౨. ఉదుమ్బరికసుత్తవణ్ణనా

నిగ్రోధపరిబ్బాజకవత్థువణ్ణనా

౪౯. ఉదుమ్బరికాయాతి సమ్బన్ధే సామివచనన్తి ఆహ ‘‘ఉదుమ్బరికాయ దేవియా సన్తకే పరిబ్బాజకారామే’’తి. ‘‘ఉదుమ్బరికాయ’’న్తి వా పాఠో, తథా సతి అధికరణే ఏతం భుమ్మం. అయఞ్హేత్థ అత్థో ఉదుమ్బరికాయ రఞ్ఞో దేవియా నిబ్బత్తితో ఆరామో ఉదుమ్బరికా, తస్సం ఉదుమ్బరికాయం. తేనాహ ‘‘ఉదుమ్బరికాయ దేవియా సన్తకే’’తి. తాయ హి నిబ్బత్తితో తస్సా సన్తకో. వరణాదిపాఠవసేన చేత్థ నిబ్బత్తత్థబోధకస్స సద్దస్స అదస్సనం. సన్ధానోతి భిన్నానమ్పి తేసం సన్ధాపనేన ‘‘సన్ధానో’’తి ఏవం లద్ధనామో. సంవణ్ణితోతి పసంసితో. ఇరియతీతి పవత్తతి. అరియేన ఞాణేనాతి కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియేన లోకుత్తరేన ఞాణేన. అరియాయ విముత్తియాతి సువిసుద్ధాయ లోకుత్తరఫలవిముత్తియా.

దివా-సద్దో దిన-సద్దో వియ దివసపరియాయో, తస్స విసేసనభావేన వుచ్చమానో దివా-సద్దో సవిసేసం దివసభాగం దీపేతీతి ఆహ ‘‘దివసస్స దివా’’తిఆది. యస్మా సమాపన్నస్స చిత్తం నానారమ్మణతో పటిసంహతం హోతి, ఝానసమఙ్గీ చ పవివేకూపగమనేన సఙ్గణికాభావతో ఏకాకియాయ నిలీనో వియ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘తతో తతో…పే… గతో’’తి. మనో భవన్తి మనసో వివట్టనిస్సితం వడ్ఢిం ఆవహన్తీతి మనోభావనియాతి ఆహ ‘‘మనవడ్ఢకాన’’న్తిఆది. ఉన్నమతి న సఙ్కుచతి, అలీనఞ్చ హోతీతి అత్థో.

౫౧. యావతాతి యావన్తోతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘యత్తకా’’తి. తేసన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. నిద్ధారణఞ్చ కేనచి విసేసేన ఇచ్ఛితబ్బం. యేహి చ గుణవిసేసేహి సమన్నాగతా భగవతో సావకా ఉపాసకా రాజగహే పటివసన్తి, అయఞ్చ తేహి సమన్నాగతోతి ఇమం విసేసం దీపేతుం ‘‘తేసం అబ్భన్తరో’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘భగవతో కిరా’’తిఆది.

౫౨. తేసన్తి పరిబ్బాజకానం. కథాయాతి తిరచ్ఛానకథాయ. దస్సనేనాతి దిట్ఠిదస్సనేన. ఆకప్పేనాతి వేసేన. కుత్తేనాతి కిరియాయ. ఆచారేనాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం ఆచరితబ్బఆచారేన. విహారేనాతి రత్తిన్దివం విహరితబ్బవిహరణేన. ఇరియాపథేనాతి ఠానాదిఇరియాపథేన. అఞ్ఞాకారతాయ అఞ్ఞతిత్థే నియుత్తాతి అఞ్ఞతిత్థియా. సఙ్గన్త్వా సమాగన్త్వా రాసీ హుత్వా పరేహి నిసిన్నట్ఠానే. అరఞ్ఞాని చ తాని వనపత్థాని చాతి అరఞ్ఞవనపత్థాని. తత్థ యం అరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకం ఆరఞ్ఞకానం, తం ‘‘అరఞ్ఞ’’న్తి వేదితబ్బం. వనపత్థన్తి గామన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానం, యత్థ న కసీయతి న వప్పీయతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘వనపత్థన్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తి ‘‘వనపత్థన్తి వనసణ్డానమేతం సేనాసనానం, వనపత్థన్తి భీసనకానమేతం, వనపత్థన్తి సలోమహంసానమేతం, వనపత్థన్తి పరియన్తానమేతం వనపత్థన్తి న మనుస్సూపచారానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తి (విభ. ౫౩౧). తేన వుత్తం ‘‘గామూపచారతో ముత్తానీ’’తిఆది. పన్తానీతి పరియన్తాని అతిదూరాని. తేనాహ ‘‘దూరతరానీ’’తిఆది. విహారూపచారేనాతి విహారస్స ఉపచారప్పదేసేన. అద్ధికజనస్సాతి మగ్గగామినో జనస్స. మన్దసద్దానీతి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాభావతో తనుసద్దాని. మనుస్సేహి సమాగమ్మ ఏకజ్ఝం పవత్తితసద్దో నిగ్ఘోసో, తస్స యస్మా అత్థో దుబ్బిభావితో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అవిభావితత్థేన నిగ్ఘోసేనా’’తి. విగతవాతానీతి విగతసద్దాని. ‘‘రహస్స కరణస్స యుత్తానీ’’తి ఇమినాపి తేసం ఠానానం అరఞ్ఞలక్ఖణయుత్తతం, జనవివిత్తతం, వనవివిత్తమేవ చ విభావేతి, తథా ‘‘ఏకీభావస్స అనురూపానీ’’తి ఇమినా.

౫౩. కేనాతి హేతుమ్హి, సహయోగే చ కరణవచనన్తి ఆహ ‘‘కేన కారణేన కేన పుగ్గలేన సద్ధి’’న్తి. ఏకోపి హి విభత్తినిద్దేసో అనేకత్థవిభావనో హోతి, తథా తద్ధితత్థపదసమాహారేతి.

సంసన్దనన్తి ఆలాపసల్లాపవసేన కథాసంసన్దనం. ఞాణబ్యత్తభావన్తి బ్యత్తఞాణభావం, సో పన పరస్స వచనే ఉత్తరదానవసేన, పరేన వా వుత్తఉత్తరే పచ్చుత్తరదానవసేన సియాతి ఆహ ‘‘ఉత్తరపచ్చుత్తరనయేనా’’తి. యో హి పరస్స వచనం తిపుక్ఖలేన నయేన రూపేతి, తథా పరస్స రూపనవచనం జాతిభావం ఆపాదేతి, తస్స తాదిసం వచనసభావం ఞాణవేయ్యత్తియం విభావేతి పాకటం కరోతీతి. సుఞ్ఞాగారేసు నట్ఠాతి సుఞ్ఞాగారేసు నివాసేసు నట్ఠా వినట్ఠా అభావం గతా. నాస్స పఞ్ఞా నస్సేయ్య తేహి తేహి కతపుచ్ఛనపటిపుచ్ఛననిమిత్తం నానాపటిభానుప్పత్తియా విసారమాపన్నం పుచ్ఛితం పఞ్హం విస్సజ్జేతుం అసమత్థతాయ. ఓరోధేయ్యామాతి నిరుస్సాహం వియ కరోన్తా అవరోధేయ్యామ, తం పరస్స ఓరోధనం వాదజాలేన వినన్ధనం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘వినన్ధేయ్యామా’’తి. తదత్థం తేన తుచ్ఛకుమ్భినిదస్సనం కతం, తం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘పూరితఘటో హీ’’తిఆది వుత్తం.

బలం దీపేన్తోతి అభూతమేవ అత్తనో ఞాణబలం పకాసేన్తో. అసమ్భిన్నన్తి జాతిసమ్భేదాభావేన అసమ్భిన్నం. అఞ్ఞజాతిసమ్భేదే సతి అస్సతరస్స అస్సస్స జాతభావో వియ సీహస్సపి సీహథామాభావో సియాతి ఆహ ‘‘అసమ్భిన్నకేసరసీహ’’న్తి. ఠానసో వాతి తఙ్ఖణే ఏవ.

౫౪. ‘‘సుమాగధా నామ నదీ’’తి కేచి, తం మిచ్ఛాతి దస్సేన్తో ‘‘సుమాగధా నామ పోక్ఖరణీ’’తి వత్వా తస్సా పోక్ఖరణిభావస్స సుత్తన్తరే ఆగతతం దస్సేతుం ‘‘యస్సా తీరే’’తిఆది వుత్తం. మోరానం నివాపో ఏత్థాతి మోరనివాపో. బ్యధికరణానమ్పి హి పదానం బాహిరత్థసమాసో హోతియేవ యథా ‘‘ఉరసిలోమో’’తి. అథ వా నివుత్థం ఏత్థాతి నివాపో, మోరానం నివాపో మోరనివాపో, మోరానం నివాపదిన్నట్ఠానం. తేనాహ ‘‘యత్థ మోరాన’’న్తిఆది. యస్మా నిగ్రోధో తపోజిగుచ్ఛవాదో, సాసనే చ భిక్ఖూ అత్తకిలమథానుయోగం వజ్జేత్వా భావనానుయోగేన పరమస్సాసప్పత్తే విహరన్తే పస్సతి, తస్మా ‘‘కథం ను ఖో సమణో గోతమో కాయకిలమథేన వినావ సావకే వినేతీ’’తి సఞ్జాతసన్దేహో ‘‘కో నామ సో’’తిఆదినా భగవన్తం పుచ్ఛి. అస్ససతి అనుసఙ్కితపరిసఙ్కితో హోతి ఏతేనాతి అస్సాసో, పీతిసోమనస్సన్తి ఆహ ‘‘అస్సాసప్పత్తాతి తుట్ఠిప్పత్తా సోమనస్సప్పత్తా’’తి. అధికో సేట్ఠో ఆసయో నిస్సయో అజ్ఝాసయోతి ఆహ ‘‘ఉత్తమనిస్సయభూత’’న్తి. ఆదిభూతం పురాతనం సేట్ఠచరియం ఆదిబ్రహ్మచరియం, లోకుత్తరమగ్గన్తి అత్థో. తథా హేస సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకేహి తేనేవ ఆకారేన అధిగతో. తేనాహ ‘‘పురాణ…పే… అరియమగ్గ’’న్తి. తథా హి తం భగవా ‘‘అద్దస పురాణం మగ్గం పురాణమఞ్జస’’న్తి అవోచ. పూరేత్వా భావనాపారిపూరివసేన. ‘‘పూరేత్వా’’తి వా ఇదం ‘‘అజ్ఝాసయం ఆదిబ్రహ్మచరియ’’న్తి ఏత్థ పాఠసేసోతి వదన్తి. ‘‘అజ్ఝాసయం ఆదిబ్రహ్మచరియం పటిజానన్తి అస్సాసప్పత్తా’’తి ఏవం వా ఏత్థ యోజనా.

తపోజిగుచ్ఛావాదవణ్ణనా

౫౫. పకతా హుత్వా విచ్ఛిన్నా విప్పకతాతి ఆహ ‘‘అనిట్ఠితావ హుత్వా ఠితా’’తి.

౫౬. వీరియేన పాపజిగుచ్ఛనవాదోతి లూఖపటిపత్తిసాధనేన వీరియేన అత్తతణ్హావినోదనవసేన పాపకస్స జిగుచ్ఛనవాదో. జిగుచ్ఛతీతి జిగుచ్ఛో, తబ్భావో జేగుచ్ఛం, అధికం జేగుచ్ఛం అధిజేగుచ్ఛం, అతివియ పాపజిగుచ్ఛనం, తస్మిం అధిజేగుచ్ఛే. కాయదళ్హీబహులం తపతీతి తపో, అత్తకిలమథానుయోగవసేన పవత్తం వీరియం, తేన కాయదళ్హీబహులతానిమిత్తస్స పాపస్స జిగుచ్ఛనం, విరజ్జనమ్పి తపోజిగుచ్ఛాతి ఆహ ‘‘వీరియేన పాపజిగుచ్ఛా’’తి. ఘాసచ్ఛాదనసేనాసనతణ్హావినోదనముఖేన అత్తస్నేహవిరజ్జనన్తి అత్థో. ఉపరి వుచ్చమానేసు నానాకారేసు అచేలకాదివతేసు ఏకజ్ఝం సమాదిన్నానం పరిసోధనమేవేత్థ పారిపూరణం, న సబ్బేసం అనవసేసతో సమాదానం తస్స అసమ్భవతోతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణాతి పరిసుద్ధా’’తి. పరిసోధనఞ్చ నేసం సకసమయసిద్ధేన నయేన పటిపజ్జనమేవ. విపరియాయేన అపరిసుద్ధతా వేదితబ్బా.

౫౭. ‘‘ఏకం పఞ్హమ్పి న కథేతీ’’తి పఠమం అత్తనా పుచ్ఛితపఞ్హస్స అకథితత్తా వుత్తం.

తపనిస్సితకోతి అత్తకిలమథానుయోగసఙ్ఖాతం తపం నిస్సాయ సమాదాయ వత్తనకో. సీహనాదేతి సీహనాదసుత్తవణ్ణనాయం. యస్మా తత్థ విత్థారితనయేన వేదితబ్బాని, తస్మా తస్సా అత్థప్పకాసనాయ వుత్తనయేనపి వేదితబ్బాని.

ఉపక్కిలేసవణ్ణనా

౫౮. ‘‘సమ్మా ఆదియతీ’’తి వత్వా సమ్మా ఆదియనఞ్చస్స దళ్హగ్గాహో ఏవాతి ఆహ ‘‘దళ్హం గణ్హాతీ’’తి. ‘‘సాసనావచరేనాపి దీపేతబ్బ’’న్తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది వుత్తం, తేన ధుతఙ్గధరతామత్తేన అత్తమనతా, పరిపుణ్ణసఙ్కప్పతా సమ్మాపటిపత్తియా ఉపక్కిలేసోతి ఇమమత్థం దస్సేతి, న యథావుత్తతపసమాదానధుతఙ్గధరతానం సతిపి అనియ్యానికత్తే సదిసతన్తి దట్ఠబ్బం.

‘‘దువిధస్సాపీతి ‘అత్తమనో హోతి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో’తి చ ఏవం ఉపక్కిలేసభేదేన వుత్తస్స దువిధస్సాపి తపస్సినో’’తి కేచి. యస్మా పన అట్ఠకథాయం సాసనికవసేనాపి అత్థో దీపితో, తస్మా బాహిరకస్స, సాసనికస్స చాతి ఏవం దువిధస్సాపి తపస్సినోతి అత్థో వేదితబ్బో. తథా చేవ హి ఉపరిపి అత్థవణ్ణనం వక్ఖతీతి. ఏత్తావతాతి యదిదం ‘‘కో అఞ్ఞో మయా సదిసో’’తి ఏవం అతిమానస్స, అనిట్ఠితకిచ్చస్సేవ చ ‘‘అలమేత్తావతా’’తి ఏవం అతిమానస్స చ ఉప్పాదనం, ఏత్తావతా.

ఉక్కంసతీతి ఉక్కట్ఠం కరోతి. ఉక్ఖిపతీతి అఞ్ఞేసం ఉపరి ఖిపతి, పగ్గణ్హాతీతి అత్థో. పరం సంహారేతీతి పరం సంహరం నిహీనం కరోతి. అవక్ఖిపతీతి అధో ఖిపతి, అవమఞ్ఞతీతి అత్థో.

మానమదకరణేనాతి మానసఙ్ఖాతస్స మదస్స కరణేన ఉప్పాదనేన. ముచ్ఛితో హోతీతి ముచ్ఛాపన్నో హోతి, సా పన ముచ్ఛాపత్తి అభిజ్ఝాసీలబ్బతపరామాసకాయగన్థేహి గధితచిత్తతా, తత్థ చ అతిలగ్గభావోతి ఆహ ‘‘గధితో అజ్ఝోసన్నో’’తి. పమజ్జనఞ్చేత్థ పమజ్జనమేవాతి ఆహ ‘‘పమాదమాపజ్జతీ’’తి. కేవలం ధుతఙ్గసుద్ధికో హుత్వా కమ్మట్ఠానం అననుయుఞ్జన్తో తాయ ఏవ ధుతఙ్గసుద్ధికతాయ అత్తుక్కంసనాదివసేన పవత్తేయ్యాతి దస్సేతుం ‘‘సాసనే’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘ధుతఙ్గమేవ…పే… పచ్చేతీ’’తి.

౫౯. తేయేవ పచ్చయా. సుట్ఠు కత్వా పటిసఙ్ఖరిత్వా లద్ధాతి ఆదరగారవయోగేన సక్కచ్చం అభిసఙ్ఖరిత్వా దానవసేన ఉపనయవసేన లద్ధా. వణ్ణభణనన్తి గుణకిత్తనం. అస్సాతి తపస్సినో.

౬౦. వోదాసన్తి బ్యాసనం, విభజ్జనన్తి అత్థో. తం పనేత్థ విభజ్జనం ద్విధా ఇచ్ఛితన్తి ఆహ ‘‘ద్వేభాగం ఆపజ్జతీ’’తి. ద్వే భాగే కరోతి రుచ్చనారుచ్చనవసేన. గేధజాతోతి సఞ్జాతగేధో. ముచ్ఛనం నామ సతివిప్పవాసేనేవ హోతి, న సతియా సతీతి ఆహ ‘‘సముట్ఠస్సతీ’’తి. ఆదీనవమత్తమ్పీతి గధితాదిభావేన పరిభోగే ఆదీనవమత్తమ్పి న పస్సతి. మత్తఞ్ఞుతాతి పరిభోగే మత్తఞ్ఞుతా. పచ్చవేక్ఖణపరిభోగమత్తమ్పీతి పచ్చవేక్ఖణమత్తేన పరిభోగమ్పి ఏకవారం పచ్చవేక్ఖిత్వాపి పరిభుఞ్జనమ్పి న కరోతి.

౬౧. విచక్కసణ్ఠానాతి విపులతమచక్కసణ్ఠానా. సబ్బస్స భుఞ్జనతో అయోకూటసదిసా దన్తా ఏవ దన్తకూటం.అపసాదేతీతి పసాదేతి. అచేలకాదివసేనాతి అచేలకవతాదివసేన. లూఖాజీవిన్తి సల్లేఖపటిపత్తియా లూఖజీవికం.

౬౨. తపం కరోతీతి భావనామనసికారలక్ఖణం తపం చరతి చరన్తో వియ హోతి. చఙ్కమం ఓతరతి భావనం అనుయుఞ్జన్తో వియ. విహారఙ్గణం సమ్మజ్జతి వత్తపటిపత్తిం పూరేన్తో వియ.

‘‘ఆదస్సయమానో’’తి వా పాఠో.

కిఞ్చి వజ్జన్తి కిఞ్చి కాయికం వా వాచసికం వా దోసం. దిట్ఠిగతన్తి విపరీతదస్సనం. అరుచ్చమానన్తి అత్తనో సిద్ధన్తే పటిక్ఖిత్తభావేన అరుచ్చమానం. రుచ్చతి మేతి ‘‘కప్పతి మే’’తి వదతి. అనుజానితబ్బన్తి తచ్ఛావిపరీతభూతభావేన ‘‘ఏవమేత’’న్తి అనుజానితబ్బం. సవనమనోహారితాయ ‘‘సాధు సుట్ఠూ’’తి అనుమోదితబ్బం.

౬౩. కుజ్ఝనసీలతాయ కోధనో. వుత్తలక్ఖణో ఉపనాహో ఏతస్స అత్థీతి ఉపనాహీ. ఏవంభూతో చ తంసమఙ్గీ హోతీతి ‘‘సమన్నాగతో హోతీ’’తి వుత్తం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి.

అయం పన విసేసో – ఇస్సతి ఉసూయతీతి ఉస్సుకీ. సఠనం అసన్తగుణసమ్భావనం సఠో, సో ఏతస్స అత్థీతి సఠో. సన్తదోసపటిచ్ఛాదనసభావా మాయా, మాయా ఏతస్స అత్థీతి మాయావీ. గరుట్ఠానియానమ్పి పణిపాతాకరణలక్ఖణం థమ్భనం థద్ధం, తమేత్థ అత్థీతి థద్ధో. గుణేహి సమానం, అధికఞ్చ అతిక్కమిత్వా నిహీనం కత్వా మఞ్ఞనసీలతాయ అతిమానీ. అసన్తగుణసమ్భావనత్థికతాసఙ్ఖాతా పాపా లామకా ఇచ్ఛా ఏతస్సాతి పాపిచ్ఛో. మిచ్ఛా విపరీతా దిట్ఠి ఏతస్సాతి మిచ్ఛాదిట్ఠికో. ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౧౮౭, ౨౦౨, ౪౨౭; ౩.౨౭, ౨౯; ఉదా. ౫౫; మహాని. ౨౦; నేత్తి. ౫౮) ఏవం అత్తనా అత్తాభినివిట్ఠతాయ సతా దిట్ఠి సన్దిట్ఠి, తమేవ పరామసతీతి సన్దిట్ఠిపరామాసీ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సయం దిట్ఠి సన్దిట్ఠీ’’తి వత్థువసేన అత్థో వుత్తో. ఆ బాళ్హం వియ ధీయతీతి ఆధానన్తి ఆహ ‘‘దళ్హం సుట్ఠు ఠపిత’’న్తి. యథాగహితం గాహం పటినిస్సజ్జనసీలో పటినిస్సగ్గీ, తప్పటిక్ఖేపేన దుప్పటినిస్సగ్గీ. పటిసేధత్థో హి అయం దు-సద్దో యథా ‘‘దుప్పఞ్ఞో, (మ. ని. ౧.౪౪౯) దుస్సీలో’’తి (అ. ని. ౫.౨౧౩; ౧౦.౭౫; పారా. ౧౯౫; ధ. ప. ౩౦౮) చ.

పరిసుద్ధపపటికప్పత్తకథావణ్ణనా

౬౪. ఇధ నిగ్రోధ తపస్సీతి యథానుక్కన్తం పురిమపాళిం నిగమనవసేన ఏకదేసేన దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఏవం భగవా’’తిఆది. గహితలద్ధిన్తి ‘‘అచేలకాదిభావో సేయ్యో, తేన చ సంసారసుద్ధి హోతీ’’తి ఏవం గహితలద్ధిం. రక్ఖితం తపన్తి తాయ లద్ధియా సమాదియిత్వా రక్ఖితం అచేలకవతాదితపం. ‘‘సబ్బమేవ సంకిలిట్ఠ’’న్తి ఇమినా యం వక్ఖతి పరిసుద్ధపాళివణ్ణనాయం ‘‘లూఖతపస్సినో చేవ ధుతఙ్గధరస్స చ వసేన యోజనా వేదితబ్బా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౬౪), తస్స పరికప్పితరూపస్స లూఖస్స తపస్సినోతి అయమేత్థ అధిప్పాయోతి దస్సేతి. ‘‘పరిసుద్ధపాళిదస్సనత్థ’’న్తి చ ఇమినా తిత్థియానం వసేన పాళి యేవేత్థ లబ్భతి, న పన తదత్థోతి దస్సేతి. వుత్తవిపక్ఖవసేనాతి వుత్తస్స అత్థస్స పటిపక్ఖవసేన, పటిక్ఖేపవసేనాతి అత్థో. తస్మిం ఠానేతి హేతుఅత్థే భుమ్మన్తి తస్స హేతుఅత్థేన కరణవచనేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం సో తేనా’’తిఆదిమాహ. ఉత్తరి వాయమమానోతి యథాసమాదిన్నేహి ధుతధమ్మేహి అపరితుట్ఠో, అపరియోసితసఙ్కప్పో చ హుత్వా ఉపరి భావనానుయోగవసేన సమ్మావాయామం కరోన్తో.

౬౯. ఇతో పరన్తి ఇతో యథావుత్తనయతో పరం. అగ్గభావం వా సారభావం వాతి తపోజిగుచ్ఛాయ అగ్గభావం వా సారభావం వా అజానన్తో. ‘‘అయమేవస్స అగ్గభావో సారభావో’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘అగ్గప్పత్తా, సారప్పత్తా చా’’తి ఆహ.

పరిసుద్ధతచప్పత్తాదికథావణ్ణనా

౭౦. యమనం సంయమనం యామో, హింసాదీనం అకరణవసేన చతుబ్బిధో యామోవ చాతుయామో, సో ఏవ సంవరో, తేన సంవుతో గుత్తసబ్బద్వారో చాతుయామసంవరసంవుతో. తేనాహ ‘‘చతుబ్బిధేన సంవరేన పిహితో’’తి. అతిపాతనం హింసనన్తి ఆహ ‘‘పాణం న హనతీ’’తి. లోభచిత్తేన భావితం సమ్భావితన్తి కత్వా భావితం నామ పఞ్చ కామగుణా. అయఞ్చ తేసు తేసంయేవ సముదాచారో మగ్గోట్ఠాపకం వియాతి ఆహ ‘‘తేసం సఞ్ఞాయా’’తి.

ఏతన్తి అభిహరణం, హీనాయ అనావత్తనఞ్చ. తేనాహ ‘‘సో అభిహరతీతి ఆదిలక్ఖణ’’న్తి. అభిహరతీతి అభిబుద్ధిం నేతి. తేనాహ ‘‘ఉపరూపరి వడ్ఢేతీ’’తి. చక్కవత్తినాపి పబ్బజితస్స అభివాదనాది కరీయతేవాతి పబ్బజ్జా సేట్ఠా గుణవిసేసయోగతో, దోసవిరహితతో చ, యతో సా పణ్డితపఞ్ఞత్తా వుత్తా. గిహిభావో పన నిహీనో తదుభయాభావతోతి ఆహ ‘‘హీనాయ గిహిభావత్థాయా’’తి.

౭౧. తచప్పత్తాతి తచం పత్తా, తచసదిసా హోతీతి అత్థో.

౭౪. తిత్థియానం వసేనాతి తిత్థియానం సమయవసేన. నేసన్తి తిత్థియానం. తన్తి దిబ్బచక్ఖుం. సీలసమ్పదాతి సబ్బాకారసమ్పన్నం చతుపారిసుద్ధిసీలం. తచసారసమ్పత్తితోతి తచతపోజిగుచ్ఛాయాసారసమ్పత్తితో. విసేసభావన్తి విసేససభావం.

అచేలకపాళిమత్తమ్పీతి అచేలకపాళిఆగతత్థమత్తమ్పి నత్థి, తస్మా మయం అనస్సామ వినట్ఠాతి అత్థో. అ-కారో వా నిపాతమత్తం, నస్సామాతి వినస్సామ. కుతో పరిసుద్ధపాళీతి కుతో ఏవ అమ్హేసు పరిసుద్ధపాళిఆగతపటిపత్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. సుతివసేనాపీతి సోతపథాగమనమత్తేనాపి న జానామ.

నిగ్రోధస్సపజ్ఝాయనవణ్ణనా

౭౫. అస్సాతి సన్ధానస్స గహపతిస్స. కక్ఖళన్తి ఫరుసం. దురాసదవచనన్తి అవత్తబ్బవచనం. యస్మా ఫరుసవచనం యం ఉద్దిస్స పయుత్తం, తస్మిం ఖమాపితే ఖమాపకస్స పటిపాకతికం హోతి, తస్మా ‘‘అయం మయీ’’తిఆది వుత్తం.

౭౬. బోధత్థాయ ధమ్మం దేసేతి, న అత్తనో బుద్ధభావఘోసనత్థాయ. వాదత్థాయాతి పరవాదభఞ్జనవాదత్థాయ. రాగాదిసమనత్థాయ ధమ్మం దేసేతి, న అన్తేవాసికమ్యతాయ. ఓఘనిత్థరణత్థాయాతి చతురోఘనిత్థరణత్థాయ ధమ్మం దేసేతి సబ్బసో ఓరపారాతిణ్ణమావహత్తా దేసనాయ. సబ్బకిలేసపరినిబ్బానత్థాయ ధమ్మం దేసేతి కిలేసానం లేసేనపి దేసనాయ అపరామట్ఠభావతో.

బ్రహ్మచరియపరియోసానాదివణ్ణనా

౭౭. ఇదం సబ్బమ్పీతి సత్తవస్సతో పట్ఠాయ యావ ‘‘సత్తాహ’’న్తి పదం, ఇదం సబ్బమ్పి వచనం. అసఠో పన అమాయావీ ఉజుజాతికో తిక్ఖపఞ్ఞో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి అధిప్పాయో. సో హి తంముహుత్తేనేవ అరహత్తం పత్తుం సక్ఖిస్సతీతి. వఙ్కవఙ్కోతి కాయవఙ్కాదీహిపి వఙ్కేహి వఙ్కో జిమ్హో కుటిలో. ‘‘సఠం పనాహం అనుసాసితుం న సక్కోమీ’’తి న ఇదం భగవా కిలాసుభావేనేవ వదతి, అథ ఖో తస్స అభాజనభావేనేవ.

౭౮. పకతియా ఆచరియోతి యో ఏవ తుమ్హాకం ఇతో పుబ్బే పకతియా ఆచరియో అహోసి, సో ఏవ ఇదానిపి పుబ్బాచిణ్ణవసేన ఆచరియో హోతు, న మయం తుమ్హే అన్తేవాసికే కాతుకామాతి అధిప్పాయో. న మయం తుమ్హాకం ఉద్దేసేన అత్థికా, ధమ్మతన్తి మేవ పన తుమ్హే ఞాపేతుకామమ్హాతి అధిప్పాయో. ఆజీవతోతి జీవికాయ వుత్తితో. అకుసలాతి కోట్ఠాసం పత్తాతి అకుసలాతి తం తం కోట్ఠాసతంయేవ ఉపగతా. కిలేసదరథసమ్పయుత్తాతి కిలేసదరథసహితా తంసమ్బన్ధనతో. జాతిజరామరణానం హితాతి జాతిజరామరణియా. సంకిలేసో ఏత్థ అత్థి, సంకిలేసే వా నియుత్తాతి సంకిలేసికా. వోదానం వుచ్చతి విసుద్ధి, తస్స పచ్చయభూతత్తా వోదానియా. తథాభూతా చేతే వోదాపేన్తీతి ఆహ ‘‘సత్తే వోదాపేన్తీ’’తి. సిఖాప్పత్తా పఞ్ఞాయ పారిపూరివేపుల్లతా మగ్గఫలవసేనేవ ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ ‘‘మగ్గపఞ్ఞా…పే… వేపుల్లత’’న్తి. ఉభోపి వా ఏతాని పారిపూరివేపుల్లాని. యా హి తస్స పారిపూరీ, సా ఏవ వేపుల్లతాతి. తతోతి సంకిలేసధమ్మప్పహానవోదానధమ్మాభిబుద్ధిహేతు.

౭౯. ‘‘యథా మారేనా’’తి నయిదం నిదస్సనవసేన వుత్తం, అథ ఖో తథాభావకథనమేవాతి దస్సేతుం ‘‘మారో కిరా’’తిఆది వుత్తం. అథాతి మారేన తేసం పరియుట్ఠానప్పత్తితో పచ్ఛా అఞ్ఞాసీతి యోజనా. కస్మా పన భగవా పగేవ న అఞ్ఞాసీతి? అనావజ్జితత్తా. మారం పటిబాహిత్వాతి మారేన తేసు కతం పరియుట్ఠానం విధమేత్వా, న తేసం సతి పయోజనే బుద్ధానం దుక్కరం. సోతి మగ్గఫలుప్పత్తిహేతు. తేసం పరిబ్బాజకానం.

ఫుట్ఠాతి పరియుట్ఠానవసేన ఫుట్ఠా. యత్రాతి నిద్ధారణే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘యేసూ’’తి. అఞ్ఞాణత్థన్తి ఆజాననత్థం, ఉపసగ్గమత్తఞ్చేత్థ ఆ-కారోతి ఆహ ‘‘జాననత్థ’’న్తి, వీమంసనత్థన్తి అత్థో. చిత్తం నుప్పన్నన్తి ‘‘జానామ తావస్స ధమ్మ’’న్తి ఆజాననత్థం ‘‘బ్రహ్మచరియం చరిస్సామా’’తి ఏకస్మిం దివసే ఏకవారమ్పి తేసం చిత్తం నుప్పన్నం. సత్తాహో పన వుచ్చమానో ఏతేసం కిం కరిస్సతీతి యోజనా. సత్తాహం పూరేతున్తి సత్తాహం బ్రహ్మచరియం పూరేతుం, బ్రహ్మచరియవసేన వా సత్తాహం పూరేతున్తి అత్థో. పరవాదభిన్దనన్తి పరవాదమద్దనం. సకవాదసముస్సాపనన్తి సకవాదపగ్గణ్హనం. వాసనాయాతి సచ్చసమ్పటివేధవాసనాయ. నేసన్తి చ పకరణవసేన వుత్తం. తదఞ్ఞేసమ్పి హి భగవతో సమ్ముఖా, పరమ్పరాయ చ దేవమనుస్సానం సుణన్తానం వాసనాయ పచ్చయో ఏవాతి. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

ఉదుమ్బరికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.