఆదిం కత్వా.

మహాసమ్మతరాజవణ్ణనా

౧౩౦. పకాసేతబ్బన్తి దోసవసేన పకాసేతబ్బం. ఖిపితబ్బన్తి ఖేపం కాతబ్బం. తేనాహ ‘‘హారేతబ్బ’’న్తి, సత్తనికాయతో నీహరితబ్బం.

నేసన్తి నిద్ధారణే సామివచనం.

౧౩౧. అక్ఖరన్తి నిరుత్తిం. సా హి మహాజనేన సమ్మతోతి నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బతో నిరుత్తి, తస్మింయేవ నిరూళ్హభావతో, అఞ్ఞత్థ అసఞ్చరణతో అక్ఖరన్తి చ వుచ్చతి, తథా సఙ్ఖాతబ్బతో సఙ్ఖా, సమఞ్ఞాయతీతి సమఞ్ఞా, పఞ్ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి, వోహరణతో వోహారో. ఉప్పన్నోతి పవత్తో. న కేవలం అక్ఖరమేవాతి న కేవలం సమఞ్ఞాకరణమేవ. ఖేత్తసామినోతి తం తం భూమిభాగం పరిగ్గహేత్వా ఠితసత్తా. తీహి సఙ్ఖేహీతి తివిధకిరియాభిసఙ్ఖతేహి తీహి సఙ్ఖేహి ఖత్తియాదీహి తీహి వణ్ణేహి పరిగ్గహితేహి. ‘‘ఖత్తియానుయన్తబ్రాహ్మణగహపతికనేగమజానపదేహి తీహి గహపతీహి పరిగ్గహితేహీ’’తి చ వదన్తి. అగ్గన్తి ఞాతేనాతి అగ్గం కులన్తి ఞాతేన. ఖత్తియకులఞ్హి లోకే సబ్బసేట్ఠం. యథాహ ‘‘ఖత్తియో సేట్ఠో జనేతస్మిం, యే గోత్తపటిసారినో’’తి, (దీ. ని. ౧.౨౭౭; ౩.౧౪౦; మ. ని. ౨.౩౦; సం. ని. ౧.౧౮౨, ౨౪౫) అభేదోపచారేన పన అక్ఖరస్స ఖత్తియసద్దస్సపి సేట్ఠతాతి పాళియం ‘‘అగ్గఞ్ఞేన అక్ఖరేనా’’తి వుత్తం. ఇదాని అభేదోపచారేన వినా ఏవ అత్థం దస్సేతుం ‘‘అగ్గే వా’’తిఆది వుత్తం.

బ్రాహ్మణమణ్డలాదివణ్ణనా

౧౩౨. యేన అనారమ్భభావేన బాహితాకుసలా ‘‘బ్రాహ్మణా’’తి వుత్తా, తమేవ తావ దస్సేతుం పాళియం ‘‘వీతఙ్గారా’’తిఆది వుత్తన్తి తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘పచిత్వా’’తిఆదిమాహ. తమేనన్తి వచనవిపల్లాసేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘తే ఏతే’’తి. అభిసఙ్ఖరోన్తాతి చిత్తమన్తభావేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అభివిసిట్ఠే కరోన్తా, బ్రాహ్మణాకప్పభావేన సఙ్ఖరోన్తా చ. వాచేన్తాతి పరేసం కథేన్తా, యే తథా గన్థే కాతుం న జానన్తి. అచ్ఛన్తీతి ఆసన్తి, ఉపవిసన్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘వసన్తీ’’తి. అచ్ఛేన్తీతి కాలం ఖేపేన్తి. హీనసమ్మతం ఝానభావనానుయోగం ఛడ్డేత్వా గన్థే పసుతతాదీపనతో. సేట్ఠసమ్మతం జాతం ‘‘వేదధరా సోత్తియా సుబ్రాహ్మణాతి ఏవం సేట్ఠసమ్మతం జాతం.

౧౩౩. మేథునధమ్మం సమాదియిత్వాతి జాయాపతికభావేన ద్వయం ద్వయం నివాసం అజ్ఝుపగన్త్వా. వాణిజకమ్మాదికేతి ఆది-సద్దేన కసికమ్మాదిం సఙ్గణ్హాతి.

౧౩౪. లుద్దాచారకమ్మఖుద్దాచారకమ్మునాతి పరవిహేఠనాదిలుద్దాచారకమ్మునా, నళకారదారుకమ్మాదిఖుద్దాచారకమ్మునా చ. సుద్దన్తి ఏత్థ సు-ఇతి సీఘత్థే నిపాతో. దా-ఇతి గరహణత్థేతి ఆహ ‘‘సుద్దం సుద్దం లహుం లహుం కుచ్ఛితం గచ్ఛన్తీ’’తి.

౧౩౫. అహూతి కాలవిపల్లాసవసేన వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘హోతి ఖో’’తి ఆహ. ఇమినాతి ‘‘ఇమేహి ఖో, వాసేట్ఠ, చతూహి మణ్డలేహి సమణమణ్డలస్స అభినిబ్బత్తి హోతీ’’తి ఇమినా వచనేన. ఇమం దస్సేతీతి సమణమణ్డలం నామ…పే… సుద్ధిం పాపుణన్తీతి ఇమం అత్థజాతం దస్సేతి. యది ఇమేహి…పే… అభినిబ్బత్తి హోతి, ఏవం సన్తే ఇమానేవ చత్తారి మణ్డలాని పధానాని, సమణమణ్డలం అప్పధానం తతో అభినిబ్బత్తత్తాతి? నయిదమేవన్తి దస్సేతుం ‘‘ఇమానీ’’తిఆది వుత్తం. సమణమణ్డలం అనువత్తన్తి గుణేహి విసిట్ఠభావతో. గుణో హి విఞ్ఞూనం అనువత్తనహేతు, న కోలపుత్తియం, వణ్ణపోక్ఖరతా, వాక్కరణమత్తం వా. తేనాహ ‘‘ధమ్మేనేవ అనువత్తన్తి, నో అధమ్మేనా’’తి. సో ధమ్మో చ లోకుత్తరోవ అధిప్పేతో, యేన సంసారతో విసుజ్ఝతి, తస్మా సమణమణ్డలన్తి చ సాసనికమేవ సమణగణం వదతీతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘సమణమణ్డలఞ్హీ’’తిఆది.

దుచ్చరితాదికథావణ్ణనా

౧౩౬. మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన సమాదిన్నకమ్మం నామ ‘‘కో అనుబన్ధితబ్బో. అజోతగ్గిసోట్ఠిమిసో’’తిఆదినా యఞ్ఞవిధానాదివసేన పవత్తితం హింసాదిపాపకమ్మం. మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మస్సాతి ‘‘ఏస సద్ధాధిగతో దేవయానో, యేన యన్తి పుత్తినో విసోకా’’తిఆదినా పవత్తితస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిసహగతకమ్మస్స. సమాదానం తస్స తథా పవత్తనం, తస్సా వా దిట్ఠియా ఉపగమనం.

౧౩౭. ద్వయకారీతి కుసలాకుసలద్వయస్స కత్తా. తయిదం ద్వయం యస్మా ఏకజ్ఝం నప్పవత్తతి, తస్మా ఆహ ‘‘కాలేనా’’తిఆది. ఏకక్ఖణే ఉభయవిపాకదానట్ఠానం నామ నత్థి ఏకస్మిం ఖణే చిత్తద్వయూపసఞ్హితాయ సత్తసన్తతియా అభావతో. యథా పన ద్వయకారినో సుఖదుక్ఖపటిసంవేదితా సమ్భవతి, తం దస్సేతుం ‘‘యేన పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏవంభూతోతి వికలావయవో. ద్వేపిహి కుసలాకుసలకమ్మాని కతూపచితాని సభావతో బలవన్తానేవ హోన్తి, తస్మా మరణకాలే ఉపట్ఠహన్తి. తేసు అకుసలం బలవతరం హోతి పచ్చయలాభతో. నికన్తిఆదయో హి పచ్చయవిసేసా అకుసలస్సేవ సభాగా, న కుసలస్స, తస్మా కతూపచితభావేన సమానబలేసుపి కుసలాకుసలేసు పచ్చయలాభేన విపచ్చితుం లద్ధోకాసతాయ కుసలతో అకుసలం బలవతరం హోతీతి, తథాభూతమ్పి తం యథా విపాకదానే లద్ధోకాసస్స కుసలస్సాపి అవసరో హోతి, తథా లద్ధపచ్చయం పటిసన్ధిదానాభిముఖం కుసలం పటిబాహిత్వా పటిసన్ధిం దేన్తం తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తాపేతీతి. ‘‘అకుసలం బలవతరం హోతీ’’తి ఏత్థ ‘‘అకుసలం చే బలవతరం హోతి, తం కుసలం పటిబాహిత్వా’’తి వుత్తనయేనేవ అత్థం వత్వా తేసు కుసలం చే బలవతరం హోతి, తఞ్చ అకుసలం పటిబాహిత్వా మనుస్సయోనియం నిబ్బత్తాపేతి, అకుసలం పవత్తివేదనీయం హోతి, అథ నం తం కాణమ్పి కరోతి ఖుజ్జమ్పి పీఠసప్పిమ్పి కుచ్ఛిరోగాదీహి వా ఉపద్దుతం. ఏవం సో పవత్తియం నానప్పకారం దుక్ఖం పచ్చనుభవతీతి ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ హోతీ’’తి. తత్రాయం వినిచ్ఛయో – వుత్తకాలే వా కారేన సమానబలేసు కుసలాకుసలకమ్మేసు ఉపట్ఠహన్తేసు మరణస్స ఆసన్నవేలాయం యది బలవతరాని కుసలజవనాని జవన్తి, యథాఉపట్ఠితం అకుసలం పటిబాహిత్వా కుసలం వుత్తనయేన పటిసన్ధిం దేతి. అథ బలవతరాని అకుసలజవనాని జవన్తి, యథాఉపట్ఠితం కుసలం పటిబాహిత్వా అకుసలం వుత్తనయేనేవ పటిసన్ధిం దేతి. తం కిస్స హేతు? ఉభిన్నం కమ్మానం సమానబలవభావతో, పచ్చయన్తరసాపేక్ఖతో చాతి, సబ్బం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

బోధిపక్ఖియభావనావణ్ణనా

౧౩౮. బోధి వుచ్చతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠి, చత్తారి అరియసచ్చాని బుజ్ఝతీతి కత్వా, సభావతో, తంసభావతో చ తస్సా పక్ఖే భవాతి బోధిపక్ఖియా, సతివీరియాదయో ధమ్మా, తేసం బోధిపక్ఖియానం. పటిపాటియాతి బోధిపక్ఖియదేసనాపటిపాటియా. భావనం అనుగన్త్వాతి అనుక్కమేన పవత్తం భావనం పత్వా. తేనాహ ‘‘పటిపజ్జిత్వా’’తి. సఉపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా వసేన ఖీణాసవస్స సేట్ఠభావం లోకస్స పాకటం కత్వా దస్సేతుం సక్కా, న ఇతరాయ సబ్బసో అపఞ్ఞత్తిభావూపగమనే తస్స అదస్సనతోతి వుత్తం ‘‘పరినిబ్బాతీతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతీ’’తి. వినివత్తేత్వాతి తతో చతువణ్ణతో నీహరిత్వా.

౧౪౦. తమేవత్థన్తి ‘‘ఖీణాసవోవ దేవమనుస్సేసు సేట్ఠో’’తి వుత్తమేవత్థం.

సేట్ఠచ్ఛేదకవాదమేవాతి జాతిబ్రాహ్మణానం సేట్ఠభావసముచ్ఛేదకమేవ కథం. దస్సేత్వా భాసిత్వా. సుత్తన్తం వినివత్తేత్వాతి పుబ్బే లోకియధమ్మసన్దస్సనవసేన పవత్తం అగ్గఞ్ఞసుత్తం ‘‘సత్తన్నం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనమన్వాయా’’తిఆదినా తతో వినివత్తేత్వా నీహరిత్వా తేన అసంసట్ఠం కత్వా. ఆవజ్జన్తాతి సమన్నాహరన్తా. అనుమజ్జన్తాతి పుబ్బేనాపరం అత్థతో విచరన్తాతి.

అగ్గఞ్ఞసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.