౩. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా

అత్తదీపసరణతావణ్ణనా

౮౦. ఉత్తానం వుచ్చతి పాకటం, తప్పటిక్ఖేపేన అనుత్తానం అపాకటం, పటిచ్ఛన్నం, అపచురం, దువిఞ్ఞేయ్యఞ్చ. అనుత్తానానం పదానం వణ్ణనా అనుత్తానపదవణ్ణనా. ఉత్తానపదవణ్ణనాయ పయోజనాభావతో అనుత్తానగ్గహణం. ‘‘మాతులా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామో ఏకో రుక్ఖో, తస్సా ఆసన్నప్పదేసే మాపితత్తా నగరమ్పి ‘‘మాతులా’’ త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తేన వుత్తం ‘‘మాతులాయన్తి ఏవం నామకే నగరే’’తి. అవిదూరేతి తస్స నగరస్స అవిదూరే.

కామఞ్చేత్థ సుత్తే ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, రాజా దళ్హనేమి నామ అహోసీ’’తిఆదినా అతీతవంసదీపికా కథా ఆదితో పట్ఠాయ ఆగతా, ‘‘అడ్ఢతేయ్యవస్ససతాయుకానం మనుస్సానం వస్ససతాయుకా పుత్తా భవిస్సన్తీ’’తిఆదినా పన సవిసేసం అనాగతత్థపటిసంయుత్తా కథా ఆగతాతి వుత్తం ‘‘అనాగతవంసదీపికాయ సుత్తన్తకథాయా’’తి. అనాగతత్థదీపనఞ్హి అచ్ఛరియం, తత్థాపి అనాగతస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పటిపత్తికిత్తనం అచ్ఛరియతమం. సమాగమేనాతి సన్నిపాతేన.

‘‘భత్తగ్గం అమనాప’’న్తిఆది కేవలం తేసం పరివితక్కమత్తం. అమనాపన్తి అమనుఞ్ఞం. బుద్ధేసు కతో అప్పకోపి అపరాధో అప్పకో కారో వియ గరుతరవిపాకోతి ఆహ ‘‘బుద్ధేహి సద్ధిం…పే… సదిసం హోతీ’’తి. తత్రాతి తస్మిం మాతులనగరస్స సమీపే, తస్సం వా పరిసాయం.

అత్తదీపాతి ఏత్థ కామం యో పరో న హోతి, సో అత్తాతి ససన్తానో ‘‘అత్తా’’తి వుచ్చతి, హితసుఖేసిభావేన పన అత్తనిబ్బిసేసత్తా ధమ్మో ఇధ ‘‘అత్తా’’తి అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘అత్తా నామ లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో’’తి. ద్విధా ఆపో గతో ఏత్థాతి దీపో, ఓఘేన అనజ్ఝోత్థతో భూమిభాగో. ఇధ పన కామోఘాదీహి అనజ్ఝోత్థరణీయత్తా దీపో వియాతి దీపో, అత్తా దీపో పతిట్ఠా ఏతేసన్తి అత్తదీపా. తేనాహ ‘‘అత్తానం దీప’’న్తిఆది. దీపభావో చేత్థ పటిసరణతాతి ఆహ ‘‘ఇదం తస్సేవ వేవచన’’న్తి. అఞ్ఞసరణపటిక్ఖేపవచనన్తి అఞ్ఞసరణభావపటిక్ఖేపవచనం. ఇదఞ్హి న అఞ్ఞం సరణం కత్వా విహరణస్సేవ పటిక్ఖేపవచనం, అథ ఖో అఞ్ఞస్స సరణసభావస్సేవ పటిక్ఖేపవచనం తప్పటిక్ఖేపే చ తేన ఇతరస్సాపి పటిక్ఖేపసిద్ధితో. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. ఇదాని తమేవత్థం సుత్తన్తరేన సాధేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది. యది ఏత్థ పాకతికో అత్తా ఇచ్ఛితో, కథం తస్స దీపసరణభావో, తస్మా అధిప్పాయికో ఏత్థ అత్తా భవేయ్యాతి పుచ్ఛతి ‘‘కో పనేత్థ అత్తా నామా’’తి. ఇతరో యథాధిప్పేతం అత్తానం దస్సేన్తో ‘‘లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో’’తి. దుతియవారోపి పఠమవారస్సేవ పరియాయభావేన దేసితోతి దస్సేతుం ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం.

గోచరేతి భిక్ఖూనం గోచరట్ఠానభూతే. తేనాహ ‘‘చరితుం యుత్తట్ఠానే’’తి. సకేతి కథం పనాయం భిక్ఖూనం సకోతి ఆహ ‘‘పేత్తికే విసయే’’తి. పితితో సమ్మాసమ్బుద్ధతో ఆగతత్తా ‘‘అయం తుమ్హాకం గోచరో’’తి తేన ఉద్దిట్ఠత్తా పేత్తికే విసయేతి. చరన్తన్తి సామిఅత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అయమేవత్థో’’తి, చరన్తానన్తి చ అత్థో, తేనాయం విభత్తివిపల్లాసేనపి వచనవిపల్లాసేనపీతి దస్సేతి. కిలేసమారస్స ఓతారాలాభేనేవ ఇతరమారానమ్పి ఓతారాలాభో వేదితబ్బో. అయం పనత్థోతి గోచరే చరణం సన్ధాయాహ, వత్థు పన బ్యతిరేకముఖేన ఆగతం.

సకుణే హన్తీతి సకుణగ్ఘి, మహాసేనసకుణో. అజ్ఝప్పత్తాతి అభిభవనవసేన పత్తా ఉపగతా. న మ్యాయన్తి మే అయం సకుణగ్ఘి నాలం అభవిస్స. నఙ్గలకట్ఠకరణన్తి నఙ్గలేన కసితప్పదేసో. లేడ్డుట్ఠానన్తి లేడ్డూనం ఉట్ఠపితట్ఠానం. సకే బలేతి అత్తనో బలహేతు. అపత్థద్ధాతి అవగాళ్హత్థమ్భా సఞ్జాతత్థమ్భా. అస్సరమానాతి అవ్హాయన్తీ.

మహన్తం లేడ్డున్తి నఙ్గలేన భిన్నట్ఠానే సుక్ఖతాయ తిఖిణసిఙ్గఅయోఘనసదిసం మహన్తం లేడ్డుం. అభిరుహిత్వాతి తస్స అధోభాగేన అత్తనా పవిసిత్వా నిలీనయోగ్గప్పదేసం సల్లక్ఖేత్వా తస్సుపరి చఙ్కమన్తో అస్సరమానో అట్ఠాసి. ‘‘ఏహి ఖో’’తిఆది తస్స అస్సరమానాకారదస్సనం. సన్నయ్హాతి వాతగ్గహణవసేన ఉభో పక్ఖే సమం ఠపేత్వా. పచ్చుపాదీతి పావిసి. తత్థేవాతి యత్థ పుబ్బే లాపో ఠితో, తత్థేవ లేడ్డుమ్హి. ఉరన్తి అత్తనో ఉరప్పదేసం. పచ్చతాళేసీతి పతి అతాళేసి సారమ్భవసేన వేగేన గన్త్వా పహరణతో విధారేన్తీ పతాళేసి. ఆరమ్మణన్తి పచ్చయం. ‘‘అవసర’’న్తి కేచి.

‘‘కుసలాన’’న్తి ఏవం పవత్తాయ దేసనాయ కో అనుసన్ధి? యథాఅనుసన్ధి ఏవ. ఆదితో హి ‘‘అత్తదీపా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౮౦) యేవ అత్తధమ్మపరియాయేన లోకియలోకుత్తరధమ్మా గహితా, తే యేవేత్థ కుసలగ్గహణేన గహితాతి. అనవజ్జలక్ఖణానన్తి అవజ్జపటిపక్ఖసభావానం. ‘‘అవజ్జరహితసభావాన’’న్తి కేచి. తత్థ పురిమే అత్థవికప్పే విపాకధమ్మధమ్మా ఏవ గహితా, దుతియే పన విపాకధమ్మాపి. యది ఏవం, కథం తేసం సమాదాయ వత్తనన్తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘విపాకధమ్మా సీలాది వియ సమాదాయ వత్తితబ్బా’’తి. సమాదానన్తి పన అత్తనో సన్తానే సమ్మా ఆదానం పచ్చయవసేన పవత్తి యేవాతి దట్ఠబ్బం. విపాకధమ్మా హి పచ్చయవిసేసేహి సత్తసన్తానే సమ్మదేవ ఆహితా ఆయుఆదిసమ్పత్తివిసేసభూతా ఉపరూపరికుసలవిసేసుప్పత్తియా ఉపనిస్సయా హోన్తీతి వదన్తి. పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ఏత్థ పుఞ్ఞన్తి ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పుఞ్ఞఫలం వడ్ఢతీ’’తి. పుఞ్ఞఫలన్తి చ ఏకదేససరూపేకసేసేన వుత్తం ‘‘పుఞ్ఞఞ్చ పుఞ్ఞఫలఞ్చ పుఞ్ఞఫల’’న్తి ఆహ ‘‘ఉపరూపరి పుఞ్ఞమ్పి పుఞ్ఞవిపాకోపి వేదితబ్బో’’తి.

‘‘మాతాపితూన’’న్తిఆది నిదస్సనమత్తం, తస్మా అఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం హేతూపనిస్సయం కుసలం దట్ఠబ్బం. సినేహవసేనాతి ఉపనిస్సయభూతస్స సినేహస్స వసేన, న సమ్పయుత్తస్స. న హి సినేహసమ్పయుత్తం నామ కుసలం అత్థి. ముదుమద్దవచిత్తన్తి మేత్తావసేన అతివియ మద్దవన్తం చిత్తం. యథా మత్థకప్పత్తం వట్టగామికుసలం దస్సేతుం ‘‘మాతాపితూనం …పే… ముదుమద్దవచిత్త’’న్తి వుత్తం, ఏవం మత్థకప్పత్తమేవ వివట్టగామికుసలం దస్సేతుం ‘‘చత్తారో సతి…పే… బోధిపక్ఖియధమ్మా’’తి వుత్తం. తదఞ్ఞేపి పన దానసీలాదిధమ్మా వట్టస్స ఉపనిస్సయభూతా వట్టగామికుసలం వివట్టస్స ఉపనిస్సయభూతా వివట్టగామికుసలన్తి వేదితబ్బా. పరియోసానన్తి ఫలవిసేసావహతాయ ఫలదాయ కోటి సిఖాప్పత్తి, దేవలోకే చ పవత్తిసిరివిభవోతి పరియోసానం ‘‘మనుస్సలోకే’’తి విసేసితం, మనుస్సలోకవసేనేవ చాయం దేసనా ఆగతాతి. మగ్గఫలనిబ్బానసమ్పత్తి పరియోసానన్తి యోజనా. వివట్టగామికుసలస్స విపాకం సుత్తపరియోసానే దస్సిస్సతి ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సఙ్ఖో నామ రాజా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౧౦౮).

దళ్హనేమిచక్కవత్తిరాజకథావణ్ణనా

౮౧. ఇధాతి ఇమస్మిం ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మాన’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౧౧౦) సుత్తదేసనాయ ఆరద్ధట్ఠానే వట్టవివట్టగామిభావేన సాధారణే కుసలగ్గహణే. తత్థ వట్టగామికుసలానుసన్ధివసేన ‘‘భూతపుబ్బం భిక్ఖవే’’తి దేసనం ఆరభి, ఆరభన్తో చ దేసియమానమత్తం. ధమ్మపటిగ్గాహకానం భిక్ఖూనం సఙ్ఖేపతో ఏవం దీపేత్వా ఆరభీతి దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖవే’’తిఆది వుత్తం, పఠమం తథా అదీపేన్తోపి భగవా అత్థతో దీపేతి వియాతి అధిప్పాయో.

౮౨. ఈసకమ్పీతి అప్పమత్తకమ్పి. అవసక్కితన్తి ఓగతభట్ఠం. నేమిఅభిముఖన్తి నేమిప్పదేసస్స సమ్ముఖా. బన్ధింసు చక్కరతనస్స ఓసక్కితానోసక్కితభావం జానితుం. తదేతన్తి యథావుత్తట్ఠానా చవనం. అతిబలవదోసేతి రఞ్ఞో బలవతి అనత్థే ఉపట్ఠితే సతి.

అప్పమత్తోతి రఞ్ఞో ఆణాయ పమాదం అకరోన్తో.

ఏకసముద్దపరియన్తమేవాతి జమ్బుదీపమేవ సన్ధాయ వదతి. సో ఉత్తరతో అస్సకణ్ణపబ్బతేన పరిచ్ఛిన్నం హుత్వా అత్తానం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితఏకసముద్దపరియన్తో. పుఞ్ఞిద్ధివసేనాతి చక్కవత్తిభావావహాయ పుఞ్ఞిద్ధియా వసేన.

౮౩. ఏవం కత్వాతి కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా. సుకతం కమ్మన్తి దసకుసలకమ్మపథమేవ వదతి.

‘‘దసవిధం, ద్వాదసవిధ’’న్తి చ వుత్తవిభాగో పరతో ఆగమిస్సతి. పూరేన్తేనేవాతి పూరేత్వా ఠితేనేవ. నిద్దోసేతి చక్కవత్తివత్తస్స పటిపక్ఖభూతానం దోసానం అపగమనే నిద్దోసే. చక్కవత్తీనం వత్తేతి చక్కవత్తిరాజూహి వత్తితబ్బవత్తే. భావిని భూతే వియ హి ఉపచారో యథా ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తి (సు. ని. ౪౧౦). అధిగతచక్కవత్తిభావాపి హి తే తత్థ వత్తన్తేవాతి తథా వుత్తం.

చక్కవత్తిఅరియవత్తవణ్ణనా

౮౪. అఞ్ఞథా వత్తితుం అదేన్తో సో ధమ్మో అధిట్ఠానం ఏతస్సాతి తదధిట్ఠానం, తేన తదధిట్ఠానేన చేతసా. సక్కరోన్తోతి ఆదరకిరియావసేన కరోన్తో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. గరుం కరోన్తోతి పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకరణవసేన గరుం కరోన్తో. తేనేవాహ ‘‘తస్మిం గారవుప్పత్తియా’’తి. మానేన్తోతి సమ్భావనావసేన మనేన పియాయన్తో. తేనాహ ‘‘తమేవా’’తిఆది. ఏవం పూజయతో అపచాయతో ఏవఞ్చ యథావుత్తసక్కారాదిసమ్భవోతి తం దస్సేతుం ‘‘తం అపదిసిత్వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ధమ్మాధిపతిభూతో ఆగతభావేనా’’తి ఇమినా యథావుత్తధమ్మస్స జేట్ఠకభావేన పురిమపురిమతరఅత్తభావేసు సక్కచ్చ సముపచితభావం దస్సేతి. ‘‘ధమ్మవసేనేవ సబ్బకిరియానం కరణేనా’’తి ఏతేన ఠాననిసజ్జాదీసు యథావుత్తధమ్మనిన్నపోణపబ్భారభావం దస్సేతి. అస్సాతి రక్ఖావరణగుత్తియా. పరం రక్ఖన్తో అఞ్ఞం దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థతో రక్ఖన్తో తేనేవ పరత్థసాధనేన ఖన్తిఆదిగుణేన అత్తానం తతో ఏవ రక్ఖతి. మేత్తచిత్తతాతి మేత్తచిత్తతాయ. నివాసనపారుపనగేహాదీనం సీతుణ్హాదిపటిబాహనేన ఆవరణం. అన్తో జనస్మిన్తి అబ్భన్తరభూతే పుత్తదారాదిజనే.

‘‘సీలసంవరే పతిట్ఠాపేహీ’’తి ఇమినా రక్ఖం దస్సేతి, ‘‘వత్థగన్ధమాలాదీని దేహీ’’తి ఇమినా ఆవరణం, ఇతరేన గుత్తిం. భత్తవేతనసమ్పదానేనపీతి పి-సద్దేన సీలసంవరే పతిట్ఠాపనాదీని సమ్పిణ్డేతి. ఏసేవ నయో ఇతో పరేసుపి పి-సద్దగ్గహణేసు. నిగమో నివాసో ఏతేసన్తి నేగమా, ఏవం జానపదాతి ఆహ ‘‘నిగమవాసినో’’తిఆది.

నవవిధా మానమదాతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆది (సం. ని. ౪.౧౦౮; ధ. స. ౧౧౨౧; విభ. ౮౬౬; మహాని. ౨౧, ౧౭౮) నయప్పవత్తియా నవవిధా మానసఙ్ఖాతా మదా. మానో ఏవ హేత్థ పమజ్జనాకారేన పవత్తియా మానమదో. సోభనే కాయికవాచసికకమ్మే రతోతి సూరతో ఉ-కారస్స దీఘం కత్వా, తస్స భావో సోరచ్చం, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, సబ్బం వా కాయవచీసుచరితం. సుట్ఠు ఓరతోతి సోరతో, తస్స భావో సోరచ్చం, యథావుత్తమేవ సుచరితం. రాగాదీనన్తి రాగదోసమోహమానాదీనం. దమనాదీహీతి దమనసమనపరినిబ్బాపనేహి. ఏకమత్తానన్తి ఏకం చిత్తం, ఏకచ్చం అత్తనో చిత్తన్తి అత్థో. రాగాదీనఞ్హి పుబ్బభాగియం దమనాదిపచ్చేకం ఇచ్ఛితబ్బం, న మగ్గక్ఖణే వియ ఏకజ్ఝం పటిసఙ్ఖానముఖేన పజహనతో. ఏకమత్తానన్తి వా వివేకవసేన ఏకం ఏకాకినం అత్తానం. కాలే కాలేతి తేసం సన్తికం ఉపసఙ్కమితబ్బే కాలే కాలే.

ఇధ ఠత్వాతి ‘‘ఇదం ఖో, తాత, త’’న్తి ఏవం నిగమనవసేన వుత్తట్ఠానే ఠత్వా. వత్తన్తి అరియచక్కవత్తివత్తం. సమానేతబ్బన్తి ‘‘దసవిధం, ద్వాదసవిధ’’న్తి చ హేట్ఠా వుత్తగణనాయ చ సమానం కాతబ్బం అనూనం అనధికం కత్వా దస్సేతబ్బం. అధమ్మరాగస్సాతి అయుత్తట్ఠానే రాగస్స. విసమలోభస్సాతి యుత్తట్ఠానేపి అతివియ బలవభావేన పవత్తలోభస్స.

చక్కరతనపాతుభావవణ్ణనా

౮౫. వత్తమానస్సాతి పరిపుణ్ణే చక్కవత్తివత్తే వత్తమానస్స, నో అపరిపుణ్ణేతి ఆహ ‘‘పూరేత్వా వత్తమానస్సా’’తి. కిత్తావతా పనస్స పారిపూరీ హోతీతి? తత్థ ‘‘కతాధికారస్స తావ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన ద్వాదసహిపి సంవచ్ఛరేహి పూరతి, పఞ్చవీసతియా, పఞ్ఞాసాయ వా సంవచ్ఛరేహి. అయఞ్చ భేదో ధమ్మచ్ఛన్దస్సపి తిక్ఖమజ్ఝముదుతావసేన, ఇతరస్స తతో భియ్యోపీ’’తి వదన్తి.

దుతియాదిచక్కవత్తికథావణ్ణనా

౯౦. అత్తనో మతియాతి పరమ్పరాగతం పురాణం తన్తిం పవేణిం లఙ్ఘిత్వా అత్తనో ఇచ్ఛితాకారేన. తేనాహ ‘‘పోరాణక’’న్తిఆది.

న పబ్బన్తీతి సమిద్ధియా న పూరేన్తి, ఫీతా న హోన్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న వడ్ఢన్తీ’’తి. తథా చాహ ‘‘కత్థచి సుఞ్ఞా హోన్తీ’’తి. తత్థ తత్థ రాజకిచ్చే రఞ్ఞా అమా సహ వత్తన్తీతి అమచ్చా, యేహి వినా రాజకిచ్చం నప్పవత్తతి. పరమ్పరాగతా హుత్వా రఞ్ఞో పరిసాయ భవాతి పారిసజ్జా. తేనాహ ‘‘పరిసావచరా’’తి. తస్మిం ఠానన్తరే ఠపితా హుత్వా రఞ్ఞో ఆయం, వయఞ్చ యాథావతో గణేన్తీతి గణకా. జాతికులసుతాచారాదివసేన పుథుత్తం గతత్తా మహతీ మత్తా ఏతేసన్తి మహామత్తా, తే పన మహానుభావా అమచ్చా ఏవాతి ఆహ ‘‘మహాఅమచ్చా’’తి. యే రఞ్ఞో హత్థానీకాదీసు అవట్ఠితా, తే అనీకట్ఠాతి ఆహ ‘‘హత్థిఆచరియాదయో’’తి. మన్తం పఞ్ఞం అసితా హుత్వా జీవన్తీతి మన్తస్సాజీవినో, మతిసజీవాతి అత్థో, యే తత్థ తత్థ రాజకిచ్చే ఉపదేసదాయినో. తేనాహ ‘‘మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా’’తిఆది.

ఆయువణ్ణాదిపరిహానికథావణ్ణనా

౯౧. బలవలోభత్తాతి ‘‘ఇమస్మిం లోకే ఇదాని దలిద్దమనుస్సా నామ బహూ, తేసం సబ్బేసం ధనే అనుప్పదియమానే మయ్హం కోసస్స పరిక్ఖయో హోతీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నబలవలోభత్తా. ఉపరూపరిభూమీసూతి ఛకామసగ్గసఙ్ఖాతాసు ఉపరూపరికామభూమీసు. కమ్మస్స ఫలం అగ్గం నామ, తం పనేత్థ ఉద్ధగామీతి ఆహ ‘‘ఉద్ధం అగ్గం అస్సా’’తి. సగ్గే నియుత్తా, సగ్గప్పయోజనాతి వా సోవగ్గికా. దసన్నం విసేసానన్తి దిబ్బఆయువణ్ణయససుఖఆధిపతేయ్యానఞ్చేవ దిబ్బరూపాదీనఞ్చ ఫలవిసేసానం. వణ్ణగ్గహణేన చేత్థ సకో అత్తభావవణ్ణో గహితో, రూపగ్గహణేన బహిద్ధా రూపారమ్మణం.

౯౨. సుట్ఠు నిసిద్ధన్తి యథాయం ఇమినా అత్తభావేన అదిన్నం ఆదాతుం న సక్కోతి, ఏవం సమ్మదేవ తతో నిసేధితం కత్వా. మూలహతన్తి జీవితా వోరోపనేన మూలే ఏవ హతం.

౯౬. రాగవసేన చరణం చరిత్తం, చరిత్తమేవ చారిత్తం, మేథునన్తి అధిప్పాయో, తం పన ‘‘పరేసం దారేసూ’’తి వుత్తత్తా ‘‘మిచ్ఛాచార’’న్తి ఆహ.

౧౦౦. పచ్చనీకదిట్ఠీతి ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాయ (మ. ని. ౧.౪౪౧; ౨.౯౪; విభ. ౭౯౩) సమ్మాదిట్ఠియా పటిపక్ఖభూతా దిట్ఠి.

౧౦౧. మాతుచ్ఛాదికా ఉపరి సయమేవ వక్ఖతి. అతిబలవలోభోతి అతివియ బలవా బహలకిలేసో, యేన అకాలే, అదేసే చ పవత్తతి. మిచ్ఛాధమ్మోతి మిచ్ఛా విపరీతో అవిసభాగవత్థుకో లోభధమ్మో. తేనాహ ‘‘పురిసాన’’న్తిఆది.

తస్స భావోతి యేన మేత్తాకరుణాపుబ్బఙ్గమేన చిత్తేన పుగ్గలో ‘‘మత్తేయ్యో’’తి వుచ్చతి, సో తస్స యథావుత్తచిత్తుప్పాదో, తంసముట్ఠానా చ కిరియా మత్తేయ్యతా. తేనాహ ‘‘మాతరి సమ్మా పటిపత్తియా ఏతం నామ’’న్తి. యా సమ్మా పజ్జితబ్బే సమ్మా అప్పటిపత్తి, సోపి దోసో అగారవకిరియాదిభావతో. విప్పటిపత్తియం పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘తస్సా అభావో చేవ తప్పటిపక్ఖతా చ అమత్తేయ్యతా’’తి. కులే జేట్ఠానన్తి అత్తనో కులే వుద్ధానం మహాపితుచూళపితుజేట్ఠకభాతికాదీనం.

దసవస్సాయుకసమయవణ్ణనా

౧౦౩. ‘‘య’’న్తి ఇమినా సమయో ఆమట్ఠో, భుమ్మత్థే చేతం పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘యస్మిం సమయే’’తి. అలం పతినోతి అలంపతేయ్యా. తస్సా పరియత్తతా భరియాభావేనాతి ఆహ ‘‘దాతుం యుత్తా’’తి. అగ్గరసానీతి మధురభావేన, భేసజ్జభావేన చ అగ్గభూతరసాని.

దిప్పిస్సన్తీతి పటిపక్ఖభావేన సముజ్జలిస్సన్తి. తేనాహ ‘‘కుసలన్తిపి న భవిస్సతీ’’తి. అహో పురిసోతి మాతాదీసుపి ఈదిసో, అఞ్ఞేసం కేసం కిం విస్సజ్జేస్సతి, అహో తేజవపురిసోతి.

గేహే మాతుగామం వియాతి అత్తనో గేహే దాసిభరియాభూతమాతుగామం వియ. మిస్సీభావన్తి మాతాదీసు భరియాయ వియ చారిత్తసఙ్కరం.

బలవకోపోతి హన్తుకామతావసేన ఉప్పత్తియా బలవకోపో. ఆఘాతేతీతి ఆహనతి, అత్తనో కక్ఖళఫరుసభావేన చిత్తం విబాధతీతి అత్థో. నిస్సయదహనరసో హి దోసో. బ్యాపాదేతీతి వినాసేతి, మనోపదూసనతో మనస్స పకోపనతో. తిబ్బన్తి తిక్ఖం, సా పనస్స తిక్ఖతా సరీరే అవహన్తేపి సినేహవత్థుం లఙ్ఘిత్వాపి పవత్తియా వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘పియమానస్సపీ’’తిఆది.

౧౦౪. కప్పవినాసో కప్పో ఉత్తరపదలోపేన, అన్తరావ కప్పో అన్తరకప్పో. తణ్హాదిభేదో కప్పో ఏతస్స అత్థీతి కప్పో, సత్తలోకోతి ఆహ ‘‘అన్తరావ లోకవినాసో’’తి. స్వాయం అన్తరకప్పో కతివిధో, కథఞ్చస్స సమ్భవో, కిం గతికోతి అన్తోగధం చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అన్తరకప్పో చ నామా’’తిఆది. లోభుస్సదాయాతి లోభాధికాయ పజాయ వత్తమానాయ.

ఏవం చిన్తయింసూతి పుబ్బే యథానుస్సవానుస్సరణేన, అత్తనో చ ఆయువిసేసస్స లభనతో. గుమ్బలతాదీహి గహనం ఠానన్తి గుమ్బలతాదీహి సఞ్ఛన్నతాయ గహనభూతం ఠానం. రుక్ఖేహి గహనన్తి రుక్ఖేహి నిరన్తరనిచితేహి గహనభూతం. నదీవిదుగ్గన్తి ఛిన్నతటాహి నదీహి ఓరతో, పారతో చ విదుగ్గం. తేనాహ ‘‘నదీన’’న్తిఆది. పబ్బతేహి విసమం పబ్బతన్తరం. పబ్బతేసు వా ఛిన్నతటేసు దురారోహం విసమట్ఠానం. సభాగేతి జీవనవసేన సమానభాగే సదిసే కరిస్సన్తి.

ఆయువణ్ణాదివడ్ఢనకథావణ్ణనా

౧౦౫. ఆయతన్తి వా దీఘం చిరకాలికం. మరణవసేన హి ఞాతిక్ఖయో ఆయతో అపునరావత్తనతో, న రాజభయాదినా ఉక్కమనవసేన పునరావత్తియాపి తస్స లబ్భనతో. ఓసక్కేయ్యామాతి ఓరమేయ్యామ. విరమణమ్పి అత్థతో పజహనమేవ పరిచ్చజనభావతోతి ఆహ ‘‘పజహేయ్యామాతి అత్థో’’తి. సీలగబ్భే వడ్ఢితత్తాతి మాతు, పితు చ సీలవన్తతాయ తదవయవభూతే గబ్భే వడ్ఢి ‘‘సీలగబ్భే వడ్ఢితా’’తి వుత్తా, ఏతేన ఉతుఆహారస్స వియ తదఞ్ఞస్సాపి బాహిరస్స పచ్చయస్స వసేన సత్తసన్తానస్స విసేసాధానం హోతీతి దస్సేతి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం బ్రహ్మజాలటీకాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౭) వుత్తమేవ. ఖేత్తవిసుద్ధియాతి అధిట్ఠానభూతవత్థువిసుద్ధియా. నను చ తం విసేసాధానం జాయమానం రూపసన్తతియా ఏవ భవేయ్యాతి? సచ్చమేతం, రూపసన్తతియా పన తథా ఆహితవిసేసాయ అరూపసన్తతిపి లద్ధూపకారా ఏవ హోతి తప్పటిబద్ధవుత్తిభావతో. యథా కబళీకారాహారేన ఉపత్థమ్భితే రూపకాయే సబ్బోపి అత్తభావో అనుగ్గహితో ఏవ నామ హోతి, యథా పన రఞ్ఞో చక్కవత్తినో పుఞ్ఞవిసేసం ఉపనిస్సాయ తస్స ఇత్థిరతనాదీనం అనఞ్ఞసాధారణా తే తే విసేసా సమ్భవన్తి తబ్భావే భావతో, తదభావే చ అభావతో, ఏవమేవ తస్మిం కాలే మాతాపితూనం యథావుత్తపుఞ్ఞవిసేసం ఉపనిస్సాయ తేసం పుత్తానం జాయమానానం దీఘాయుకతా ఖేత్తవిసుద్ధియావ హోతీతి వేదితబ్బా సంవేగధమ్మఛన్దాదిసముపబ్రూహితాయ తదా తేసం కుసలచేతనాయ తథా ఉళారభావేన సముప్పజ్జనతో. ఏత్థాతి ఇమస్మిం మనుస్సలోకే, తత్థాతి యథావుత్తం కుసలధమ్మం సమాదాయ వత్తమానే సత్తనికాయే. తత్థేవాతి తస్మింయేవ సత్తనికాయే. ‘‘అత్తనోవ సీలసమ్పత్తియా’’తి వుత్తం ససన్తతిపరియాపన్నస్స ధమ్మస్స తత్థ విసేసప్పచ్చయభావతో. ఖేత్తవిసుద్ధిపి పన ఇధాపి పటిక్ఖిపితుం న సక్కా.

కోట్ఠాసాతి చత్తారీసవస్సాయుకాతిఆదయో అసీతివస్ససహస్సాయుకపరియోసానా ఏకాదస కోట్ఠాసా. అదిన్నాదానాదీహీతి ఆది-సద్దేన కులే జేట్ఠాపచాయికాపరియోసానానం దసన్నం పాపకోట్ఠాసానం గహణం.

సఙ్ఖరాజఉప్పత్తివణ్ణనా

౧౦౬. ఏవం ఉప్పజ్జనకతణ్హాతి ఏవం వచీభేదం పాపనవసేన పవత్తా భుఞ్జితుకామతా. అనసనన్తి కాయికకిరియాఅసమత్థతాహేతుభూతో సరీరసఙ్కోచో. తేనాహ ‘‘అవిప్ఫారికభావో’’తిఆది. ఘననివాసతన్తి గామనిగమరాజధానీనం ఘననివిట్ఠతం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స నాతిదూరవత్తితం. నిరన్తరపూరితోతి నిరన్తరం వియ పుణ్ణో తత్రుపగానం సత్తానం బహుభావతో.

మేత్తేయ్యబుద్ధుప్పాదవణ్ణనా

౧౦౭. కిఞ్చాపి పుబ్బే వడ్ఢమానకవసేన దేసనా ఆగతం, ఇదం పన న వడ్ఢమానకవసేన వుత్తం. కస్మాతి చే ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. సత్తానం వడ్ఢమానాయుకకాలే బుద్ధా న నిబ్బత్తన్తి సంసారే సంవేగస్స దుబ్బిభావనీయత్తా. తతో వస్ససతసహస్సతో ఓరమేవ బుద్ధుప్పాదకాలో.

౧౦౮. సముస్సితట్ఠేన యూపో వియాతి యూపో, యూపన్తి ఏత్థ సత్తా అనేకభూమికూటాగారోవరకాదివన్తతాయాతి యూపో, పాసాదో. రఞ్ఞో హేతుభూతేనాతి హేతుఅత్థే కరణవచనన్తిదస్సేతిఉస్సాహసమ్పత్తిఆదినా. మహతా రాజానుభావేన, మహతా చ కిత్తిసద్దేన సమన్నాగతత్తా చతూహి సఙ్గహవత్థూహి మహాజనస్స రఞ్జనతో మహాపనాదో నామ రాజా జాతో. జాతకేతి మహాపనాదజాతకే (జా. ౧.౩.౪౦ మహాపనాదజాతకే).

పనాదో నామ సో రాజాతి ‘‘అతీతే పనాదో నామ సో రాజా అస్సోసీ’’తి అత్తభావన్తరతాయ అత్తానం పరం వియ నిద్దిసతి. ఆయస్మా హి భద్దజిత్థేరో అత్తనా అజ్ఝావుత్థపుబ్బం సువణ్ణపాసాదం దస్సేత్వా ఏవమాహ. యస్స యూపో సువణ్ణయోతి యస్స రఞ్ఞో అయం యూపో పాసాదో సువణ్ణయో సువణ్ణమయో. తిరియం సోళసుబ్బేధోతి విత్థారతో సోళససరపాతప్పమాణో, సో పన అడ్ఢయోజనప్పమాణో హోతి. ఉబ్భమాహు సహస్సధాతి ఉబ్భం ఉచ్చభావం అస్స పాసాదస్స సహస్సధా సహస్సకణ్డప్పమాణం ఆహు, సో పన యోజనతో పఞ్చవీసతియోజనప్పమాణో హోతి. కేచి పనేత్థ గాథాసుఖత్థం ‘‘ఆహూ’’తి దీఘం కతం, అహు అహోసీతి అత్థం వదన్తి.

సహస్సకణ్డోతి సహస్సభూమికో, ‘‘సహస్సఖణ్డో’’ తిపి పాఠో, సో ఏవ అత్థో. సతగేణ్డూతి అనేకసతనియూహకో. ధజాలూతి తత్థ తత్థ నియూహసిఖరాదీసు పతిట్ఠపితేహి సత్తిధజవీరఙ్గధజాదీహి ధజేహి సమ్పన్నో. హరితామయోతి చామీకరసువణ్ణమయో. కేచి పన హరితామయోతి ‘‘హరితమణిపరిక్ఖటో’’తి వదన్తి. గన్ధబ్బాతి నటా. ఛసహస్సాని సత్తధాతి ఛమత్తాని గన్ధబ్బసహస్సాని సత్తధా తస్స పాసాదస్స సత్తసు ఠానేసు రఞ్ఞో అభిరమాపనత్థం నచ్చింసూతి అత్థో. తే ఏవం నచ్చన్తాపి కిర రాజానం హాసేతుం నాసక్ఖింసు. అథ సక్కో దేవరాజా దేవనటం పేసేత్వా సమజ్జం కారేసి, తదా రాజా హసీతి.

కోటిగామో నామ మాపితో. వత్థూతి భద్దజిత్థేరస్స వత్థు. తం థేరగాథావణ్ణనాయం (థేరగా. అట్ఠ. భద్దజిత్థేరగాథావణ్ణనాయ) విత్థారతో ఆగతమేవ. ఇతరస్సాతి నళకారదేవపుత్తస్స. ఆనుభావాతి పుఞ్ఞానుభావనిమిత్తం.

దానవసేన దత్వాతి తం పాసాదం అత్తనో పరిగ్గహభావవియోజనేన దానముఖే నియోజేత్వా. విస్సజ్జేత్వాతి చిత్తేనేవ పరిచ్చజనవసేన దత్వా పున దక్ఖిణేయ్యానం సన్తకభావకరణేన నిరపేక్ఖపరిచ్చాగవసేన విస్సజ్జేత్వా. ఏత్తకేనాతి ‘‘భూతపుబ్బం భిక్ఖవే’’తి ఆదిం కత్వా యావ ‘‘పబ్బజిస్సతీ’’తి పదం ఏత్తకేన దేసనామగ్గేన.

భిక్ఖునో ఆయువణ్ణాదివడ్ఢనకథావణ్ణనా

౧౧౦. ఇదం భిక్ఖునో ఆయుస్మిన్తి ఆయుస్మిం సాధేతబ్బే ఇదం భిక్ఖునో ఇచ్ఛితబ్బం చిరజీవితాయ హేతుభావతోతి. తేనాహ ‘‘ఇదం ఆయుకారణ’’న్తి.

సమ్పన్నసీలస్స అవిప్పటిసారపామోజ్జపీతిపస్సద్ధిసుఖసమాధియథాభూతఞాణాదిసమ్భవతో తంసముట్ఠానపణీతరూపేహి కాయస్స ఫుటత్తా సరీరే వణ్ణధాతు విప్పసన్నా హోతి, కల్యాణో చ కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘సీలవతో హీ’’తిఆది.

వివేకజం పీతిసుఖాదీతి ఆది-సద్దేన సమాధిజం పీతిసుఖం, అపీతిజం కాయసుఖం, సతిపారిసుద్ధిజం ఉపేక్ఖాసుఖఞ్చ సఙ్గణ్హాతి.

అప్పటిక్కూలతావహోతి అప్పమాణానం సత్తానం, అత్తనో చ తేసు అప్పటిక్కూలభావతో. హితూపసంహారాదివసేన పవత్తియా సబ్బదిసాసు ఫరణఅప్పమాణవసేన సబ్బదిసాసు విప్ఫారికతా.

‘‘అరహత్తఫలసఙ్ఖాతం బల’’న్తి వుత్తం తస్స అకుప్పధమ్మతాయ కేనచి అనభిభవనీయభావతో.

‘‘లోకే’’తి ఇదం యథా ‘‘ఏకబలమ్పీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధీయతి, ఏవం ‘‘దుప్పసహం దురభిసమ్భవ’’న్తి ఇమేహిపి సమ్బన్ధితబ్బం. లోకపరియాపన్నేహేవ హి ధమ్మేహి తేసం బలస్స దుప్పసహతా, దురభిసమ్భవతా, న లోకుత్తరేహీతి. ఏత్థేవాతి ఏతస్మిం అరహత్తఫలే ఏవ, తదత్థన్తి అత్థో.

లోకుత్తరపుఞ్ఞమ్పీతి లోకుత్తరపుఞ్ఞమ్పి పుఞ్ఞఫలమ్పి. యావ ఆసవక్ఖయా పవడ్ఢతి వివట్టగామికుసలధమ్మానం సమాదానహేతూతి యోజనా. అమతపానం పివింసు హేట్ఠిమమగ్గఫలసమధిగమవసేనాతి అధిప్పాయో.

చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.