౫. సమ్పసాదనీయసుత్తవణ్ణనా

సారిపుత్తసీహనాదవణ్ణనా

౧౪౧. పావారేన్తి సఞ్ఛాదేన్తి సరీరం ఏతేనాతి పావారో, వత్థం. పావరణం వా పావారో, ‘‘వత్థం దుస్స’’న్తి పరియాయసద్దా ఏతేతి దుస్సమేవ పావారో, సో ఏతస్స బహువిధో అనేకకోటిప్పభేదో భణ్డభూతో అత్థీతి దుస్సపావారికో. సో కిర పుబ్బే దహరకాలే దుస్సపావారభణ్డమేవ బహుం పరిగ్గహేత్వా వాణిజ్జం అకాసి, తేన నం సేట్ఠిట్ఠానే ఠితమ్పి ‘‘పావారికో’’ త్వేవ సఞ్జానన్తి. భగవతీతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా, తేన భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా థేరేన వుత్తవచనం సబ్బం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘కస్మా ఏవం అవోచా’’తి తథావచనే కారణం పుచ్ఛిత్వా ‘‘సోమనస్సపవేదనత్థ’’న్తి కస్మా పయోజనం విస్సజ్జితం, తయిదం అమ్బం పుట్ఠస్స లబుజం బ్యాకరణసదిసన్తి? నయిదమేవం చిన్తేతబ్బం. యా హిస్స థేరస్స తదా భగవతి సోమనస్సుప్పత్తి, సా నిద్ధారితరూపా కారణభావేన చోదితా, తస్మా ఏవం అవోచాతి, సా ఏవ చ యస్మా నిద్ధారితరూపా పవేదనవసేన భగవతో సమ్ముఖా తథావచనం పయోజేతి, తస్మా ‘‘అత్తనో ఉప్పన్నసోమనస్సపవేదనత్థ’’న్తి పయోజనభావేన విస్సజ్జితం.

తత్రాతి తస్మిం సోమనస్సపవేదనే. విహారే నివాసపరివత్తనవసేన సునివత్థనివాసనో. ఆభుజిత్వాతి ఆబన్ధిత్వా.

సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘అహో సన్తో వతాయం అరియవిహారో’’తి సమాపత్తిసుఖపచ్చవేక్ఖణముఖేన అత్తనో గుణే అనుస్సరితుం ఆరద్ధో, ఆరభిత్వా చ నేసం తం తం సామఞ్ఞవిసేసవిభాగవసేన అనుస్సరి. తథా హి ‘‘సమాధీ’’తి సామఞ్ఞతో గహితస్సేవ ‘‘పఠమం ఝాన’’న్తిఆదినా విసేసవిభాగో, ‘‘పఞ్ఞా’’తి సామఞ్ఞతో చ గహితస్సేవ ‘‘విపస్సనాఞాణ’’న్తిఆదినా విసేసవిభాగో ఉద్ధటో. ‘‘లోకియాభిఞ్ఞాసు దిబ్బచక్ఖుఞాణస్సేవ గహణం థేరస్స ఇతరేహి సాతిసయన్తి దస్సేతు’’న్తి వదన్తి, పుబ్బేనివాసఞాణమ్పి పన ‘‘కప్పసతసహస్సాధికస్సా’’తిఆదినా కిచ్చవసేన దస్సితమేవ, లక్ఖణహారవసేన వా ఇతరేసం పేత్థ గహితతా వేదితబ్బా.

అత్థప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. తథా ధమ్మప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిపభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తియం పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. పటిభానప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థాన కరణసమత్థం పటిభానే పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే, (విసుద్ధి. ౨.౪౨౮) తం సంవణ్ణనాసు (విసుద్ధి. టీ. ౨.౪౨౮) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. సావకవిసయే పరముక్కంసగతం ఞాణం సావకపారమిఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం వియ సబ్బఞేయ్యధమ్మేసు. తస్సాపి హి విసుం పరికమ్మం నామ నత్థి, సావకపారమియా పన సమ్మదేవ పరిపూరితత్తా అగ్గమగ్గసమధిగమేనేవస్స సమధిగమో హోతి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవ సమ్మాసమ్బుద్ధానం యావ నిసిన్నపల్లఙ్కా అనుస్సరతోతి యోజనా.

భగవతో సీలం నిస్సాయ గుణే అనుస్సరితుమారద్ధోతి యోజనా. యస్మా గుణానం బహుభావతో నేసం ఏకజ్ఝం ఆపాథాగమనం నత్థి, సతి చ తస్మిం అనిరూపితరూపేనేవ అనుస్సరణేన భవితబ్బం, తస్మా థేరో సవిసయే ఠత్వా తే అనుపదం సరూపతో అనుస్సరి, అనుస్సరన్తో చ సబ్బపఠమం సీలం అనుస్సరి, తం దస్సేన్తో ‘‘భగవతో సీలం నిస్సాయా’’తి ఆహ, సీలం ఆరబ్భాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. యస్మా చేత్థ థేరో ఏకేకవసేన భగవతో గుణే అనుస్సరిత్వా తతో పరం చతుక్కపఞ్చకాదివసేన అనుస్సరి, తస్మా ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదే’’తి వత్వా తతో పరం బోజ్ఝఙ్గభావనాసామఞ్ఞేన ఇన్ద్రియేసు వత్తబ్బేసు తాని అగ్గహేత్వా ‘‘చత్తారో మగ్గే’’తిఆది వుత్తం. చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం మహాసీహనాదసుత్తే (మ. ని. ౧.౧౫౨) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బం. చత్తారో అరియవంసా అరియవంససుత్తే (అ. ని. ౪.౨౮) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బా.

పధానియఙ్గాదయో సఙ్గీతి (దీ. ని. ౩.౩౧౭) దసుత్తరసుత్తేసు (దీ. ని. ౩.౩౫౫) ఆగమిస్సన్తి. ఛ సారణీయ ధమ్మా పరినిబ్బానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౧౪౧) ఆగతా ఏవ. సుఖం సుపనాదయో (అ. ని. ౧౧.౧౫; పటి. మ. ౨.౨౨) ఏకాదస మేత్తానిసంసా. ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తిఆదినా సం. ని. ౫.౧౦౮౧, మహావ. ౧౫, పటి. మ. ౨.౩౦) చతూసు అరియసచ్చేసు తిపరివత్తవసేన ఆగతా ద్వాదస ధమ్మచక్కాకారా. మగ్గఫలేసు పవత్తాని అట్ఠ ఞాణాని, ఛ అసాధారణఞాణాని చాతి చుద్దస బుద్ధఞాణాని. పఞ్చదస విముత్తిపరిపాచనియా ధమ్మా మేఘియసుత్తవణ్ణనాయం (ఉదా. అట్ఠ. ౩౧) గహేతబ్బా, సోళసవిధా ఆనాపానస్సతి ఆనాపానస్సతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౪౮), అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా (మహాని. ౬౯, ౧౫౬; చూళని. ౮౫; పటి. మ. ౩.౫; దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫) ఏవం వేదితబ్బా –

అతీతంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, అనాగతంసే, పచ్చుప్పన్నంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం. ఇమేహి తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం వచీకమ్మం, సబ్బం మనోకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తి. ఇమేహి ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో నత్థి ఛన్దస్స హాని, నత్థి ధమ్మదేసనాయ హాని, నత్థి వీరియస్స హాని, నత్థి సమాధిస్స హాని, నత్థి పఞ్ఞాయ హాని, నత్థి విముత్తియా హాని. ఇమేహి ద్వాదసహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో నత్థి దవా, నత్థి రవా, నత్థి అప్ఫుట్ఠం, నత్థి వేగాయితత్తం, నత్థి అబ్యావటమనో, నత్థి అప్పటిసఙ్ఖానుపేక్ఖాతి.

తత్థ ‘‘నత్థి దవాతి ఖిడ్డాధిప్పాయేన కిరియా నత్థి. నత్థి రవాతి సహసా కిరియా నత్థీ’’తి వదన్తి. సహసా పన కిరియా దవా, ‘‘అఞ్ఞం కరిస్సామీ’’తి అఞ్ఞస్స కరణం రవా. నత్థి అప్ఫుటన్తి ఞాణేన అఫుసితం నత్థి. నత్థి వేగాయితత్తన్తి తురితకిరియా నత్థి. నత్థి అబ్యావటమనోతి నిరత్థకచిత్తసముదాచారో నత్థి. నత్థి అప్పటిసఙ్ఖానుపేక్ఖాతి అఞ్ఞాణుపేక్ఖా నత్థి. కేచి పన ‘‘నత్థి ధమ్మదేసనాయ హానీ’’తి అపఠిత్వా ‘‘నత్థి ఛన్దస్స హాని, నత్థి వీరియస్స హాని, నత్థి సతియా [సత్తియా (విభ. మూలటీ. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా)] హానీ’’తి పఠన్తి.

జరామరణాదీసు ఏకాదససు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు పచ్చేకం చతుసచ్చయోజనావసేన పవత్తాని చతుచత్తాలీస ఞాణానియేవ (సం. ని. ౨.౩౩) సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో ఞాణవత్థూని. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యతో ఖో భిక్ఖవే అరియసావకో ఏవం జరామరణం పజానాతి, ఏవం జరామరణసముదయం పజానాతి, ఏవం జరామరణనిరోధం పజానాతి, ఏవం జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతీ’’తిఆది (సం. ని. ౨.౩౩).

జరామరణసముదయోతి చేత్థ జాతి అధిప్పేతా. సేసపదేసు భవాదయో వేదితబ్బా.

కుసలచిత్తుప్పాదేసు ఫస్సాదయో పరోపణ్ణాస కుసలధమ్మా.

‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఞాణం, ‘‘అసతి జాతియా నత్థి జరామరణ’’న్తి ఞాణం, అతీతమ్పి అద్ధానం ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఞాణం, ‘‘అసతి జాతియా నత్థి జరామరణ’’న్తి ఞాణం, అనాగతమ్పి అద్ధానం ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఞాణం, ‘‘అసతి జాతియా నత్థి జరామరణ’’న్తి ఞాణం. ‘‘యమ్పి ఇదం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తమ్పి ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మ’’న్తి ఞాణన్తి ఏవం జరామరణాదీసు ఏకాదససు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు పచ్చేకం సత్త సత్త కత్వా సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని (సం. ని. ౨.౩౪) వేదితబ్బాని. తత్థ యమ్పీతి ఛబ్బిధమ్పి పచ్చవేక్ఖణఞాణం విపస్సనారమ్మణభావేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తం. ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి ఛపి ఞాణాని సఙ్ఖిపిత్వా వుత్తం ఞాణం. ‘‘ఖయధమ్మ’’న్తిఆదినా పన పకారేన పవత్తఞాణస్స దస్సనం, విపస్సనాదస్సనతో విపస్సనా పటివిపస్సనాదస్సనమత్తమేవాతి న తం ‘‘అఙ్గ’’న్తి వదన్తి, పాళియం (సం. ని. ౨.౩౪) పన సబ్బత్థ ఞాణవసేన అఙ్గానం వుత్తత్తా ‘‘నిరోధధమ్మన్తి ఞాణ’’న్తి ఇతి-సద్దేన పకాసేత్వా వుత్తం విపస్సనాఞాణం సత్తమం ఞాణన్తి అయమత్థో దిస్సతి. న హి యమ్పి ఇదం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తమ్పి ఞాణన్తి సమ్బన్ధో హోతి ఞాణగ్గహణేన ఏతస్మిం ఞాణభావదస్సనస్స అనధిప్పేతత్తా, ‘‘ఖయధమ్మం…పే… నిరోధధమ్మ’’న్తి ఏతేసం సమ్బన్ధభావప్పసఙ్గో చాతి. చతువీసతి…పే… వజిరఞాణన్తి ఏత్థ కేచి తావ ఆహు ‘‘భగవా దేవసికం ద్వాదసకోటిసతసహస్సక్ఖత్తుం మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, ద్వాదసకోటిసతసహస్సక్ఖత్తుమేవ చ అరహత్తఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తాసం పురేచరం, సహవచరఞ్చ ఞాణం పటిపక్ఖేహి అభేజ్జతం, మహత్తఞ్చ ఉపాదాయ మహావజిరఞాణం నామ. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘తథాగతం, భిక్ఖవే, అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ద్వే వితక్కా బహులం సముదాచరన్తి – ఖేమో చ వితక్కో, పవివేకో చ వితక్కో’తి (ఇతివు. ౩౮).

ఖేమవితక్కో హి భగవతో మహాకరుణాసమాపత్తిం పూరేత్వా ఠితో, పవివేకవితక్కో అరహత్తఫలసమాపత్తిం. బుద్ధానఞ్హి భవఙ్గపరివాసో లహుకో, మత్థకప్పత్తో సమాపత్తీసు వసీభావో, తస్మా సమాపజ్జనవుట్ఠానాని కతిపయచిత్తక్ఖణేహేవ ఇజ్ఝన్తి. పఞ్చ రూపావచరసమాపత్తియో చతస్సో అరూపసమాపత్తియో అప్పమఞ్ఞాసమాపత్తియా సద్ధిం దస, నిరోధసమాపత్తి, అరహత్తఫలసమాపత్తి చాతి ద్వాదసేతా సమాపత్తియో భగవా పచ్చేకం దివసే దివసే కోటిసతసహస్సక్ఖత్తుం పురేభత్తం సమాపజ్జతి, తథా పచ్ఛాభత్త’’న్తి. ‘‘ఏవం సమాపజ్జితబ్బసమాపత్తిసఞ్చారితఞాణం మహావజిరఞాణం నామా’’తి కేచి.

అపరే పన ‘‘యం తం భగవతా అభిసమ్బోధిదివసే పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదముఖేన పటిలోమనయేన జరామరణతో పట్ఠాయ ఞాణం ఓతారేత్వా అనుపదధమ్మవిపస్సనం ఆరభన్తేన యథా నామ పురిసో సువిదుగ్గం మహాగహనం మహావనం ఛిన్దన్తో అన్తరన్తరా నిసానసిలాయం ఫరసుం సునిసితం కరోతి, ఏవమేవ నిసానసిలాసదిసియో సమాపత్తియో అన్తరన్తరా సమాపజ్జిత్వా ఞాణస్స తిక్ఖవిసదసూరభావం సమ్పాదేతుం అనులోమపటిలోమతో పచ్చేకం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గవసేన సమ్మసన్తో దివసే దివసే లక్ఖకోటిలక్ఖకోటిఫలసమాపత్తియో సమాపజ్జతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘చతువీసతి…పే… మహావజిరఞాణం నిస్సాయా’తి’’. నను భగవతో సమాపత్తిసమాపజ్జనే పరికమ్మే పయోజనం నత్థీతి? నయిదం ఏకన్తికం. తథా హి వేదనాపటిప్పణామనాదీసు సవిసేసం పరికమ్మపుబ్బఙ్గమేన సమాపత్తియో సమాపజ్జి. అపరే పన ‘‘లోకియసమాపత్తిసమాపజ్జనే పరికమ్మేన పయోజనం నత్థి. లోకుత్తరసమాపత్తిసమాపజ్జనే తజ్జం పరికమ్మం ఇచ్ఛితబ్బమేవా’’తి వదన్తి.

‘‘అపరమ్పరా’’తి పదం యేసం దేసనాయ అత్థి, తే అపరమ్పరియావ. కుసలపఞ్ఞత్తియన్తి కుసలధమ్మానం పఞ్ఞాపనే. అనుత్తరోతి ఉత్తమో. ఉపనిస్సయే ఠత్వాతి ఞాణూపనిస్సయే ఠత్వా యాదిసో పుబ్బూపనిస్సయో పుబ్బయోగో, తత్థ పతిట్ఠాయ. మహన్తతో సద్దహతి పటిపక్ఖవిగమేన ఞాణస్స వియ సద్ధాయపి తిక్ఖవిసదభావాపత్తితో. అవసేసఅరహన్తేహీతి పకతిసావకేహి. అసీతి మహాథేరా పరమత్థదీపనియం థేరగాథావణ్ణనాయం నామతో ఉద్ధటా. చత్తారో మహాథేరాతి మహాకస్సపఅనురుద్ధమహాకచ్చానమహాకోట్ఠికత్థేరా. తేసుపి అగ్గసావకేసు సారిపుత్తత్థేరో పఞ్ఞాయ విసిట్ఠభావతో. సారిపుత్తత్థేరతోపి ఏకో పచ్చేకబుద్ధో తిక్ఖవిసదఞాణో అభినీహారమహన్తతాయ సమ్భతఞాణసమ్భారత్తా. సతిపి పచ్చేకబోధియా అవిసేసేసు బహూసు ఏకజ్ఝం సన్నిపతితేసు పుబ్బయోగవసేన లోకియే విసయే సియా కస్సచి ఞాణస్స విసిట్ఠతాతి దస్సేతుం ‘‘సచే పనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘సబ్బఞ్ఞుబుద్ధోవ బుద్ధగుణే మహన్తతో సద్దహతీ’’తి ఇదం హేట్ఠా ఆగతదేసనాసోతవసేన వుత్తం. బుద్ధా హి బుద్ధగుణే మహత్తం పచ్చక్ఖతోవ పస్సన్తి, న సద్దహనవసేన.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘సేయ్యథాపి నామా’’తిఆది ఆరద్ధం. గమ్భీరో ఉత్తానోతి గమ్భీరో వా ఉత్తానో వాతి జాననత్థం. ‘‘ఏవమేవా’’తిఆది యథాదస్సితాయ ఉపమాయ ఉపమేయ్యేన సంసన్దనం. బుద్ధగుణేసు అప్పమత్తవిసయమ్పి లోకియమహాజనస్స ఞాణం అపవత్తితరూపేనేవ పవత్తతి అనవత్తితసభావత్తాతి వుత్తం ‘‘ఏకబ్యామ…పే… వేదితబ్బా’’తి. తత్థ ఞాతఉదకం వియాతి పమాణతో ఞాతఉదకం వియ. అరియానం పన తత్థ అత్తనో విసయే పవత్తనకఞాణం పవత్తితరూపేనేవ పవత్తతి అత్తనో పటివేధానురూపం, అభినీహారానురూపఞ్చ అవత్తితసభావత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘దసబ్యామయోత్తేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పటివిద్ధసచ్చానమ్పి పటిపక్ఖవిధమనపుబ్బయోగవిసేసవసేన ఞాణం సాతిసయం, మహానుభావఞ్చ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం సోతాపన్నఞాణస్స దసబ్యామఉదకం ఓపమ్మభావేన దస్సేత్వా తతో పరేసం దసుత్తరదిగుణదసగుణఅసీతిగుణవిసిట్ఠం ఉదకం ఓపమ్మం కత్వా దస్సితం. నను ఏవం సన్తే బుద్ధగుణా పరిమితపరిచ్ఛిన్నా, థేరేన చ తే పరిచ్ఛిజ్జ ఞాతాతి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతీతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యథా సో పురిసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సో పురిసోతి సో చతురాసీతిబ్యామసహస్సప్పమాణేన యోత్తేన చతురాసీతిబ్యామసహస్సట్ఠానే మహాసముద్దే ఉదకం మినిత్వా ఠితో పురిసో. సో హి థేరస్స ఉపమాభావేన గహితో. ధమ్మన్వయేనాతి అనుమానఞాణేన. తఞ్హి సిద్ధం ధమ్మం అనుగన్త్వా పవత్తనతో ‘‘ధమ్మన్వయో’’తి వుచ్చతి, తథా అన్వయవసేన అత్థస్స బుజ్ఝనతో అన్వయబుద్ధి, అనుమేయ్యం అనుమినోతీతి అనుమానం, నిదస్సనే దిట్ఠనయేన అనుమేయ్యం గణ్హాతీతి ‘‘నయగ్గాహో’’తి చ వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘ధమ్మన్వయేనా’’తిఆది. స్వాయం ధమ్మన్వయో న యస్స కస్సచి హోతి, అథ ఖో తథారూపస్స అగ్గసావకస్సేవాతి ఆహ ‘‘సావకపారమిఞాణే ఠత్వా’’తి. యది థేరో బుద్ధగుణే ఏకదేసతో పచ్చక్ఖే కత్వా తదఞ్ఞే నయగ్గాహేన గణ్హి, నను ఏవం సన్తే బుద్ధగుణా పరిమితపరిచ్ఛిన్నా ఆపన్నాతి? నయిదం ఏవన్తి దస్సేన్తో ‘‘అనన్తా అపరిమాణా’’తి.

‘‘సద్దహతీ’’తి వత్వా పున తమేవత్థం విభావేన్తో ‘‘థేరేన హి…పే… బహుతరా’’తి ఆహ. కథం పనాయమత్థో ఏవం దట్ఠబ్బోతి ఏవం అధిప్పాయభేదకం ఉపమాయ సఞ్ఞాపేతుం ‘‘యథా కథం వియా’’తిఆది వుత్తం ‘‘ఉపమాయమిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౬౭) ఇతో నవ ఇతో నవాతి ఇతో మజ్ఝట్ఠానతో యావ దక్ఖిణతీరా నవ ఇతో మజ్ఝట్ఠానతో యావ ఉత్తరతీరా నవ. ఇదాని యథావుత్తమత్థం సుత్తేన సమత్థేతుం ‘‘బుద్ధోపీ’’తి గాథమాహ.

యమకయుగళమహానదీమహోఘో వియాతి ద్విన్నం ఏకతో సమాగతత్తా యుగళభూతానం మహానదీనం మహోఘో వియ.

అనుచ్ఛవికం కత్వాతి యోయం మమ పసాదో బుద్ధగుణే ఆరబ్భ ఓగాళ్హో హుత్వా ఉప్పన్నో, తం అనుచ్ఛవికం అనురూపం కత్వా. పటిగ్గహేతుం సమ్పటిచ్ఛితుం అఞ్ఞో కోచి న సక్ఖిస్సతి యాథావతో అనవబుజ్ఝనతో. పటిగ్గహేతుం సక్కోతి తస్స హేతుతో, పచ్చయతో, సభావతో, కిచ్చతో, ఫలతో సమ్మదేవ పటివిజ్ఝనతో. పూరత్తన్తి పుణ్ణభావో. పగ్ఘరణకాలేతి వికిరణకాలే, పతనకాలేతి అత్థో. ‘‘పసన్నో’’తి ఇమినా పసాదస్స వత్తమానతా దీపితాతి ‘‘ఉప్పన్నసద్ధో’’తి ఇమినాపి సద్ధాయ పచ్చుప్పన్నతా పకాసితాతి ఆహ ‘‘ఏవం సద్దహామీతి అత్థో’’తి. అభిఞ్ఞాయతీతి అభిఞ్ఞో, అధికో అభిఞ్ఞో భియ్యోభిఞ్ఞో, సో ఏవ అతిసయవచనిచ్ఛావసేన ‘‘భియ్యోభిఞ్ఞతరో’’తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘భియ్యతరో అభిఞ్ఞాతో’’తి. దుతియవికప్పే పన అభిజానాతీతి అభిఞ్ఞా, అభివిసిట్ఠా పఞ్ఞా, భియ్యో అభిఞ్ఞా ఏతస్సాతి భియ్యోభిఞ్ఞో, సో ఏవ అతిసయవచనిచ్ఛావసేన భియ్యోభిఞ్ఞతరో, స్వాయమస్స అతిసయో అభిఞ్ఞాయ భియ్యోభావకతోతి ఆహ ‘‘భియ్యతరాభిఞ్ఞో వా’’తి. సమ్బుజ్ఝతి ఏతాయాతి సమ్బోధి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, అగ్గమగ్గఞాణఞ్చ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్హి అగ్గమగ్గఞాణం, అగ్గమగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సమ్బోధి నామ. తత్థ పధానవసేన తదత్థదస్సనే పఠమవికప్పో, పదట్ఠానవసేన దుతియవికప్పో. కస్మా పనేత్థ అరహత్తమగ్గఞాణస్సేవ గహణం, నను హేట్ఠిమానిపి భగవతో మగ్గఞాణాని సవాసనమేవ యథాసకం పటిపక్ఖవిధమనవసేన పవత్తాని. సవాసనప్పహానఞ్హి ఞేయ్యావరణప్పహానన్తి? సచ్చమేతం, తం పన అపరిపుణ్ణం పటిపక్ఖవిధమనస్స విప్పకతభావతోతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గఞాణే వా’’తి. అగ్గమగ్గవసేన చేత్థ అరియానం బోధిత్తయపారిపూరీతి దస్సేతుం ‘‘అరహత్తమగ్గేనేవ హీ’’తిఆది వుత్తం. నిప్పదేసాతి అనవసేసా. గహితా హోన్తీతి అరహత్తమగ్గేన గహితేన అధిగతేన గహితా అధిగతా హోన్తి. సబ్బన్తి తేహి అధిగన్తబ్బం. తేనాతి సమ్బోధినా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానేన అరహత్తమగ్గఞాణేన.

౧౪౨. ఖాదనీయానం ఉళారతా సాతరసానుభావేనాతి ఆహ ‘‘మధురే ఆగచ్ఛతీ’’తి. పసంసాయ ఉళారతా విసిట్ఠభావేనాతి ఆహ ‘‘సేట్ఠే’’తి, ఓభాసస్స ఉళారతా మహన్తభావేనాతి వుత్తం ‘‘విపులే’’తి. ఉసభస్స అయన్తి ఆసభీ, ఇధ పన ఆసభీ వియాతి ఆసభీ. తేనాహ ‘‘ఉసభస్స వాచాసదిసీ’’తి. యేన పన గుణేనస్సా తంసదిసతా, తం దస్సేతుం ‘‘అచలా అసమ్పవేధీ’’తి వుత్తం. యతో కుతోచి అనుస్సవనం అనుస్సవో. విజ్జాట్ఠానేసు కతపరిచయానం ఆచరియానం తం తమత్థం విఞ్ఞాపేన్తీ పవేణీ ఆచరియపరమ్పరా. కేవలం అత్తనో మతియా ‘‘ఇతికిర ఏవంకిరా’’తి పరికప్పనా ఇతికిర. పిటకస్స గన్థస్స సమ్పదానతో సయం సమ్పదానభావేన గహణం పిటకసమ్పదానం. యథాసుతానం అత్థానం ఆకారస్స పరివితక్కనం ఆకారపరివితక్కో. తథేవ ‘‘ఏవమేత’’న్తి దిట్ఠియా నిజ్ఝానక్ఖమనం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి. ఆగమాధిగమేహి వినా తక్కమగ్గం నిస్సాయ తక్కనం తక్కో. అనుమానవిధిం నిస్సాయ నయగ్గాహో. యస్మా బుద్ధవిసయే ఠత్వా భగవతో అయం థేరస్స చోదనా, థేరస్స చ సో అవిసయో, తస్మా ‘‘పచ్చక్ఖతో ఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా వియా’’తి వుత్తం. సీహనాదో వియాతి సీహనాదో, తంసదిసతా చస్స సేట్ఠభావేన, సో చేత్థ ఏవం వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘సీహనాదో’’తిఆదిమాహ. నేవ దన్ధాయన్తేనాతి న మన్దాయన్తేన. న భగ్గరాయన్తేనాతి అపరిసఙ్కన్తేన.

అనుయోగదాపనత్థన్తి అనుయోగం సోధాపేతుం. విమద్దక్ఖమఞ్హి సీహనాదం నదన్తో అత్థతో తత్థ అనుయోగం సోధేతి నామ. అనుయుఞ్జన్తో చ నం సోధాపేతి నామ. దాతున్తి సోధేతుం. కేచి ‘‘దానత్థ’’న్తి అత్థం వదన్తి, తదయుత్తం. న హి యో సీహనాదం నదతి, సో ఏవ తత్థ అనుయోగం దేతీతి యుజ్జతి. నిఘంసనన్తి విమద్దనం. ధమమానన్తి తాపయమానం, తాపనఞ్చేత్థ గగ్గరియా ధమాపనసీసేన వదతి. సబ్బే తేతి సబ్బే తే అతీతే నిరుద్ధే సమ్మాసమ్బుద్ధే, తేనేతం దస్సేతి – యే తే అహేసుం అతీతం అద్ధానం తవ అభినీహారతో ఓరం సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసం తావ సావకఞాణగోచరే ధమ్మే పరిచ్ఛిన్దన్తో మారాదయో వియ బుద్ధానం లోకియచిత్తచారం త్వం జానేయ్యాసి. యే పన తే అబ్భతీతా తతో పరతో ఛిన్నవటుమా ఛిన్నపపఞ్చా పరియాదిణ్ణవట్టా సబ్బదుక్ఖవీతివత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసం సబ్బేసమ్పి సావకఞాణస్స అవిసయభూతే ధమ్మే కథం జానిస్ససీతి.

అనాగతబుద్ధానం పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతనో, తేన అతీతేసు తావ ఖన్ధానం భూతపుబ్బత్తా తత్థ సియా ఞాణస్స సవిసయే గతి, అనాగతేసు పన సబ్బసో అసఞ్జాతేసు కథన్తి ఇమమత్థం జోతేతి. తేనాహ ‘‘అనాగతాపీ’’తిఆది. ‘‘చిత్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితా’’తి కస్మా వుత్తం, నను అతీతానాగతే సత్తాహే ఏవ పవత్తం చిత్తం చేతోపరియఞాణస్స విసయో, న తతో పరన్తి? నయిదం చేతోపరియఞాణకిచ్చవసేన వుత్తం, అథ ఖో పుబ్బేనివాసఅనాగతంసఞాణవసేన వుత్తం, తస్మా నాయం దోసో.

విదితట్ఠానే న కరోతి సిక్ఖాపదేనేవ తాదిసస్స పటిక్ఖేపస్స పటిక్ఖిత్తత్తా, సేతుఘాతతో చ. కథం పన థేరో ద్వయసమ్భవే పటిక్ఖేపమేవ అకాసి, న విభజ్జ బ్యాకాసీతి ఆహ ‘‘థేరో కిరా’’తిఆది. పారం పరియన్తం మినోతీతి పారమీ, సా ఏవ ఞాణన్తి పారమిఞాణం, సావకానం పారమిఞాణం సావకపారమిఞాణం, తస్మిం. సావకానం ఉక్కంసపరియన్తగతే జాననే నాయం అనుయోగో, అథ ఖో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే సబ్బఞ్ఞుతాయ జాననే. కేచి పన ‘‘సావకపారమిఞాణేతి సావకపారమిఞాణవిసయే’’తి అత్థం వదన్తి. తథా సేసపదేసుపి. సీల ..పే… సమత్థన్తి సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిసఙ్ఖాతకారణానం జాననసమత్థం. బుద్ధసీలాదయో హి బుద్ధానం బుద్ధకిచ్చస్స, పరేహి ‘‘బుద్ధా’’తి జాననస్స చ కారణం.

౧౪౩. అనుమానఞాణం వియ సంసయపిట్ఠికం అహుత్వా ‘‘ఇదమిద’’న్తి యథాసభావతో ఞేయ్యం ధారేతి నిచ్ఛినోతీతి ధమ్మో, పచ్చక్ఖఞాణన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మస్స పచ్చక్ఖతో ఞాణస్సా’’తి. అనుఏతీతి అన్వయోతి ఆహ ‘‘అనుయోగం అనుగన్త్వా’’తి. పచ్చక్ఖసిద్ధఞ్హి అత్థం అనుగన్త్వా అనుమానఞాణస్స పవత్తి దిట్ఠేన అదిట్ఠస్స అనుమానన్తి వేదితబ్బో. విదితే వేదకమ్పి ఞాణం అత్థతో విదితమేవ హోతీతి ‘‘అనుమానఞాణం నయగ్గాహో విదితో’’తి వుత్తం. విదితోతి విద్ధో పటిలద్ధో, అధిగతోతి అత్థో. అప్పమాణోతి అపరిమాణో మహావిసయత్తా. తేనాహ ‘‘అపరియన్తో’’తి. తేనాతి అపరియన్తత్తా, తేన వా అపరియన్తేన ఞాణేన, ఏతేనేవ థేరో యం యం అనుమేయ్యమత్థం ఞాతుకామో హోతి, తత్థ తత్థస్స అసఙ్గమప్పటిహటఅనుమానఞాణం పవత్తతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సో ఇమినా’’తిఆది. తత్థ ఇమినాతి ఇమినా కారణేన. పాకారస్స థిరభావం ఉద్ధముద్ధం ఆపేతీతి ఉద్ధాపం, పాకారమూలం. ఆది-సద్దేన పాకారద్వారబన్ధపరిఖాదీనం సఙ్గహో వేదితబ్బో. పచ్చన్తే భవం పచ్చన్తిమం. పణ్డితదోవారికట్ఠానియం కత్వా థేరో అత్తానం దస్సేతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకద్వారన్తి కస్మా ఆహా’’తి చోదనం సముట్ఠాపేసి. యస్సా పఞ్ఞాయ వసేన పురిసో ‘‘పణ్డితో’’తి వుచ్చతి, తం పణ్డిచ్చన్తి ఆహ ‘‘పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో’’తి. తంతంఇతికత్తబ్బతాసు ఛేకభావో బ్యత్తభావో వేయ్యత్తియం. మేధతి సమ్మోసం హింసతి విధమతీతి మేధా, సా ఏతస్స అత్థీతి మేధావీ. ఠానే ఠానే ఉప్పత్తి ఏతిస్సా అత్థీతి ఠానుప్పత్తికా, ఠానసో ఉప్పజ్జనకపఞ్ఞా. అనుపరియాయన్తి ఏతేనాతి అనుపరియాయో, సో ఏవ పథోతి అనుపరియాయపథో, పరితో పాకారస్స అనుసంయాయనమగ్గో. పాకారభాగా సన్ధాతబ్బా ఏత్థాతి పాకారసన్ధి, పాకారస్స ఫుల్లితప్పదేసో. సో పన హేట్ఠిమన్తేన ద్విన్నమ్పి ఇట్ఠకానం విగమేన ఏవం వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ద్విన్నం ఇట్ఠకానం అపగతట్ఠాన’’న్తి. ఛిన్నట్ఠానన్తి ఛిన్నభిన్నప్పదేసో, ఛిన్నట్ఠానం వా. తఞ్హి ‘‘వివర’’న్తి వుచ్చతి.

కిలిట్ఠన్తి మలీనం. ఉపతాపేన్తీతి కిలేసపరిళాహేన సన్తాపేన్తి. విబాధేన్తీతి పీళేన్తి. ఉప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ నీవరణేహి న కిఞ్చి కాతుం సక్కాతి ఆహ ‘‘అనుప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తీ’’తి. తస్మాతి పచ్చయూపఘాతేన ఉప్పజ్జితుం అప్పదానతో. చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుట్ఠు ఠపితచిత్తాతి చతుబ్బిధాయపి సతిపట్ఠానభావనాయ సమ్మదేవ ఠపితచిత్తా. యథాసభావేన భావేత్వాతి అవిపరీతసభావేన యథా పటిపక్ఖా సముచ్ఛిజ్జన్తి, ఏవం భావేత్వా.

పురిమనయే సతిపట్ఠానాని, బోజ్ఝఙ్గా చ మిస్సకా అధిప్పేతాతి తతో అఞ్ఞథా వత్తుం ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆది వుత్తం. మిస్సకాతి సమథవిపస్సనామగ్గవసేన మిస్సకా. ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా’’తిఆదితో వుత్తత్తా సతిపట్ఠానే విపస్సనాతి గహేత్వా ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా’’తి వుత్తత్తా, మగ్గపరియాపన్నానంయేవ చ నేసం నిప్పరియాయబోజ్ఝఙ్గభావతో, తేసు చ సబ్బసో అధిగతేసు లోకనాథేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి అధిగతమేవ హోతీతి ‘‘బోజ్ఝఙ్గే మగ్గో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చాతి గహితే సున్దరో పఞ్హో భవేయ్యా’’తి మహాసివత్థేరో ఆహ, న పనేవం గహితం పోరాణేహీతి అధిప్పాయో. ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. థేరోతి సారిపుత్తత్థేరో.

తత్థాతి తేసు పచ్చన్తనగరాదీసు. నగరం వియ నిబ్బానం తదత్థికేహి ఉపగన్తబ్బతో, ఉపగతానఞ్చ పరిస్సయరహితసుఖాధిగమనట్ఠానతో. పాకారో వియ సీలం తదుపగతానం పరితో ఆరక్ఖభావతో. పరియాయపథో వియ హిరీ సీలపాకారస్స అధిట్ఠానభావతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పరియాయపథోతి ఖో భిక్ఖు హిరియా ఏతం అధివచన’’న్తి. ద్వారం వియ అరియమగ్గో నిబ్బాననగరప్పవేసనఅఞ్జసభావతో. పణ్డితదోవారికో వియ ధమ్మసేనాపతి నిబ్బాననగరపవిట్ఠపవిసనకానం సత్తానం సల్లక్ఖణతో. దిన్నోతి దాపితో, సోధితోతి అత్థో.

౧౪౪. నిప్ఫత్తిదస్సనత్థన్తి సిద్ధిదస్సనత్థం, అధిగమదస్సనత్థన్తి అత్థో. ‘‘పఞ్చనవుతిపాసణ్డే’’తి ఇదం యస్మా థేరో పరిబ్బాజకో హుత్వా తతో పుబ్బేవ నిబ్బానపరియేసనం చరమానో తే తే పాసణ్డినో ఉపసఙ్కమిత్వా నిబ్బానం పుచ్ఛి, తే నాస్స చిత్తం ఆరాధేసుం, తం సన్ధాయ వుత్తం. తే పన పాసణ్డా హేట్ఠా వుత్తా ఏవ. తత్థేవాతి తస్సయేవ భాగినేయ్యస్స దేసియమానాయ దేసనాయ. పరస్స వడ్ఢితం భత్తం భుఞ్జన్తో వియ సావకపారమిఞాణం హత్థగతం అకాసి అధిగచ్ఛి. ఉత్తరుత్తరన్తి హేట్ఠిమస్స హేట్ఠిమస్స ఉత్తరణతో అతిక్కమనతో ఉత్తరుత్తరం, తతో ఏవ పధానభావం పాపితతాయ పణీతపణీతం. ఉత్తరుత్తరన్తి వా ఉపరూపరి. పణీతపణీతన్తి పణీతతరం, పణీతతమఞ్చాతి అత్థో. కణ్హన్తి కాళకం సంకిలేసధమ్మం. సుక్కన్తి ఓదాతం వోదానధమ్మం. సవిపక్ఖం కత్వాతి పహాతబ్బపహాయకభావదస్సనవసేన యథాక్కమం ఉభయం సవిపక్ఖం కత్వా. ‘‘అయం కణ్హధమ్మో, ఇమస్స అయం పహాయకో’’తి ఏవం కణ్హం పటిబాహిత్వా దేసనావసేన నీహరిత్వా సుక్కం, ‘‘అయం సుక్కధమ్మో, ఇమినా అయం పహాతబ్బో’’తి ఏవం సుక్కం పటిబాహిత్వా కణ్హం.సఉస్సాహన్తి ఫలుప్పాదనసమత్థతావసేన సబ్యాపారం. తేనాహ ‘‘సవిపాక’’న్తి. విపాకధమ్మన్తి అత్థో.

తస్మిం దేసితే ధమ్మేతి తస్మిం వుత్తనయేన భగవా తుమ్హేహి దేసితే ధమ్మే ఏకచ్చం ధమ్మం నామ సావకపారమిఞాణం జానిత్వా పటివిజ్ఝిత్వా. తంజాననే హి వుత్తే చతుసచ్చధమ్మజాననం అవుత్తసిద్ధన్తి. ‘‘చతుసచ్చధమ్మేసూ’’తి ఇదం పోరాణట్ఠకథాయం వుత్తాకారదస్సనం. విపక్ఖో పన పరతో ఆగమిస్సతి. ఏత్థాతి ‘‘ధమ్మేసు నిట్ఠం అగమ’’న్తి ఏతస్మిం పదే. థేరసల్లాపోతి థేరానం సల్లాపసదిసో వినిచ్ఛయవాదో. కాళవల్లవాసీతి కాళవల్లవిహారవాసీ. ఇదానీతి ఏతరహి ‘‘ఇదాహం భన్తే’’తిఆదివచనకాలే. ఇమస్మిం పన ఠానేతి ‘‘ధమ్మేసు నిట్ఠం అగమ’’న్తి ఇమస్మిం పదేసే, ఇమస్మిం వా నిట్ఠానకారణభూతే యోనిసో పరివితక్కనే. ‘‘ఇమస్మిం పన ఠానే బుద్ధగుణేసు నిట్ఠఙ్గతో’’తి కస్మా వుత్తం, నను సావకపారమిఞాణసమధిగతకాలే ఏవ థేరో బుద్ధగుణేసు నిట్ఠఙ్గతోతి? సచ్చమేతం, ఇదాని పన తం పాకటం జాతన్తి ఏవం వుత్తం. సబ్బన్తి ‘‘చతుసచ్చధమ్మేసూ’’తిఆది సుమత్థేరేన వుత్తం సబ్బం. అరహత్తే నిట్ఠఙ్గతోతి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ అనుయోగపరిహారా వేదితబ్బా. యదిపి ధమ్మసేనాపతి ‘‘సావకపారమిఞాణం మయా సమధిగత’’న్తి ఇతో పుబ్బేపి జానాతియేవ, ఇదాని పన అసఙ్ఖ్యేయ్యాపరిమేయ్యభేదే బుద్ధగుణే నయగ్గాహవసేన పరిగ్గహేత్వా కిచ్చసిద్ధియా తస్మిం ఞాణే నిట్ఠఙ్గతో అహోసీతి దస్సేన్తో ‘‘మహాసివత్థేరో…పే… ధమ్మేసూతి సావకపారమిఞాణే నిట్ఠఙ్గతో’’తి అవోచ.

బుద్ధగుణా పన నయతో ఆగతా, తే నయగ్గాహతో యాథావతో జానన్తో సావకపారమిఞాణే తథాజాననవసేన నిట్ఠఙ్గతత్తా సావకపారమిఞాణమేవ తస్స అపరాపరుప్పత్తివసేన, తేన తేన భావేతబ్బకిచ్చబహుతావసేన చ ‘‘ధమ్మేసూ’’తి పుథువచనేన వుత్తం. అనన్తాపరిమేయ్యానం అనఞ్ఞవిసయానం బుద్ధగుణానం నయతో పరిగ్గణ్హనేన థేరస్స సాతిసయో భగవతి పసాదో ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘భియ్యోసోమత్తాయా’’తిఆది. ‘‘సుట్ఠు అక్ఖాతో’’తి వత్వా తం ఏవస్స సుట్ఠు అక్ఖాతతం దస్సేతుం ‘‘నియ్యానికో మగ్గో’’తి వుత్తం. స్వాక్ఖాతతా హి ధమ్మస్స యదత్థం దేసితో, తదత్థసాధనేన వేదితబ్బా. ఫలత్థాయ నియ్యాతీతి అనన్తరవిపాకత్తా, అత్తనో ఉప్పత్తిసమనన్తరమేవ ఫలనిప్ఫాదనవసేన పవత్తతీతి అత్థో. వట్టచారకతో నియ్యాతీతి వా నియ్యానికో, నియ్యానసీలోతి వా. రాగదోసమోహనిమ్మదనసమత్థోతి ఇధాపి ‘‘పసన్నోస్మి భగవతీతి దస్సేతీ’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. వఙ్కాదీతి ఆది-సద్దేన జిమ్హకుటిలే, అఞ్ఞే చ పటిపత్తిదోసే సఙ్గణ్హాతి. భగవా తుమ్హాకం బుద్ధసుబుద్ధతా వియ ధమ్మసుధమ్మతా, సఙ్ఘసుప్పటిపత్తి చ ధమ్మేసు నిట్ఠఙ్గమనేన సావకపారమిఞాణే నిట్ఠఙ్గతత్తా మయ్హం సుట్ఠు విభూతా సుపాకటా జాతాతి దస్సేన్తో థేరో ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘోతి పసీది’’న్తి అవోచ.

కుసలధమ్మదేసనావణ్ణనా

౧౪౫. అనుత్తరభావోతి సేట్ఠభావో. అనుత్తరో భగవా యేన గుణేన, సో అనుత్తరభావో, తం అనుత్తరియం. యస్మా తస్సాపి గుణస్స కిఞ్చి ఉత్తరితరం నత్థి ఏవ, తస్మా వుత్తం ‘‘సా తుమ్హాకం దేసనా అనుత్తరాతి వదతీ’’తి. కుసలేసు ధమ్మేసూతి కుసలధమ్మనిమిత్తం. నిమిత్తత్థే హి ఏతం భుమ్మం, తస్మా కుసలధమ్మదేసనాహేతుపి భగవావ అనుత్తరోతి అత్థో. భూమిం దస్సేన్తోతి విసయం దస్సేన్తో. కుసలధమ్మదేసనాయ హి కుసలా ధమ్మా విసయో. వుత్తపదేతి ‘‘కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి ఏవం వుత్తవాక్యే, ఏవం వా వుత్తధమ్మకోట్ఠాసే. ‘‘పఞ్చధా’’తి కస్మా వుత్తం, నను ఛేకట్ఠేనపి కుసలం ఇచ్ఛితబ్బం ‘‘కుసలో త్వం రథస్స అఙ్గపచ్చఙ్గాన’’న్తిఆదీసూతి (మ. ని. ౨.౮౭)? సచ్చమేతం, సో పన ఛేకట్ఠో కోసల్లసమ్భూతట్ఠేనేవ సఙ్గహితోతి విసుం న గహితో. ‘‘కచ్చి ను భోతో కుసలం, కచ్చి భోతో అనామయ’’న్తి (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౨.౨౦౦౮) జాతకే ఆగతత్తా ‘‘జాతకపరియాయం పత్వా ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, గహపతయో, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వా సావజ్జా వా అనవజ్జా వా’’తిఆదీసు సుత్తపదేసేసు ‘‘కుసలా’’తి వుత్తధమ్మా ఏవ ‘‘అనవజ్జా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘సుత్తన్తపరియాయం పత్వా అనవజ్జట్ఠేన కుసలం వట్టతీ’’తి. అభిధమ్మే ‘‘కోసల్ల’’న్తి పఞ్ఞా ఆగతాతి యోనిసోమనసికారహేతుకస్స కుసలస్స కోసల్లసమ్మూతట్ఠో, దరథాభావదీపనతో నిద్దరథట్ఠో, ‘‘కుసలస్స కతత్తా ఉపచితత్తా’’తి వత్వా ఇట్ఠవిపాకనిద్దిసనతో సుఖవిపాకట్ఠో చ అభిధమ్మనయసిద్ధోతి ఆహ ‘‘అభిధమ్మ…పే… విపాకట్ఠేనా’’తి. బాహితికసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౫౮) భగవతో కాయసమాచారాదికే వణ్ణేన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన ‘‘యో ఖో మహారాజ కాయసమాచారో అనవజ్జో’’తి కుసలో కాయసమాచారో రఞ్ఞో పసేనదిస్స వుత్తో. న హి భగవతో సుఖవిపాకకమ్మం అత్థీతి సబ్బసావజ్జరహితా కాయసమాచారాదయో ‘‘కుసలా’’తి వుత్తా, ఇధ పన ‘‘కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి బోధిపక్ఖియధమ్మా ‘‘కుసలా’’తి వుత్తా, తే చ సమథవిపస్సనా మగ్గసమ్పయుత్తా ఏకన్తేన సుఖవిపాకా ఏవాతి అవజ్జరహితతామత్తం ఉపాదాయ అనవజ్జత్థో కుసల-సద్దోతి ఆహ ‘‘ఇమస్మిం పన…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఫలసతిపట్ఠానం పన ఇధ అనధిప్పేత’’న్తి ఇదఞ్చ వచనం సమత్థితం హోతి సవిపాకస్సేవ గహణన్తి కత్వా.

‘‘చుద్దసవిధేనా’’తిఆది సతిపట్ఠానే (దీ. ని. ౨.౩౭౬; మ. ని. ౧.౧౦౯) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. పగ్గహట్ఠేనాతి కుసలపక్ఖస్స పగ్గణ్హనసభావేన. కిచ్చవసేనాతి అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదికిచ్చవసేన. తతో ఏవ చస్స చతుబ్బిధతా. ఇజ్ఝనట్ఠేనాతి నిప్పజ్జనసభావేన. ఛన్దాదయో ఏవ ఇద్ధిపాదేసు విసిట్ఠసభావా, ఇతరే అవిసిట్ఠా, తేసమ్పి విసేసో ఛన్దాదికతోతి ఆహ ‘‘ఛన్దాదివసేన నానాసభావా’’తి.

అధిమోక్ఖాదిసభావవసేనాతి పసాదాధిమోక్ఖాదిసలక్ఖణవసేన. ఉపత్థమ్భనట్ఠేనాతి సమ్పయుత్తధమ్మానం ఉపత్థమ్భనకభావేన. అకమ్పియట్ఠేనాతి పటిపక్ఖేహి అకమ్పియసభావేన. సలక్ఖణేనాతి అధిమోక్ఖాదిసభావేన. నియ్యానట్ఠేనాతి సంకిలేసపక్ఖతో, వట్టచారకతో చ నిగ్గమనట్ఠేన. ఉపట్ఠానాదినాతి ఉపట్ఠానధమ్మవిచయపగ్గహసమ్పియాయనపస్సమ్భనసమాధానఅజ్ఝుపేక్ఖనసఙ్ఖాతేన అత్తనో సభావేన. హేతుట్ఠేనాతి నిబ్బానస్స సమ్పాపకహేతుభావేన. దస్సనాదినాతి దస్సనాభినిరోపనపరిగ్గహసముట్ఠాపనవోదాపనపగ్గహుపట్ఠానసమాధానసఙ్ఖాతేన అత్తనో సభావేన.

సాసనస్స పరియోసానదస్సనత్థన్తి సాసనం నామ నిప్పరియాయతో సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా. తత్థ యే సమథవిపస్సనాసహగతా, తే సాసనస్స ఆది, మగ్గపరియాపన్నా మజ్ఝే, ఫలభూతా పరియోసానం, తందస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘సాసనస్స హీ’’తిఆది.

పున ఏతదానుత్తరియం భన్తేతి యథారద్ధాయ దేసనాయ నిగమనం. వుత్తస్సేవ అత్థస్స పున వచనఞ్హి నిగమనం వుత్తం. తం దేసనన్తి తం కుసలేసు ధమ్మేసు దేసనాప్పకారం, దేసనావిధిం, దేసేతబ్బఞ్చ, సకలం వా సమ్పుణ్ణం అనవసేసం అభిజానాతి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానాతి, అసేసం అభిజాననతో ఏవ ఉత్తరి ఉపరి అభిఞ్ఞేయ్యం నత్థి. ఇతోతి భగవతా అభిఞ్ఞాతతో. అఞ్ఞో పరమత్థవసేన ధమ్మో వా పఞ్ఞత్తివసేన పుగ్గలో వా అయం నామ యం భగవా న జానాతీతి ఇదం నత్థి న ఉపలబ్భతి సబ్బస్సేవ సమ్మదేవ తుమ్హేహి అభిఞ్ఞాతత్తా. కుసలేసు ధమ్మేసు అభిజాననే, దేసనాయఞ్చ భగవతో ఉత్తరితరో నత్థి.

ఆయతనపణ్ణత్తిదేసనావణ్ణనా

౧౪౬. ఆయతనపఞ్ఞాపనాసూతి చక్ఖాదీనం, రూపాదీనఞ్చ ఆయతనానం సమ్బోధనేసు, తేసం అజ్ఝత్తికబాహిరవిభాగతో, సభాగవిభాగతో, సముదయతో, అత్థఙ్గమతో, ఆహారతో, ఆదీనవతో, నిస్సరణతో చ దేసనాయన్తి అత్థో.

గబ్భావక్కన్తిదేసనావణ్ణనా

౧౪౭. గబ్భోక్కమనేసూతి గబ్భభావేన మాతుకుచ్ఛియం అవక్కమనేసు అనుప్పవేసేసు, గబ్భే వా మాతుకుచ్ఛిస్మిం అవక్కమనేసు. పవిసతీతి పచ్చయవసేన తత్థ నిబ్బత్తేన్తో పవిసన్తో వియ హోతీతి కత్వా వుత్తం. ఠాతీతి సన్తానట్ఠితియా పవత్తతి, తథాభూతో చ తత్థ వసన్తో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘వసతీ’’తి. పకతిలోకియమనుస్సానం పఠమా గబ్భావక్కన్తీతి పచురమనుస్సానం గబ్భావక్కన్తి దేసనావసేన ఇధ పఠమా. ‘‘దుతియా గబ్భావక్కన్తీ’’తిఆదీసుపి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా.

అలమేవాతి యుత్తమేవ.

ఖిపితుం న సక్కోన్తీతి తథా వాతానం అనుప్పజ్జనమేవ వదతి. సేసన్తి పున ‘‘ఏతదానుత్తరియ’’తిఆది పాఠప్పదేసం వదతి.

ఆదేసనవిధాదేసనావణ్ణనా

౧౪౮. పరస్స చిత్తం ఆదిసతి ఏతేహీతి ఆదేసనాని, యథాఉపట్ఠితనిమిత్తాదీని, తాని ఏవ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అసంకిణ్ణరూపేన ఠితత్తా ఆదేసనవిధా, ఆదేసనాభాగా, తాసు ఆదేసనవిధాసు. తేనాహ ‘‘ఆదేసనకోట్ఠాసేసూ’’తి. ఆగతనిమిత్తేనాతి యస్స ఆదిసతి, తస్స, అత్తనో చ ఉపగతనిమిత్తేన, నిమిత్తప్పత్తస్స లాభాలాభాదిఆదిసనవిధిదస్సనస్స పవత్తత్తా ‘‘ఇదం నామ భవిస్సతీ’’తి వుత్తం. పాళియం పన ‘‘ఏవమ్పి తే మనో’’తిఆదినా పరస్స చిత్తాదిసనమేవ ఆగతం, తం నిదస్సనమత్తం కతన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి ‘‘ఇదం నామ భవిస్సతీ’’తి వుత్తస్సేవ అత్థస్స విభావనవసేన వత్థు ఆగతం. గతనిమిత్తం నామ గమననిమిత్తం. ఠితనిమిత్తం నామ అత్తనో సమీపే ఠాననిమిత్తం, పరస్స గమనవసేన, ఠానవసేన చ గహేతబ్బనిమిత్తం. మనుస్సానం పరచిత్తవిదూనం, ఇతరేసమ్పి వా సవనవసేన పరస్స చిత్తం ఞత్వా కథేన్తానం సద్దం సుత్వా. యక్ఖపిసాచాదీనన్తి హిఙ్కారయక్ఖానఞ్చేవ కణ్ణపిసాచాదిపిసాచానం, కుమ్భణ్డనాగాదీనఞ్చ.

వితక్కవిప్ఫారవసేనాతి విప్ఫారికభావేన పవత్తవితక్కస్స వసేన. ఉప్పన్నన్తి తతో సముట్ఠితం. విప్పలపన్తానన్తి కస్సచి అత్థస్స అబోధనతో విరూపం, వివిధం వా పలపన్తానం. సుత్తపమత్తాదీనన్తి ఆది-సద్దేన వేదనాట్టఖిత్తచిత్తాదీనం సఙ్గహో. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇదం వక్ఖామి, ఏవం వక్ఖామీతి వితక్కయతో వితక్కవిప్ఫారసద్దో నామ ఉప్పజ్జతీ’’తి (అభి. అట్ఠ. ౧.వచీకమ్మద్వారకథాపి) ఆగతత్తా జాగరన్తానం పకతియం ఠితానం అవిప్పలపన్తానం వితక్కవిప్ఫారసద్దో కదాచి ఉప్పజ్జతీతి విఞ్ఞాయతి, యో లోకే ‘‘మన్తజప్పో’’తి వుచ్చతి. యస్స మహాఅట్ఠకథాయం అసోతవిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా. తాదిసఞ్హి సన్ధాయ విఞ్ఞత్తిసహజమేవ ‘‘జివ్హాతాలుచలనాదికరవితక్కసముట్ఠితం సుఖుమసద్దం దిబ్బసోతేన సుత్వా ఆదిసతీతి సుత్తే వుత్త’’న్తి (ధ. స. మూలటీ. వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా) ఆనన్దాచరియో అవోచ. వుత్తలక్ఖణో ఏవ పన నాతిసుఖుమో అత్తనో, అచ్చాసన్నప్పదేసే ఠితస్స చ మంససోతస్సాపి ఆపాథం గచ్ఛతీతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స. తస్స వసేనాతి తస్స వితక్కస్స వసేన. ఏవం అయమ్పి ఆదేసనవిధా చేతోపరియఞాణవసేనేవ ఆగతాతి వేదితబ్బా. కేచి పన ‘‘తస్స వసేనాతి తస్స సద్దస్స వసేనా’’తి అత్థం వదన్తి, తం అయుత్తం. న హి సద్దగ్గహణేన తంసముట్ఠాపకచిత్తం గయ్హతి, సద్దగ్గహణానుసారేనపి తదత్థస్సేవ గహణం హోతి, న చిత్తస్స. ఏతేనేవ యదేకే ‘‘యం వితక్కయతోతి యమత్థం వితక్కయతో’’తి వత్వా ‘‘తస్స వసేనాతి తస్స అత్థస్స వసేనా’’తి వణ్ణేన్తి, తమ్పి పటిక్ఖిత్తం.

మనసా సఙ్ఖరీయన్తీతి మనోసఙ్ఖారా, వేదనాసఞ్ఞా. పణిహితాతి పురిమపరిబన్ధవినయేన పధానభావేన నిహితా ఠపితా. తేనాహ ‘‘చిత్తసఙ్ఖారా సుట్ఠపితా’’తి. వితక్కస్స వితక్కనం నామ ఉప్పాదనమేవాతి ఆహ ‘‘పవత్తేస్సతీ’’తి. ‘‘పజానాతీ’’తి పుబ్బే వుత్తపదసమ్బన్ధదస్సనవసేన ఆనేతి. ఆగమనేనాతి ఝానస్స ఆగమనట్ఠానవసేన. పుబ్బభాగేనాతి మగ్గస్స సబ్బపుబ్బభాగేన విపస్సనారమ్భేన. ఉభయం పేతం యో సయం ఝానలాభీ, అధిగతమగ్గో చ అఞ్ఞం తదత్థాయ పటిపజ్జన్తం దిస్వా ‘‘అయం ఇమినా నీహారేన పటిపజ్జన్తో అద్ధా ఝానం లభిస్సతి, మగ్గం అధిగమిస్సతీ’’తి అభిఞ్ఞాయ వినా అనుమానవసేన జానాతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఆగమనేన జానాతి నామా’’తిఆది. అనన్తరాతి వుట్ఠితకాలం సన్ధాయాహ. తదా హి పవత్తవితక్కపజాననేనేవ ఝానస్స హానభాగియతాదివిసేసపజాననం.

కిం పనిదం చేతోపరియఞాణం పరస్స చిత్తం పరిచ్ఛిజ్జ జానన్తం ఇద్ధిచిత్తభావతో అవిసేసతో సబ్బేసమ్పి చిత్తం జానాతీతి? నోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. న అరియానన్తి యేన చిత్తేన తే అరియా నామ జాతా, తం లోకుత్తరచిత్తం న జానాతి అప్పటివిద్ధభావతో. యథా హి పుథుజ్జనో సబ్బేసమ్పి అరియానం లోకుత్తరచిత్తం న జానాతి అప్పటివిద్ధత్తా, ఏవం అరియోపి హేట్ఠిమో ఉపరిమస్స లోకుత్తరచిత్తం న జానాతి అప్పటివిద్ధత్తా ఏవ. యథా పన ఉపరిమో హేట్ఠిమం ఫలసమాపత్తిం న సమాపజ్జతి, కిం ఏవం సో తస్స లోకుత్తరచిత్తం న జానాతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఉపరిమో పన హేట్ఠిమస్స జానాతీ’’తి, పటివిద్ధత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఉపరిమో హేట్ఠిమం న సమాపజ్జతీ’’తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘తేసఞ్హీ’’తిఆది. తేసన్తి అరియానం. హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా సమాపత్తి భూమన్తరప్పత్తియా పటిప్పస్సద్ధికప్పా. తేనాహ ‘‘తత్రుపపత్తియేవ హోతీ’’తి, న ఉపరిభూమిపత్తి. నిమిత్తాదివసేన ఞాతస్స కదాచి బ్యభిచారోపి సియా, న పన అభిఞ్ఞాఞాణేన ఞాతస్సాతి ఆహ ‘‘చేతో…పే… నత్థీ’’తి. ‘‘తం భగవా’’తిఆది సేసం నామ.

దస్సనసమాపత్తిదేసనావణ్ణనా

౧౪౯. బ్రహ్మజాలేతి బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనాయం. ఉత్తరపదలోపేన హేస నిద్దేసో. ఆతప్పన్తి వీరియం ఆతప్పతి కోసజ్జం సబ్బమ్పి సంకిలేసపక్ఖన్తి. కుసలవీరియస్సేవ హేత్థ గహణం అప్పమాదాదిపదన్తరసన్నిధానతో. పదహితబ్బతోతి పదహనతో, భావనం ఉద్దిస్స వాయమనతోతి అత్థో. అనుయుఞ్జితబ్బతోతి అనుయుఞ్జనతో. ఈదిసానం పదానం బహులంకత్తువిసయతాయ ఇచ్ఛితబ్బత్తా ఆతప్పపదస్స వియ ఇతరేసమ్పి కత్తుసాధనతా దట్ఠబ్బా. పటిపత్తియం నప్పమజ్జతి ఏతేనాతి అప్పమాదో, సతిఅవిప్పవాసో. సమ్మా మనసి కరోతి ఏతేనాతి సమ్మామనసికారో, తథాపవత్తో కుసలచిత్తుప్పాదో. భావనానుయోగమేవ తథా వదతి. దేసనాక్కమేన పఠమా, దస్సనసమాపత్తి నామ కరజకాయే పటిక్కూలాకారస్స సమ్మదేవ దస్సనవసేన పవత్తసమాపత్తిభావతో. నిప్పరియాయేనేవాతి వుత్తలక్ఖణదస్సనసమాపత్తిసన్నిస్సయత్తా, దస్సనమగ్గఫలభావతో చ పఠమసామఞ్ఞఫలం పరియాయేన వినా దస్సనసమాపత్తి.

అతిక్కమ్మ ఛవిమంసలోహితం అట్ఠిం పచ్చవేక్ఖతీతి తాని అపచ్చవేక్ఖిత్వా అట్ఠిమేవ పచ్చవేక్ఖతి. అట్ఠిఆరమ్మణా దిబ్బచక్ఖుపాదకజ్ఝానసమాపత్తీతి వుత్తనయేన అట్ఠిఆరమ్మణా దిబ్బచక్ఖుఅధిట్ఠానా పఠమజ్ఝానసమాపత్తి. యో హి భిక్ఖు ఆలోకకసిణే చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తం పాదకం కత్వా అధిగతదిబ్బచక్ఖుఞాణో హుత్వా సవిఞ్ఞాణకే కాయే అట్ఠిం పరిగ్గహేత్వా తత్థ పటిక్కూలమనసికారవసేన పఠమం ఝానం నిబ్బత్తేతి, తస్సాయం పఠమజ్ఝానసమాపత్తి దుతియా దస్సనసమాపత్తి. తేన వుత్తం ‘‘అట్ఠి అట్ఠీ’’తిఆది. యో పనేత్థ పాళియం ద్వత్తింసాకారమనసికారో వుత్తో, సో మగ్గసోధనవసేన వుత్తో. తత్థ వా కతపరిచయస్స సుఖేనేవ వుత్తనయా అట్ఠిపచ్చవేక్ఖణా సమిజ్ఝతీతి. తేనేవేత్థ ‘‘ఇమం చేవా’’తి ‘‘అతిక్కమ్మ చా’’తి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో వుత్తో. తం ఝానన్తి యథావుత్తం పఠమజ్ఝానం. అయన్తి అయం సకదాగామిఫలసమాపత్తి. సాతిసయం చతుసచ్చదస్సనాగమనతో పరియాయేన వినా ముఖ్యా దుతియా దస్సనసమాపత్తి. యావ తతియమగ్గా వత్తతీతి ఆహ ‘‘ఖీణాసవస్స వసేన చతుత్థా దస్సనసమాపత్తి కథితా’’తి.

పాళియం పురిసస్స చాతి చ-సద్దో బ్యతిరేకే, తేన యథావుత్తసమాపత్తిద్వయతో వుచ్చమానంయేవ ఇమస్స విసేసం జోతేతి. అవిచ్ఛేదేన పవత్తియా సోతసదిసతాయ విఞ్ఞాణమేవ విఞ్ఞాణసోతం, తదేతం విఞ్ఞాణం పురిమతో అనన్తరపచ్చయం లభిత్వా పచ్ఛిమస్స అనన్తరపచ్చయో హుత్వా పవత్తతీతి అయం అస్స సోతాగతతాయ సోతసదిసతా, తస్మా పజానితబ్బభావేన వుత్తం ఏకమేవ చేత్థ విఞ్ఞాణం, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘విఞ్ఞాణసోతన్తి విఞ్ఞాణమేవా’’తి వుత్తం. ద్వీహిపి భాగేహీతి ఓరభాగపరభాగేహి. ఇధలోకో హిస్స ఓరభాగో, పరలోకో పరభాగో ద్విన్నమ్పి వసేనేతం సమ్బన్ధన్తి. తేనాహ ‘‘ఇధలోకే పతిట్ఠిత’’న్తిఆది. విఞ్ఞాణస్స ఖణే ఖణే భిజ్జన్తస్స కామం నత్థి కస్సచి పతిట్ఠితతా, తణ్హావసేన పన తం ‘‘పతిట్ఠిత’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఛన్దరాగవసేనా’’తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కబళీకారే చే భిక్ఖవే ఆహారే అత్థి రాగో, అత్థి నన్దీ, అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరుళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరుళ్హం…పే… అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీ’’తిఆది (సం. ని. ౨.౬౪; కథా. ౨౯౬; మహాని. ౭).

కమ్మన్తి కుసలాకుసలకమ్మం, ఉపయోగవచనమేతం. కమ్మతో ఉపగచ్ఛన్తన్తి కమ్మభావేన ఉపగచ్ఛన్తం, విఞ్ఞాణన్తి అధిప్పాయో. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణఞ్హి యేన కమ్మునా సహగతం, అఞ్ఞదత్థు తబ్భావమేవ ఉపగతం హుత్వా పవత్తతి. ఇధలోకే పతిట్ఠితం నామ ఇధ కతూపచితకమ్మభావూపగమనతో. కమ్మభవం ఆకడ్ఢన్తన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం అత్తనా సమ్పయుత్తకమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధినిబ్బత్తనేన తదభిముఖం ఆకడ్ఢన్తం. తేనేవ పటిసన్ధినిబ్బత్తనసామత్థియేన పరలోకే పతిట్ఠితం నామ అత్తనో ఫలస్స తత్థ పతిట్ఠాపనేన. కేచి పన ‘‘అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం పరతో విపాకం దాతుం అసమత్థం ఇధలోకే పతిట్ఠితం నామ, దాతుం సమత్థం పన పరలోకే పతిట్ఠితం నామా’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం ‘‘ఉభయతో అబ్బోచ్ఛిన్న’’న్తి వుత్తత్తా. యఞ్చ తేహి ‘‘పరలోకే పతిట్ఠిత’’న్తి వుత్తం, తం ఇధలోకేపి పతిట్ఠితమేవ. న హి తస్స ఇధలోకే పతిట్ఠితభావేన వినా పరలోకే పతిట్ఠితభావో సమ్భవతి. సేక్ఖపుథుజ్జనానం చేతోపరియఞాణన్తి సేక్ఖానం, పుథుజ్జనానఞ్చ చేతసో పరిచ్ఛిన్దనకఞాణం. కథితం పరిచ్ఛిన్దితబ్బస్స చేతసో ఛన్దరాగవసేన పతిట్ఠితభావజోతనతో.

చతుత్థాయ దస్సనసమాపత్తియా తతియదస్సనసమాపత్తియం వుత్తప్పటిక్ఖేపేన అత్థో వేదితబ్బో.

పురిమానం ద్విన్నం సమాపత్తీనం పుబ్బే సమథవసేన అత్థస్స వుత్తత్తా ఇదాని విపస్సనావసేన దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. నిచ్చలమేవ పుబ్బే వుత్తస్స అత్థస్స అపనేతబ్బతో. అత్థన్తరత్థతాయ దస్సియమానాయ పదం చలితం నామ హోతి. అపరో నయోతి ఏత్థ పఠమజ్ఝానస్స పఠమదస్సనసమాపత్తిభావే అపుబ్బం నత్థి. దుతియజ్ఝానం దుతియాతి ఏత్థ పన ‘‘అట్ఠికవణ్ణకసిణవసేన పటిలద్ధదుతియజ్ఝానం దుతియా దస్సనసమాపత్తీ’’తి వదన్తి, తతియజ్ఝానమ్పి తథేవ పటిలద్ధం. దస్సనసమాపత్తిభావో పన యో భిక్ఖు ఆలోకకసిణే చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తం పాదకం కత్వా అధిగతదిబ్బచక్ఖుకో హుత్వా సవిఞ్ఞాణకే అట్ఠిం పరిగ్గహేత్వా తత్థ వణ్ణకసిణవసేన హేట్ఠిమాని తీణి ఝానాని నిబ్బత్తేతి, తస్స. తతియజ్ఝానం తతియా దస్సనసమాపత్తి అధిట్ఠానభూతస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స వసేన. చతుత్థజ్ఝానం చతుత్థాతి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తం పాదకం కత్వా అధిగతదిబ్బచక్ఖుఞాణస్స తం చతుత్థజ్ఝానం చతుత్థా దస్సనసమాపత్తి. ఇధాపి సేక్ఖపుథుజ్జనానం చేతసో పరిచ్ఛిన్దనేన తతియా దస్సనసమాపత్తి, అరహతో చిత్తస్స పరిచ్ఛిన్దనేన చతుత్థా దస్సనసమాపత్తి వేదితబ్బా. ఏవఞ్హేసా అత్థవణ్ణనా పాళియా సంసన్దేయ్య. ‘‘పఠమమగ్గో’’తిఆదీసు అట్ఠిఆరమ్మణపఠమజ్ఝానపాదకో పఠమమగ్గో పఠమా దస్సనసమాపత్తి. అట్ఠిఆరమ్మణదుతియజ్ఝానపాదకో దుతియమగ్గో దుతియా దస్సనసమాపత్తి. పరచిత్తఞాణసహగతా చతుత్థజ్ఝానపాదకా తతియచతుత్థమగ్గా తతియచతుత్థదస్సనసమాపత్తియోతి. పురిసస్స విఞ్ఞాణపజాననం పనేత్థ అసమ్మోహవసేన దట్ఠబ్బం.

పుగ్గలపణ్ణత్తిదేసనావణ్ణనా

౧౫౦. పుగ్గలపణ్ణత్తీసూతి పుగ్గలానం పఞ్ఞాపనేసు. గుణవిసేసవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో ఠపనేసు. లోకవోహారవసేనాతి లోకసమ్ముతివసేన. లోకవోహారో హేస, యదిదం ‘‘సత్తో పుగ్గలో’’తిఆది. రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ సత్తో. తస్స తస్స సత్తనికాయస్స పూరణతో గలనతో, మరణవసేన పతనతో చ పుగ్గలో. సన్తతియా నయనతో నరో. అత్తభావస్స పోసనతో పోసో. ఏవం పఞ్ఞాపేతబ్బాసు వోహరితబ్బాసు. ‘‘సబ్బమేతం పుగ్గలో’’తి ఇమిస్సా సాధారణపఞ్ఞత్తియా విభావనవసేన వుత్తం, న ఇధాధిప్పేతఅసాధారణపఞ్ఞత్తియా, తస్మా లోకపఞ్ఞత్తీసూతి సత్తలోకగతపఞ్ఞత్తీసు. అనుత్తరో హోతి అనఞ్ఞసాధారణత్తా తస్స పఞ్ఞాపనస్స.

ద్వీహి భాగేహీతి కారణే, నిస్సక్కే చేతం పుథువచనం, ఆవుత్తిఆదివసేన చాయమత్థో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘అరూపసమాపత్తియా’’తిఆది, ఏతేన ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదో, ‘‘నామకాయతో, రూపకాయతో చ విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకమహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదో, ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన ఏకవారం విముత్తోవ మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన ఏకవారం విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకచూళాభయత్థేరవాదో చాతి ఇమేసం తిణ్ణమ్పి థేరవాదానం ఏకజ్ఝం సఙ్గహో కతోతి దట్ఠబ్బం. విముత్తోతి కిలేసేహి విముత్తో, కిలేసవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదనేహి వా కాయద్వయతో విముత్తోతి అత్థో. అరూపసమాపత్తీనన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. అరహత్తప్పత్తఅనాగామినోతి భూతపుబ్బగతియా వుత్తం. న హి అరహత్తప్పత్తో అనాగామీ నామ హోతి. పాళీతి పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపాళి. అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వాతి అట్ఠ సమాపత్తియో సహజాతనామకాయేన పటిలభిత్వా. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ సఙ్ఖారగతం, మగ్గపఞ్ఞాయ చత్తారి సచ్చాని పస్సిత్వా చత్తారోపి ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. దిస్వాతి దస్సనహేతు. న హి ఆసవే పఞ్ఞాయ పస్సన్తి, దస్సనకారణా పన పరిక్ఖీణా ‘‘దిస్వా పరిక్ఖీణా’’తి వుత్తా దస్సనాయత్తపరిక్ఖీణత్తా. ఏవఞ్హి దస్సనం ఆసవానం ఖయస్స పురిమకిరియాభావేన వుత్తం.

పఞ్ఞాయ విసేసతో ముత్తోతి పఞ్ఞావిముత్తో అనవసేసతో ఆసవానం పరిక్ఖీణత్తా. అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపవసేనేవ, న తదేకదేసభూతరూపజ్ఝానపటిక్ఖేపవసేన. ఏవఞ్హి అరూపజ్ఝానేకదేసాభావేపి అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపో న హోతీతి సిద్ధం హోతి. అరూపావచరజ్ఝానేసు హి ఏకస్మిమ్పి సతి ఉభతోభాగవిముత్తోయేవ నామ హోతి, న పఞ్ఞావిముత్తోతి.

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికరోతీతి ఫుట్ఠానం అన్తో ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం, ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికాతబ్బం, సచ్ఛికతో సచ్ఛికరణూపాయేనాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘సో ఝానఫస్స’’న్తిఆది. ఏకచ్చే ఆసవాతి హేట్ఠిమమగ్గత్తయవజ్ఝా ఆసవా. యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో, నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న పన కాయేన సచ్ఛికతో. నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సచ్ఛికతో హోతి, తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం నిరోధం యథాలోచితం నామకాయేన సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖీతి వుచ్చతి, న తు విముత్తోతి ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా.

దిట్ఠన్తం పత్తోతి దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి అత్థో. ‘‘దిట్ఠత్తా పత్తో’’తిపి పాఠో, తేన చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధస్స పత్తతం దీపేతి. తేనాహ ‘‘దుక్ఖా సఙ్ఖారా’’తిఆది. పఠమఫలతో పట్ఠాయ యావ అగ్గమగ్గా దిట్ఠిప్పత్తోతి ఆహ ‘‘ఏసోపి కాయసక్ఖీ వియ ఛబ్బిధో హోతీ’’తి. ఇదం దుక్ఖన్తి ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి. యస్మా ఇదం యాథావసరసతో పజానాతి, పజానన్తో చ ఠపేత్వా తణ్హం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే ‘‘దుక్ఖసచ్చ’’న్తి పజానాతి. తణ్హం పన ఇదం దుక్ఖం ఇతో సముదేతి, తస్మా ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి. యస్మా ఇదం దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ నిబ్బానం పత్వా నిరుజ్ఝన్తి వూపసమన్తి అప్పవత్తిం గచ్ఛన్తి, తస్మా తం ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి. అరియో పన అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తం దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతి, తేన తం ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏత్తావతా నానక్ఖణే సచ్చవవత్థానం దస్సితం. ఇదాని తం ఏకక్ఖణే దస్సేతుం ‘‘తథాగతప్పవేదితా’’తిఆది వుత్తం. తథాగతప్పవేదితాతి తథాగతేన బోధిమణ్డే పటివిద్ధా విదితా పాకటా కతా. ధమ్మాతి చతుసచ్చధమ్మా. వోదిట్ఠా హోన్తీతి సుదిట్ఠా హోన్తి. వోచరితాతి సుచరితా, తేసు తేన పఞ్ఞా సుట్ఠు చరాపితాతి అత్థో. అయన్తి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ‘‘దిట్ఠిప్పత్తో’’తి వుచ్చతి.

సద్ధాయ విముత్తోతి సద్దహనవసేన విముత్తో, ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్సపి సద్ధామత్తేన విముత్తభావం దస్సేతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అధిముత్తోతి అత్థో. వుత్తనయేనేవాతి కాయసక్ఖిమ్హి వుత్తనయేనేవ. నో చ ఖో యథా దిట్ఠిప్పత్తస్సాతి యథా దిట్ఠిప్పత్తస్స ఆసవా పరిక్ఖీణా, న ఏవం సద్ధాయ విముత్తస్సాతి అత్థో. కిం పన నేసం కిలేసప్పహానే నానత్తం అత్థీతి? నత్థి. అథ కస్మా సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి? ఆగమనీయనానత్తేన. దిట్ఠిప్పత్తో హి ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో అప్పదుక్ఖేన, అకిలమన్తో చ సక్కోతి విక్ఖమ్భేతుం, సద్ధావిముత్తో దుక్ఖేన కిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, తస్మా దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతి. తేనాహ ‘‘ఏతేసు హీ’’తిఆది.

ఆరమ్మణం యాథావతో ధారేతి అవధారేతీతి ధమ్మో, పఞ్ఞా. పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమన్తి పఞ్ఞాపధానం. పఞ్ఞం వాహేతీతి పఞ్ఞావాహీ, పఞ్ఞం సాతిసయం పవత్తేతీతి అత్థో. పఞ్ఞా వా ఇమం పుగ్గలం వాహేతి, నిబ్బానాభిముఖం గమేతీతి అత్థో. సద్ధానుసారినిద్దేసేపి ఏసేవ నయో.

తస్మాతి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౭౦, ౭౭౬) వుత్తత్తా, తతో ఏవ విసుద్ధిమగ్గే, తం సంవణ్ణనాసు (విసుద్ధి. టీ. ౨.౭౭౬) వుత్తనయేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

పధానదేసనావణ్ణనా

౧౫౧. పదహనవసేనాతి భావనానుయోగవసేన. సత్త బోజ్ఝఙ్గా పధానాతి వుత్తా వివేకనిస్సితాదిభావేన పదహితబ్బతో భావేతబ్బతో.

పటిపదాదేసనావణ్ణనా

౧౫౨. దుక్ఖేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్సాతి పుబ్బభాగే ఆగమనకాలే కిచ్ఛేన దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తస్స కిలేసే విక్ఖమ్భేత్వా లోకుత్తరసమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స. దన్ధం తం ఠానం అభిజానన్తస్సాతి విక్ఖమ్భితేసు కిలేసేసు విపస్సనాపరివాసే చిరం వసిత్వా తం లోకుత్తరసమాధిసఙ్ఖాతం ఠానం దన్ధం సణికం అభిజానన్తస్స పటివిజ్ఝన్తస్స, సచ్ఛికరోన్తస్స పాపుణన్తస్సాతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి యా ఏసా ఏవం ఉప్పజ్జతి, అయం కిలేసవిక్ఖమ్భనపటిపదాయ దుక్ఖత్తా, విపస్సనాపరివాసపఞ్ఞాయ చ దన్ధత్తా మగ్గకాలే ఏకచిత్తక్ఖణే ఉప్పన్నాపి పఞ్ఞా ఆగమనవసేన ‘‘దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామా’’తి వుచ్చతి. ఉపరి తీసు పదేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

భస్ససమాచారాదిదేసనావణ్ణనా

౧౫౩. భస్ససమాచారేతి వచీసమాచారే. ఠితోతి యథారద్ధం తం అవిచ్ఛేదవసేన కథేన్తో. తేనాహ ‘‘కథామగ్గం అనుపచ్ఛిన్దిత్వా కథేన్తో’’తి. ముసావాదూపసఞ్హితన్తి అన్తరన్తరా పవత్తేన ముసావాదేన ఉపసంహితం. విభూతి వుచ్చతి విసుంభావో, తత్థ నియుత్తన్తి వేభూతికం, తదేవ వేభూతియం, పేసుఞ్ఞం. తేనాహ ‘‘భేదకరవాచ’’న్తి. కరణుత్తరియలక్ఖణతో సారమ్భతో జాతాతి సారమ్భజా. తస్సా పవత్తిఆకారదస్సనత్థం ‘‘త్వం దుస్సీలో’’తిఆది వుత్తం. బహిద్ధాకథా అమనాపా, మనాపాపి పరస్స చిత్తవిఘాతావహత్తా కరణుత్తరియపక్ఖియమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘తుయ్హ’’న్తిఆదిమాహ. విక్ఖేపకథాపవత్తన్తి విక్ఖేపకథావసేన పవత్తం. జయపురేక్ఖారో హుత్వాతి అత్తనో జయం పురక్ఖత్వా. యం కిఞ్చి న భాసతీతి యోజనా. ‘‘మన్తా’’తి వుచ్చతి పఞ్ఞా, మన్తనం జాననన్తి కత్వా. ‘‘మన్తా’’తి ఇదం ‘‘మన్తేత్వా’’తి ఇమినా సమానత్థం నిపాతపదన్తి ఆహ ‘‘ఉపపరిక్ఖిత్వా’’తి. యుత్తకథమేవాతి అత్తనో, సుణన్తస్స చ యుత్తరూపమేవ కథం. హదయే నిదహితబ్బయుత్తన్తి అత్థసమ్పత్తియా, బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా అత్థవేదాదిపటిలాభనిమిత్తత్తా చిత్తే ఠపేతబ్బం, విముత్తాయతనభావేన మనసి కాతబ్బన్తి అత్థో. సబ్బఙ్గసమ్పన్నాపి వాచా అకాలే భాసితా అభాజనే భాసితా వియ న అత్థావహాతి ఆహ ‘‘యుత్తపత్తకాలేనా’’తి. అయఞ్చ చతురఙ్గసమన్నాగతా సుభాసితవాచా సచ్చసమ్బోధావహాదితాయ సత్తానం మహిద్ధికా మహానిసంసాతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం భాసితా హీ’’తిఆది వుత్తం.

సీలాచారేతి సీలే చ ఆచారే చ పరిసుద్ధసీలే చేవ పరిసుద్ధమనోసమాచారే చ. ఠితోతి పతిట్ఠహన్తో. సచ్చం ఏతస్స అత్థీతి సచ్చోతి ఆహ ‘‘సచ్చకథో’’తి. ఏస నయో సద్ధోతి ఏత్థాపి. తేనాహ ‘‘సద్ధాసమ్పన్నో’’తి. ‘‘నను చ హేట్ఠా సచ్చం కథితమేవా’’తి కస్మా వుత్తం? హేట్ఠా హి వచీసమాచారం కథేన్తేన సచ్చం కథితం, పటిపక్ఖపటిక్ఖేపవసేన ఇధ సీలం కథేన్తేన తం పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేతుం సచ్చం సరూపేనేవ కథితం. ‘‘పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ ఆరబ్భన్తరఞ్చేతం, తథాపి సచ్చం వత్వా అనన్తరమేవ సచ్చస్స కథనం పునరుత్తం హోతీతి పరస్స చోదనావసరో మా హోతూ’’తి తత్థ పరిహారం దాతుకామో ‘‘ఇధ కస్మా పున వుత్త’’న్తి ఆహ. హేట్ఠా వాచాసచ్చం కథితం చతురఙ్గసమన్నాగతం సుభాసితవాచం దస్సేన్తేన. అన్తమసో…పే… దస్సేతుం ఇధ వుత్తం ‘‘ఏవం సీలం సుపరిసుద్ధం హోతీ’’తి. ఇమస్మిం పనత్థే ‘‘ఏవం పరిత్తకం ఖో, రాహుల, తేసం సామఞ్ఞం, యేసం నత్థి సమ్పజానముసావాదే లజ్జా’’తిఆది నయప్పవత్తం రాహులోవాదసుత్తం దస్సేతబ్బం.

గుత్తా సతికవాటేన పిదహితా ద్వారా ఏతేనాతి గుత్తద్వారోతి ఆహ ‘‘ఛసు ఇన్ద్రియేసూ’’తిఆది. పరియేసనపటిగ్గణ్హనపరిభోగవిస్సజ్జనవసేన భోజనే మత్తం జానాతీతి భోజనే మత్తఞ్ఞూ. సమన్తి అవిసమం. సమచారితా హి కాయవిసమాదీని పహాయ కాయసమాదిపూరణం. నిసజ్జాయాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేన ‘‘ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. భావనాయ చిత్తపరిసోధనఞ్హి జాగరియానుయోగో, న నిద్దావినోదనమత్తం. నిత్తన్దీతి విగతథినమిద్ధో. సా పన నిత్తన్దితా కాయాలసియవిగమనే పాకటా హోతీతి వుత్తం ‘‘కాయాలసియవిరహితో’’తి. ‘‘ఆరద్ధవీరియో’’తి ఇమినా దువిధోపి వీరియారమ్భో గహితోతి తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘కాయికవీరియేనాపీ’’తిఆది వుత్తం. సఙ్గమ్మ గణవిహారో సహవాసో సఙ్గణికా, సా పన కిలేసేహిపి ఏవం హోతీతి తతో విసేసేతుం ‘‘గణసఙ్గణిక’’న్తి వుత్తం. గణేన సఙ్గణికం గణసఙ్గణికన్తి. ఆరమ్భవత్థువసేనాతి అనధిగతవిసేసాధిగమకారణవసేన ఏకవిహారీ, న కేవలం ఏకీభావవసేన. కిలేససఙ్గణికన్తి కిలేససహితచిత్తతం. యథా తథాతి విపస్సనావసేన, పటిసఙ్ఖానవసేన వా. సమథవసేన ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం. విపస్సనావసేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానం.

కల్యాణపటిభానోతి సున్దరపటిభానో, సా పనస్స పటిభానసమ్పదా వచనచాతురియసహితావ ఇచ్ఛితాతి ఆహ ‘‘వాక్కరణ…పే… సమ్పన్నో చా’’తి. ‘‘పటిభాన’’న్తి హి ఞాణమ్పి వుచ్చతి ఞాణస్స ఉపట్ఠితవచనమ్పి. తత్థ అత్థయుత్తం కారణయుత్తం పటిభానమస్సాతి యుత్తపటిభానో. పుచ్ఛితానన్తరమేవ సీఘం బ్యాకాతుం అసమత్థతాయ నో ముత్తపటిభానం అస్సాతి నో ముత్తపటిభానో. ఇధ పన వికిణ్ణవాచో ముత్తపటిభానో అధిప్పేతోతి అధిప్పాయేన ‘‘సీలసమాచారస్మిఞ్హి ఠితభిక్ఖు ముత్తపటిభానో న హోతీ’’తి వుత్తం. గమనసమత్థాయాతి అస్సుతం ధమ్మం గమేతుం సమత్థాయ. ధారణసమత్థాయాతి సాతిసయం సతివీరియసహితతాయ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం ధారేతుం సమత్థాయ. ముననతో అనుమిననతో ముతీతి అనుమాన పఞ్ఞాయ నామం. తీహి పదేహీతి ‘‘గతిమా ధితిమా ముతిమా’’తి తీహి పదేహి. హేట్ఠాతి హేట్ఠా ‘‘ఆరద్ధవీరియో’’తి వుత్తట్ఠానే. ఇధాతి ‘‘ధితిమా’’తి వుత్తట్ఠానే. వీరియమ్పి హేట్ఠా గుణభూతం గహితన్తి వుత్తోవాయమత్థో. హేట్ఠాతి ‘‘జాగరియానుయోగమనుయుత్తో, ఝాయీ’’తి ఏత్థ విపస్సనాపఞ్ఞా కథితా. ఇధాతి ‘‘ధితిమా ముతిమా’’తి ఏత్థ బుద్ధవచనగణ్హనపఞ్ఞా కథితా కరణపుబ్బాపరకోసల్లపఞ్ఞాదీపనతో. కిలేసకామోపి వత్థుకామో వియ యథాపవత్తో అస్సాదీయతీతి వుత్తం ‘‘వత్థుకామకిలేసకామేసు అగిద్ధో’’తి.

అనుసాసనవిధాదేసనాదివణ్ణనా

౧౫౪. అత్తనో ఉపాయమనసికారేనాతి అత్తని సమ్భూతేన పథమనసికారేన భావనామనసికారేన. పటిపజ్జమానోతి విసుద్ధిం పటిపజ్జమానో.

౧౫౫. కిలేసవిముత్తిఞాణేతి కిలేసప్పహానజాననే.

౧౫౬. పరియాదియమానోతి పరిచ్ఛిజ్జ గణ్హన్తోతి అత్థో. సుద్ధక్ఖన్ధేయేవ అనుస్సరతి నామగోత్తం పరియాదియితుం అసక్కోన్తో. వుత్తమేవత్థం వివరితుం ‘‘ఏకో హీ’’తిఆది వుత్తం. సక్కోతి పరియాదియితుం. అసక్కోన్తస్స వసేన గహితం, ‘‘అముత్రాసిం ఏవంనామో’’తిఆది వుత్తన్తి అత్థో. అసక్కోన్తస్సాతి చ ఆరోహనే అసక్కోన్తస్స, ఓరోహనే పన ఞాణస్స థిరభూతత్తా. తేనాహ ‘‘సుద్ధక్ఖన్ధేయేవ అనుస్సరన్తో’’తిఆది. ఏతన్తి పుబ్బాపరవిరోధం. న సల్లక్ఖేసి దిట్ఠాభినివేసేన కుణ్ఠఞాణత్తా. తేనాహ ‘‘దిట్ఠిగతికత్తా’’తి. ఠానన్తి ఏకస్మిం పక్ఖే అవట్ఠానం. నియమోతి వాదనియమో పటినియతవాదతా. తేనాహ ‘‘ఇమం గహేత్వా’’తిఆది.

౧౫౭. పిణ్డగణనాయాతి ‘‘ఏకం ద్వే’’తిఆదినా అగణేత్వా సఙ్కలనపదుప్పాదనాదినా పిణ్డనవసేన గణనాయ. అచ్ఛిద్దకవసేనాతి అవిచ్ఛిన్దకగణనావసేన గణనా కమగణనం ముఞ్చిత్వా ‘‘ఇమస్మిం రుక్ఖే ఏత్తకాని పణ్ణానీ’’తి వా ‘‘ఇమస్మిం జలాసయే ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకానీ’’తి వా ఏవం గణేతబ్బస్స ఏకజ్ఝమ్పి పిణ్డేత్వా గణనా. కమగణనా హి అన్తరన్తరా విచ్ఛిజ్జ పవత్తియా పచ్ఛిన్దికా. సా పనేసా గణనా సవనన్తరం అనపేక్ఖిత్వా మనసావ గణేతబ్బతో ‘‘మనోగణనా’’తిపి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మనోగణనాయా’’తి. పిణ్డగణనమేవ దస్సేతి, న విభాగగణనం. సఙ్ఖాతుం న సక్కా అఞ్ఞేహి అసఙ్ఖ్యేయ్యాభావతో. పఞ్ఞాపారమియా పూరితభావం దస్సేన్తో ఇతరాసం పూరణేన వినా తస్సా పూరణం నత్థీతి ‘‘దసన్నం పారమీనం పూరితత్తా’’తి ఆహ. తేనాహ ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సుప్పటివిద్ధత్తా’’తి. ఏత్తకన్తి దస్సేథాతి దీపేతి థేరో. యం పన పాళియం ‘‘సాకారం సఉద్దేసం అనుస్సరతీ’’తి వుత్తం, తం తస్స అనుస్సరణమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న ఆయునో వస్సాదిగణనాయ పరిచ్ఛిన్దనం తస్స అవిసయభావతో.

౧౫౮. తుమ్హాకం సమ్మాసమ్బుద్ధానం యేవ అనుత్తరా అనఞ్ఞసాధారణత్తా. ఇదాని తస్సా దేసనాయ మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణస్స వియ విభాగాభావం దస్సేతుం ‘‘అతీతబుద్ధాపీ’’తిఆది వుత్తం. ఇమినాపి కారణేనాతి అనుత్తరభావేన, అఞ్ఞేహి బుద్ధేహి ఏకసదిసభావేన చ.

౧౫౯. ఆసవానం ఆరమ్మణభావూపగమనేన సాసవా. ఉపేచ్చ ఆధీయన్తీతి ఉపాధీ, దోసారోపనాని, సహ ఉపాధీహీతి సఉపాధికా. అనరియిద్ధియఞ్హి అత్తనో చిత్తదోసేన ఏకచ్చే ఉపారమ్భం దదన్తి, స్వాయమత్థో కేవట్టసుత్తేన దీపేతబ్బో. నో ‘‘అరియా’’తి వుచ్చతి సాసవభావతో. నిద్దోసేహి ఖీణాసవేహి పవత్తేతబ్బతో నిద్దోసా దోసేహి సహ అప్పవత్తనతో. తతో ఏవ అనుపారమ్భా. అరియానం ఇద్ధీతి అరియిద్ధీతి వుచ్చతి.

అప్పటిక్కూలసఞ్ఞీతి ఇట్ఠసఞ్ఞీ ఇట్ఠాకారేన పవత్తచిత్తో. పటిక్కూలేతి అమనుఞ్ఞే అనిట్ఠే. ధాతుసఞ్ఞన్తి ‘‘ధాతుయో’’తి సఞ్ఞం. ఉపసంహరతీతి ఉపనేతి పవత్తేతి. అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిన్తి అనిట్ఠే సత్తసఞ్ఞితే ఆరమ్మణే. మేత్తాయ వా ఫరతీతి మేత్తం హితేసితం ఉపసంహరన్తో సబ్బత్థకమేవ తం తత్థ ఫరతి. ధాతుతో వా ఉపసంహరతీతి ధమ్మసభావచిన్తనేన ధాతుసో, పచ్చవేక్ఖణాయ ధాతుమనసికారం వా తత్థ పవత్తేతి. అప్పటిక్కూలే సత్తే ఞాతిమిత్తాదికే యాథావతో ధమ్మసభావచిన్తనేన అనిచ్చసఞ్ఞాయ విసభాగభూతే ‘‘కేసాది అసుచికోట్ఠాసమేవా’’తి అసుభసఞ్ఞం ఫరతి అసుభమనసికారం పవత్తేతి. ఛళఙ్గుపేక్ఖాయాతి ఇట్ఠానిట్ఠఛళారమ్మణాపాథే పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనలక్ఖణాయ ఛసు ద్వారేసు పవత్తనతో ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖాయా’’తి లద్ధనామాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ.

తం దేసనన్తి తం ద్వీసు ఇద్ధివిధాసు దేసనప్పకారం దేసనావిధిం. అసేసం సకలన్తి అసేసం నిరవసేసం సమ్పుణ్ణం అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానాతి. అసేసం అభిజానతో తతో ఉత్తరి అభిఞ్ఞేయ్యం నత్థి. ఇతోతి భగవతో అభిఞ్ఞాతతో. అఞ్ఞో పరమత్థవసేన ధమ్మో వా పఞ్ఞత్తివసేన పుగ్గలో వా అయం నామ యం భగవా న జానాతీతి ఇదం నత్థి న ఉపలబ్భతి సబ్బస్సేవ సమ్మదేవ తుమ్హేహి అభిఞ్ఞాతత్తా. ద్వీసు ఇద్ధివిధాసు అభిజాననే, దేసనాయఞ్చ భగవతో ఉత్తరితరో నత్థి. ఇమినాపీతి పి-సద్దో న కేవలం వుత్తత్థసముచ్చయత్థో, అథ ఖో అవుత్తత్థసముచ్చయత్థోపి దట్ఠబ్బో. యం తం భన్తేతిఆదినాపి హి భగవతో గుణదస్సనం తస్సేవ పసాదస్స కారణవిభావనం.

అఞ్ఞథాసత్థుగుణదస్సనాదివణ్ణనా

౧౬౦. పుబ్బే ‘‘ఏతదానుత్తరియం భన్తే’’తిఆదినా యథావుత్తబుద్ధగుణా దస్సితా, తతో అఞ్ఞో ఏవాయం పకారో ‘‘యం తం భన్తే’’తిఆదినా ఆరద్ధోతి ఆహ ‘‘అపరేనాపి ఆకారేనా’’తి. బుద్ధానం సమ్మాసమ్బోధియా సద్దహనతో విసేసతో సద్ధా కులపుత్తా నామ బోధిసత్తా, మహాబోధిసత్తాతి అధిప్పాయో. తే హి మహాభినీహారతో పట్ఠాయ మహాబోధియం సత్తా ఆసత్తా లగ్గా నియతభావూపగమనేన కేనచి అసంహారియభావతో. యతో నేసం న కథఞ్చి తత్థ సద్ధాయ అఞ్ఞథత్తం హోతి, ఏతేనేవ తేసం కమ్మఫలం సద్ధాయపి అఞ్ఞథత్తాభావో దీపితో దట్ఠబ్బో. తస్మాతి యస్మా అతిసయవచనిచ్ఛావసేన, ‘‘అనుప్పత్తం తం భగవతా’’తి సద్దన్తరసన్నిధానేన చ విసిట్ఠవిసయం ‘‘సద్ధేన కులపుత్తేనా’’తి ఇదం పదం, తస్మా. లోకుత్తరధమ్మసమధిగమమూలకత్తా సబ్బబుద్ధగుణసమధిగమస్స ‘‘నవ లోకుత్తరధమ్మా’’తి వుత్తం. ‘‘ఆరద్ధవీరియేనా’’తిఆదీసు సమాసపదేసు ‘‘వీరియం థామో’’తిఆదీని అవయవపదాని. ఆది-సద్దేన పరక్కమపదం సఙ్గణ్హాతి, న ధోరయ్హపదం. న హి తం వీరియవేవచనం, అథ ఖో వీరియవన్తవాచకం. ధురాయ నియుత్తోతి హి ధోరయ్హో. తేనాహ ‘‘తం ధురం వహనసమత్థేన మహాపురిసేనా’’తి. పగ్గహితవీరియేనాతి అసిథిలవీరియేన. థిరవీరియేనాతి ఉస్సోళ్హీభావూపగమనేన థిరభావప్పత్తవీరియేన. అసమధురేహీతి అనఞ్ఞసాధారణధురేహి. పరేసం అసయ్హసహనా హి లోకనాథా. తం సబ్బం అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యభేదం బుద్ధానం గుణజాతం. పారమితా, బుద్ధగుణా, వేనేయ్యసత్తాతి యస్మా ఇదం తయం సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం సమానమేవ, తస్మా ఆహ ‘‘అతీతానాగత…పే… ఊనో నత్థీ’’తి.

కామసుఖల్లికానుయోగన్తి కామసుఖే అల్లీనా హుత్వా అనుయుఞ్జనం. కో జానాతి పరలోకం ‘‘అత్థీ’’తి, ఏత్థ ‘‘కో ఏకవిసయోయం ఇన్ద్రియగోచరో’’తి ఏవందిట్ఠి హుత్వాతి అధిప్పాయో. సుఖోతి ఇట్ఠో సుఖావహో. పరిబ్బాజికాయాతి తాపసపరిబ్బాజికాయ తరుణియా. ముదుకాయాతి సుఖుమాలాయ. లోమసాయాతి తరుణముదులోమవతియా. మోళిబన్ధాహీతి మోళిం కత్వా బన్ధకేసాహి. పరిచారేన్తీతి అత్తనో పారిచారికం కరోన్తి, ఇన్ద్రియాని వా తత్థ పరితో చారేన్తి. లామకన్తి పటికిలిట్ఠం. గామవాసీనం బాలానం ధమ్మం. పుథుజ్జనానమిదన్తి పోథుజ్జనికం. యథా పన తం ‘‘పుథుజ్జనానమిద’’న్తి వత్తబ్బతం లభతి, తం దస్సేతుం ‘‘పుథుజ్జనేహి సేవితబ్బ’’న్తి ఆహ. అనరియేహి సేవితబ్బన్తి వా అనరియం. యస్మా పన నిద్దోసత్థో అరియత్థో, తస్మా ‘‘అనరియన్తి న నిద్దోస’’న్తి వుత్తం. అనత్థసంయుత్తన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదివివిధవిపులానత్థసఞ్హితం. అత్తకిలమథానుయోగన్తి అత్తనో కిలమథస్స ఖేదనస్స అనుయుఞ్జనం. దుక్ఖం ఏతస్స అత్థీతి దుక్ఖం. దుక్ఖమనం ఏతస్సాతి దుక్ఖమం.

ఆభిచేతసికానన్తి అభిచేతో వుచ్చతి అభిక్కన్తం విసుద్ధం చిత్తం, అధిచిత్తం వా, తస్మిం అభిచేతసి జాతానీతి ఆభిచేతసికాని, అభిచేతోసన్నిస్సితాని వా. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి దిట్ఠధమ్మే సుఖవిహారానం, దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖో అత్తభావో, తత్థ సుఖవిహారభూతానన్తి అత్థో, రూపావచరఝానానమేతం అధివచనం. తాని హి అప్పేత్వా నిసిన్నా ఝాయినో ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అసంకిలిట్ఠం నేక్ఖమ్మసుఖం విన్దన్తి, తస్మా ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానీ’’తి వుచ్చన్తీతి. కథితా ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో’’తి సప్పీతికత్తా, లోకుత్తరవిపాకసుఖుమసఞ్హితత్తా చ. సహ మగ్గేన విపస్సనాపాదకజ్ఝానం కథితం ‘‘చత్తారోమే చున్ద సుఖల్లికానుయోగా ఏకన్తనిబ్బిదాయా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౧౮౪) చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తీతి చతుత్థజ్ఝానికా ఫలసమాపత్తి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారభావేన కథితా. చత్తారి రూపావచరాని ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారజ్ఝానానీ’’తి కథితానీతి అత్థో. నికామలాభీతి నికామేన లాభీ అత్తనో ఇచ్ఛావసేన లాభీ. ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సమత్థోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యథాకామలాభీ’’తి. అదుక్ఖలాభీతి సుఖేనేవ పచ్చనీకధమ్మానం సముచ్ఛిన్నత్తా సమాపజ్జితుం సమత్థో. అకసిరలాభీతి అకసిరానం విపులానం లాభీ, యథాపరిచ్ఛేదేనేవ వుట్ఠాతుం సమత్థో. ఏకచ్చో హి లాభీయేవ హోతి, న పన సక్కోతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం. ఏకచ్చో తథా సమాపజ్జితుం సక్కోతి, పారిబన్ధకే పన కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతి. ఏకచ్చో తథా చ సమాపజ్జతి, పారిబన్ధకే చ అకిచ్ఛేనేవ విక్ఖమ్భేతి, న సక్కోతి నాళికయన్తం వియ యథాపరిచ్ఛేదే వుట్ఠాతుం. భగవా పన సబ్బసో సముచ్ఛిన్నపారిబన్ధకత్తా వసిభావస్స సమ్మదేవ సమధిగతత్తా సబ్బమేతం సమ్మదేవ సక్కోతి.

అనుయోగదానప్పకారవణ్ణనా

౧౬౧. దససహస్సిలోకధాతుయాతి ఇమాయ లోకధాతుయా సద్ధిం ఇమం లోకధాతుం పరివారేత్వా ఠితాయ దససహస్సిలోకధాతుయా. జాతిఖేత్తభావేన హి తం ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి వుత్తం, తత్తకాయ ఏవ జాతిఖేత్తభావో ధమ్మతావసేన వేదితబ్బో. ‘‘పరిగ్గహవసేనా’’తి కేచి. సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం తత్తకం ఏవ జాతిఖేత్తం. ‘‘తన్నివాసీనంయేవ చ దేవానం ధమ్మాభిసమయో’’తి వదన్తి. పకమ్పనదేవతూపసఙ్కమనాదినా జాతచక్కవాళేన సమానయోగక్ఖమట్ఠానం జాతిఖేత్తం. సరసేనేవ ఆణాపవత్తనట్ఠానం ఆణాఖేత్తం. బుద్ధఞాణస్స విసయభూతం ఠానం విసయఖేత్తం. ఓక్కమనాదీనం ఛన్నమేవ గహణం నిదస్సనమత్తం మహాభినీహారాదికాలేపి తస్స పకమ్పనలబ్భనతో. ఆణాఖేత్తం నామ, యం ఏకచ్చం సంవట్టతి, వివట్టతి చ. ఆణా వత్తతి తన్నివాసిదేవతానం సిరసా సమ్పటిచ్ఛనేన, తఞ్చ ఖో కేవలం బుద్ధానం ఆనుభావేనేవ, న అధిప్పాయవసేన. ‘‘యావతా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) వచనతో తతో పరమ్పి ఆణా పవత్తేయ్యేవ.

నుప్పజ్జన్తీతి పన అత్థీతి ‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫) ఇమిస్సా లోకధాతుయా ఠత్వా వదన్తేన భగవతా, ఇమస్మింయేవ సుత్తే ‘‘కిం పనావుసో, సారిపుత్త, అత్థేతరహి అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా భగవతా సమసమో సమ్బోధియ’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧) ఏవం పుట్ఠో ‘‘అహం భన్తే నోతి వదేయ్య’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧) వత్వా తస్స కారణం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧; మ. ని. ౩.౧౨౯; అ. ని. ౧.౨౭౭; నేత్తి. ౫౭; మి. ప. ౫.౧.౧) ఇమం సుత్తం దస్సేన్తేన ధమ్మసేనాపతినా చ బుద్ధఖేత్తభూతం ఇమం లోకధాతుం ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ అనుప్పత్తి వుత్తా హోతీతి అధిప్పాయో.

ఏకతోతి సహ, ఏకస్మిం కాలేతి అత్థో. సో పన కాలో కథం పరిచ్ఛిన్నోతి? చరిమభవే పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ యావ ధాతుపరినిబ్బానన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ బోధిపల్లఙ్కే’’తిఆదిమాహ. నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయాతి పటిలోమక్కమేన వదతి. ఖేత్తపరిగ్గహో కతోవ హోతి ‘‘ఇదం బుద్ధానం జాతిఖేత్త’’న్తి. కేన పన పరిగ్గహో కతో? ఉప్పజ్జమానేన బోధిసత్తేన. పరినిబ్బానతో పట్ఠాయాతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానతో పట్ఠాయ. ఏత్థన్తరేతి చరిమభవే బోధిసత్తస్స పటిసన్ధిగ్గహణం, ధాతుపరినిబ్బానన్తి ఇమేహి ద్వీహి పరిచ్ఛిన్నే ఏతస్మిం అన్తరే.

తిపిటకఅన్తరధానకథావణ్ణనా

‘‘న నివారితా’’తి వత్వా తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘తీణి హీ’’తిఆది వుత్తం. పటిపత్తిఅన్తరధానేన సాసనస్స ఓసక్కితత్తా అపరస్స ఉప్పత్తి లద్ధావసరా హోతి. పటిపదాతి పటివేధావహా పుబ్బభాగపటిపదా.

‘‘పరియత్తి పమాణ’’న్తి వత్వా తమత్థం బోధిసత్తం నిదస్సనం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. తయిదం హీనం నిదస్సనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. నియ్యానికధమ్మస్స హి ఠితిం దస్సేన్తో అనియ్యానికధమ్మం నిదస్సేతి.

మాతికాయ అన్తరహితాయాతి ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తిఆది (పారా. ౩౯, ౪౪; పాచి. ౪౫) నయప్పవత్తాయ సిక్ఖాపదపాళిమాతికాయ అన్తరహితాయ. నిదానుద్దేససఙ్ఖాతే పాతిమోక్ఖే, పబ్బజ్జాఉపసమ్పదాకమ్మేసు చ సాసనం తిట్ఠతి. యథా వా పాతిమోక్ఖే ధరన్తే ఏవ పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా చ, ఏవం సతి ఏవ తదుభయే పాతిమోక్ఖం తదుభయాభావే పాతిమోక్ఖాభావతో. తస్మా తయిదం తయం సాసనస్స ఠితిహేతూతి ఆహ ‘‘పాతిమోక్ఖపబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు ఠితాసు సాసనం తిట్ఠతీ’’తి. యస్మా వా ఉపసమ్పదాధీనం పాతిమోక్ఖం అనుపసమ్పన్నస్స అనిచ్ఛితత్తా, ఉపసమ్పదా చ పబ్బజ్జాధీనా, తస్మా పాతిమోక్ఖే, తం సిద్ధియా సిద్ధాసు పబ్బజ్జుపసమ్పదాసు చ సాసనం తిట్ఠతి. ఓసక్కితం నామాతి పచ్ఛిమకపటివేధసీలభేదద్వయం ఏకతో కత్వా తతో పరం వినట్ఠం నామ హోతి, పచ్ఛిమకపటివేధతో పరం పటివేధసాసనం, పచ్ఛిమకసీలభేదతో పరం పటిపత్తిసాసనం వినట్ఠం నామ హోతీతి అత్థో.

సాసనఅన్తరహితవణ్ణనా

ఏతేన కామం ‘‘సాసనట్ఠితియా పరియత్తి పమాణ’’న్తి వుత్తం, పరియత్తి పన పటిపత్తిహేతుకాతి పటిపత్తియా అసతి సా అప్పతిట్ఠా హోతి పటివేధో వియ, తస్మా పటిపత్తిఅన్తరధానం సాసనోసక్కనస్స విసేసకారణన్తి దస్సేత్వా తయిదం సాసనోసక్కనం ధాతుపరినిబ్బానోసానన్తి దస్సేతుం ‘‘తీణి పరినిబ్బానానీ’’తిఆది వుత్తం. ధాతూనం సన్నిపాతనాది బుద్ధానం అధిట్ఠానేనేవాతి వేదితబ్బం.

తాతి రస్మియో. కారుఞ్ఞన్తి పరిదేవనకారుఞ్ఞం. జమ్బుదీపే, దీపన్తరేసు, దేవనాగబ్రహ్మలోకేసు చ విప్పకిరిత్వా ఠితానం ధాతూనం మహాబోధిపల్లఙ్కట్ఠానే ఏకజ్ఝం సన్నిపాతనం, రస్మివిస్సజ్జనం, తత్థ తేజోధాతుయా ఉట్ఠానం, ఏకజాలిభావో చాతి సబ్బమేతం సత్థు అధిట్ఠానవసేనేవాతి వేదితబ్బం.

అనచ్ఛరియత్తాతి ద్వీసుపి ఉప్పజ్జమానేసు అచ్ఛరియత్తాభావదోసతోతి అత్థో. బుద్ధా నామ మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ ఏకసదిసాతి తేసం దేసనాపి ఏకరసా ఏవాతి ఆహ ‘‘దేసనాయ చ విసేసాభావతో’’తి, ఏతేన చ అనచ్ఛరియత్తమేవ సాధేతి. ‘‘వివాదభావతో’’తి ఏతేన వివాదాభావత్థం ద్వే ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సేతి.

తత్థాతి మిలిన్దపఞ్హే (మి. ప. ౫.౧.౧). ఏకుద్దేసోతి ఏకో ఏకవిధో అభిన్నో ఉద్దేసో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

ఏకం ఏవ బుద్ధం ధారేతీతి ఏకబుద్ధధారణీ, ఏతేన ఏవంసభావా ఏతే బుద్ధగుణా, యేన దుతియం బుద్ధగుణం ధారేతుం అసమత్థా అయం లోకధాతూతి దస్సేతి. పచ్చయవిసేసనిప్ఫన్నానఞ్హి ధమ్మానం సభావవిసేసో న సక్కా నివారేతున్తి. ‘‘న ధారేయ్యా’’తి వత్వా తమేవ అధారణం పరియాయేహి పకాసేన్తో ‘‘చలేయ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చలేయ్యాతి పరిప్ఫన్దేయ్య. కమ్పేయ్యాతి పవేధేయ్య. నమేయ్యాతి ఏకపస్సేన నతా భవేయ్య. ఓణమేయ్యాతి ఓసీదేయ్య. వినమేయ్యాతి వివిధా ఇతో చితో చ నమేయ్య. వికిరేయ్యాతి వాతేన భుసముట్ఠి వియ విప్పకిరేయ్య. విధమేయ్యాతి వినస్సేయ్య. విద్ధంసేయ్యాతి సబ్బసో విద్ధస్తా భవేయ్య. తథాభూతా చ న కత్థచి తిట్ఠేయ్యాతి ఆహ ‘‘న ఠానం ఉపగచ్ఛేయ్యా’’తి.

ఇదాని తత్థ నిదస్సనం దస్సేన్తో ‘‘యథా మహారాజా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సముపాదికాతి సమం ఉద్ధం పజ్జతి పవత్తతీతి సముపాదికా, ఉదకస్స ఉపరి సమంగామినీతి అత్థో. వణ్ణేనాతి సణ్ఠానేన. పమాణేనాతి ఆరోహేన. కిసథూలేనాతి కిసథూలభావేన, పరిణాహేనాతి అత్థో. ద్విన్నమ్పీతి ద్వేపి, ద్విన్నమ్పి వా సరీరభారం.

ఛాదేన్తన్తి రోచేన్తం రుచిం ఉప్పాదేన్తం. తన్దీకతోతి తేన భోజనేన తన్దీభూతో. అనోణమితదణ్డజాతోతి యావదత్థభోజనేన ఓణమితుం అసమత్థతాయ అనోణమితదణ్డో వియ జాతో. సకిం భుత్తోవాతి ఏకం వడ్ఢితకం భుత్తమత్తోవ మరేయ్యాతి. అతిధమ్మభారేనాతి ధమ్మేన నామ పథవీ తిట్ఠేయ్య, సకిం తేనేవ చలతి వినస్సతీతి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి. పున థేరో రతనం నామ లోకే కుటుమ్బం సన్ధారేన్తం, అభిమతఞ్చ లోకేన; తం అత్తనో గరుసభావతాయ సకటభఙ్గస్స కారణం అతిభారభూతం దిట్ఠమేవం ధమ్మో చ హితసుఖవిసేసేహి తంసమఙ్గినం ధారేన్తో, అభిమతో చ విఞ్ఞూనం గమ్భీరప్పమేయ్యభావేన గరుసభావత్తా అతిభారభూతో పథవిచలనస్స కారణం హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇధ మహారాజ ద్వే సకటా’’తిఆదిమాహ, ఏతేనేవ తథాగతస్స మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనాదికాలే పథవికమ్పనకారణం సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకస్సాతి ఏకస్మా, ఏకస్స వా సకటస్స రతనం తస్మా సకటతో గహేత్వాతి అత్థో.

ఓసారితన్తి ఉచ్చారితం, కథితన్తి అత్థో.

అగ్గోతి సబ్బసత్తేహి అగ్గో.

సభావపకతికాతి సభావభూతా అకిత్తిమా పకతికా. కారణమహన్తత్తాతి కారణానం మహన్తతాయ, మహన్తేహి బుద్ధకరధమ్మేహి పారమిసఙ్ఖాతేహి కారణేహి బుద్ధగుణానం నిబ్బత్తితోతి వుత్తం హోతి. పథవిఆదీని మహన్తాని వత్థూని, మహన్తా చ సక్కభావాదయో అత్తనో అత్తనో విసయే ఏకేకావ, ఏవం సమ్మాసమ్బుద్ధోపి మహన్తో అత్తనో విసయే ఏకో ఏవ. కో చ తస్స విసయో? బుద్ధభూమి, యావతకం వా ఞేయ్యమేవం ‘‘ఆకాసో వియ అనన్తవిసయో భగవా ఏకో ఏవ హోతీ’’తి వదన్తో ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి వుత్తలోకధాతుతో అఞ్ఞేసుపి చక్కవాళేసు అపరస్స బుద్ధస్స అభావం దస్సేతి.

‘‘సమ్ముఖా మేత’’న్తిఆదినా పవత్తితం అత్తనో బ్యాకరణం అవిపరీతత్థతాయ సత్థరి పసాదుప్పాదనేన సమ్మాపటిపజ్జమానస్స అనుక్కమేన లోకుత్తరధమ్మావహమ్పి హోతీతి ఆహ ‘‘ధమ్మస్స…పే… పటిపద’’న్తి. వాదస్స అనుపతనం అనుప్పవత్తి వాదానుపాతోతి ఆహ ‘‘వాదోయేవా’’తి.

అచ్ఛరియఅబ్భుతవణ్ణనా

౧౬౨. ఉదాయీతి నామం, మహాసరీరతాయ పన థేరో మహాఉదాయీతి పఞ్ఞాయిత్థ, యస్స వసేన వినయే నిసీదనస్స దసా అనుఞ్ఞాతా. పఞ్చవణ్ణాతి ఖుద్దికాదిభేదతో పఞ్చప్పకారా. పీతిసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి అతిబ్యాపితదేహో ‘‘నిరన్తరం పీతియా ఫుటసరీరో’’తి వుత్తో, తతో ఏవస్సా పరియాయతో ఫరణలక్ఖణమ్పి వుత్తం. అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పకసిరేనేవా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౦౧; ౫.౧౫౮; అ. ని. ౭.౭౧) వియ ఇధ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అప్పిచ్ఛతాతి నిత్తణ్హతా’’తి. తీహాకారేహీతి యథాలాభయథాబలయథాసారుప్పప్పకారేహి.

న న కథేతి కథేతియేవ. చీవరాదిహేతున్తి చీవరుప్పాదాదిహేతుభూతం పయుత్తకథం న కథేతి. వేనేయ్యవసేనాతి వినేతబ్బపుగ్గలవసేన. కథేతి ‘‘ఏవమయం వినయం ఉపగచ్ఛతీ’’తి. ‘‘సబ్బాభిభూ సబ్బవిదూహమస్మీ’’తిఆదికా (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫; ధ. ప. ౩౫౩) గాథాపి ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో’’తిఆదికా (సం. ని. ౨.౨౧, ౨౨) సుత్తన్తాపి.

౧౬౩. అభిక్ఖణన్తి అభిణ్హం. నిగ్గాథకత్తా, పుచ్ఛనవిస్సజ్జనవసేన పవత్తితత్తా చ ‘‘వేయ్యాకరణ’’న్తి వుత్తం. సేసం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యం ఏవాతి.

సమ్పసాదనీయసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.