౧. పాథికసుత్తవణ్ణనా

సునక్ఖత్తవత్థువణ్ణనా

౧. అపుబ్బపదవణ్ణనాతి అత్థసంవణ్ణనావసేన హేట్ఠా అగ్గహితతాయ అపుబ్బస్స అభినవస్స పదస్స వణ్ణనా అత్థవిభావనా. ‘‘హిత్వా పునప్పునాగతమత్థ’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా) హి వుత్తం. మల్లేసూతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఛాయూదకసమ్పన్నే వనసణ్డే విహరతీతి అనుపియసామన్తా కతస్స విహారస్స అభావతో. యది న తావ పవిట్ఠో, కస్మా ‘‘పావిసీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పవిసిస్సామీ’’తిఆది, తేన అవస్సం భావిని భూతే వియ ఉపచారా హోన్తీతి దస్సేతి. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో ‘‘యథా కి’’న్తిఆదిమాహ. ఏతన్తి ఏతం ‘‘అతిప్పగో ఖో’’తిఆదికం చిన్తనం అహోసి. అతివియ పగో ఖోతి అతివియ పాతోవ. ఛన్నకోపీనతాయ, పరిబ్బాజకపబ్బజ్జుపగమేన చ ఛన్నపరిబ్బాజకం, న నగ్గపరిబ్బాజకం.

౨. యస్మా భగవతో ఉచ్చాకులప్పసుతతం, మహాభినిక్ఖమననిక్ఖన్తతం, అనఞ్ఞసాధారణదుక్కరచరణం, వివేకవాసం, లోకసమ్భావితతం, ఓవాదానుసాసనీహి లోకస్స బహుపకారతం, పరప్పవాదమద్దనం, మహిద్ధికతం, మహానుభావతన్తి ఏవమాదికం తంతంఅత్తపచ్చక్ఖగుణవిసేసం నిస్సాయ యేభుయ్యేన అఞ్ఞతిత్థియాపి భగవన్తం దిస్వా ఆదరగారవబహుమానం దస్సేన్తియేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘భగవన్తం దిస్వా మానథద్ధతం అకత్వా’’తిఆది. లోకసముదాచారవసేనాతి లోకోపచారవసేన. చిరస్సన్తి చిరకాలేన. ఆదీని వదన్తి ఉపచారవసేన. తస్సాతి భగ్గవగోత్తస్స పరిబ్బాజకస్స. గిహిసహాయోతి గిహికాలతో పట్ఠాయ సహాయో. పచ్చక్ఖాతోతి యేనాకారేన పచ్చక్ఖానా, తం దస్సేతుం ‘‘పచ్చక్ఖామీ’’తిఆది వుత్తం.

౩. ఉద్దిస్సాతి సత్థుకారభావేన ఉద్దిస్సాతి అయమేత్థ అధిప్పాయోతి తం దస్సేన్తో ‘‘భగవా మే’’తిఆదిమాహ. యదా సునక్ఖత్తస్స ‘‘భగవన్తం పచ్చక్ఖామీ’’తి చిత్తం ఉప్పన్నం, వాచా భిన్నా, తదా ఏవస్స భగవతా సద్ధిం కోచి సమ్బన్ధో నత్థి అసక్యపుత్తియభావతో సాసనతో పరిబాహిరత్తా. అయం తావేత్థ సాసనయుత్తి, సా పనాయం ఠపేత్వా సాసనయుత్తికోవిదే అఞ్ఞేసం న సమ్మదేవ విసయోతి భగవా సబ్బసాధారణవసేనస్స అత్తనా సమ్బన్ధాభావం దస్సేతుం ‘‘అపి నూ’’తి ఆదిం వత్వా సునక్ఖత్తం ‘‘కో సన్తో కం పచ్చాచిక్ఖసీ’’తి ఆహ. యస్మా ముఖాగతోయం సమ్బన్ధో, న పూజాగతాదికో, యో చ యాచకయాచితబ్బతావసేన హోతి, తదుభయఞ్చేత్థ నత్థీతి దస్సేన్తో భగవా సునక్ఖత్తం ‘‘కో సన్తో కం పచ్చాచిక్ఖసీ’’తి అవోచ, తస్మా తమత్థం దస్సేతుం ‘‘యాచకో వా’’తిఆది వుత్తం. యాచితకో వా యాచకం పచ్చాచిక్ఖేయ్యాతి సమ్బన్ధో. త్వం పన నేవ యాచకో ‘‘అహం భన్తే భగవన్తం ఉద్దిస్స విహరిస్సామీ’’తి ఏవం మమ సన్తికం అనుపగతత్తా. న యాచితకో ‘‘ఏహి త్వం సునక్ఖత్త మమం ఉద్దిస్స విహరాహీ’’తి ఏవం మయా అపత్థితత్తా.

కో సమానోతి యాచకయాచితకేసు కో నామ హోన్తో. కన్తి యాచకయాచితకేసు ఏవ కం నామ హోన్తం మం పచ్చాచిక్ఖసి. తుచ్ఛపురిసాతి ఝానమగ్గాదిఉత్తరిమనుస్సధమ్మేసు కస్సచిపి అభావా రిత్తపురిసా. నను చాయం సునక్ఖత్తో లోకియజ్ఝానాని, ఏకచ్చాభిఞ్ఞఞ్చ ఉప్పాదేసీతి? కిఞ్చాపి ఉప్పాదేసి, తతో పన భగవతి ఆఘాతుప్పాదనేన సహేవ పరిహీనో అహోసి. అపరాధో నామ సుప్పటిపత్తియా విరజ్ఝనహేతుభూతో కిలేసుప్పాదోతి ఆహ ‘‘యత్తకో తే అపరాధో, తత్తకో దోసో’’తి. యావఞ్చాతి అవధిపరిచ్ఛేదభావదస్సనం ‘‘యావఞ్చ తేన భగవతా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩) వియ. తేతి తయా. ఇదన్తి నిపాతమత్తం. అపరద్ధన్తి అపరజ్ఝితం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘పచ్చాచిక్ఖామిదానాహం భన్తే భగవన్త’’న్తిఆదీని వదన్తేన తుచ్ఛపురిస తయా యావఞ్చిదం అపరద్ధం, న తస్స అపరాధస్స పమాణం అత్థీతి.

౪. మనుస్సధమ్మాతి భావనానుయోగేన వినా మనుస్సేహి అనుట్ఠాతబ్బధమ్మా. సో హి మనుస్సానం చిత్తాధిట్ఠానమత్తేన ఇజ్ఝనతో తేసం సమ్భావితధమ్మో వియ ఠితో తథా వుత్తో, మనుస్సగ్గహణఞ్చేత్థ తేసు బహులం పవత్తనతో. ఇద్ధిభూతం పాటిహారియం, న ఆదేసనానుసాసనీపాటిహారియన్తి అధిప్పాయో. కతేతి పవత్తితే. నియ్యాతీతి నిగ్గచ్ఛతి, వట్టదుక్ఖతో నిగ్గమనవసేన పవత్తతీతి అత్థో. ధమ్మే హి నిగ్గచ్ఛన్తే తంసమఙ్గిపుగ్గలో ‘‘నిగ్గచ్ఛతీ’’తి వుచ్చతి, అట్ఠకథాయం పన ని-సద్దో ఉపసగ్గమత్తం, యాతి ఇచ్చేవ అత్థోతి దస్సేతుం గచ్ఛతీతి అత్థో వుత్తో. తత్రాతి పధానభావేన వుత్తస్స అత్థస్స భుమ్మవసేన పటినిద్దేసోతి తస్మిం ధమ్మే సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ నియ్యన్తేతి అయమేత్థ అత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మిం…పే… సంవత్తమానే’’తి.

౫. అగ్గన్తి ఞాయతీతి అగ్గఞ్ఞం. లోకపఞ్ఞత్తిన్తి లోకస్స పఞ్ఞాపనం. లోకస్స అగ్గన్తి లోకుప్పత్తిసమయే ‘‘ఇదం నామ లోకస్స అగ్గ’’న్తి ఏవం జానితబ్బం బుజ్ఝితబ్బం. అగ్గమరియాదన్తి ఆదిమరియాదం.

౬. ఏత్తకం విప్పలపిత్వాతి ‘‘న దానాహం భన్తే భగవన్తం ఉద్దిస్స విహరిస్సామీ’’తి, ‘‘న హి పన మే భన్తే భగవా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియం కరోతీ’’తి, ‘‘న హి పన మే భన్తే భగవా అగ్గఞ్ఞం పఞ్ఞపేతీ’’తి చ ఏత్తకం విప్పలపిత్వా. ఇదం కిర సో భగవా సత్థుకిచ్చం ఇద్ధిపాటిహారియం, అగ్గఞ్ఞపఞ్ఞాపనఞ్చ కాతుం న సక్కోతీతి పకాసేన్తో కథేసి. తేనాహ ‘‘సునక్ఖత్తో కిరా’’తిఆది. ఉత్తరవచనవసేన పతిట్ఠాభావతో అప్పతిట్ఠో. తతో ఏవ నిరవో నిస్సద్దో.

ఆదీనవదస్సనత్థన్తి దిట్ఠధమ్మికస్స ఆదీనవస్స దస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘సయమేవ గరహం పాపుణిస్ససీ’’తి. సమ్పరాయికా పన ఆదీనవా అనేకవిధా, తే దస్సేన్తో సునక్ఖత్తో న సద్దహేయ్యాతి దిట్ఠధమ్మికస్సేవ గహణం. అనేకకారణేనాతి ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహ’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౫౭, ౨౫౫) అనేకవిధేన వణ్ణకారణేన. ఏవం మే అవణ్ణో న భవిస్సతీతి అజ్ఝాసయేన అత్తనో బాలతాయ వణ్ణారహానం అవణ్ణం కథేత్వా. ఏవం భగవా మక్ఖిభావే ఆదీనవం దస్సేత్వా పున తస్స కథనే కారణం విభావేతుం ‘‘ఇతి ఖో తే’’తిఆదిమాహాతి తం దస్సేతుం ‘‘తతో’’తిఆది వుత్తం. ఏవఞ్హి సునక్ఖత్తస్స అప్పకోపి వచనోకాసో న భవిస్సతీతి. అపక్కమీతి అత్తనా యథాఠితా వుట్ఠాయ అపసక్కి. అపక్కన్తో సాసనతో భట్ఠో. తేనాహ ‘‘చుతో’’తి. ఏవమేవాతి అపక్కమన్తో చ న యథా తథా అపక్కమి, యథా పన కాయస్స భేదా అపాయే నిబ్బత్తేయ్య, ఏవమేవ అపక్కమి.

కోరఖత్తియవత్థువణ్ణనా

౭. ద్వీహి పదేహీతి ద్వీహి వాక్యేహి ఆరద్ధం బ్యతిరేకవసేన తదుభయత్థనిద్దేసవసేన ఉపరిదేసనాయ పవత్తత్తా. అనుసన్ధిదస్సనవసేనాతి యథానుసన్ధిసఙ్ఖాతఅనుసన్ధిదస్సనవసేన.

ఏకం సమయన్తి చ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం సమయే’’తి చ. థూలూ నామ జనపదోతి జనపదీనం రాజకుమారానం వసేన తథాలద్ధనామో. కుక్కురవతం సమాదానవసేన ఏతస్మిం అత్థీతి కుక్కురవతికోతి ఆహ ‘‘సమాదిన్నకుక్కురవతో’’తి. అఞ్ఞమ్పీతి ‘‘చతుక్కోణ్డికస్సేవ విచరణం, తథా కత్వావ ఖాదనం, భుఞ్జనం, వామపాదం ఉద్ధరిత్వా ముత్తస్స విస్సజ్జన’’న్తి ఏవమాదికం అఞ్ఞమ్పి సునఖేహి కాతబ్బకిరియం. చతూహి సరీరావయవేహి కుణ్డనం గమనం చతుక్కోణ్డో, సో ఏతస్మిం అత్థీతి చతుక్కోణ్డికో. సో పన యస్మా చతూహి సరీరావయవేహి సఙ్ఘట్టితగమనో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చతుసఙ్ఘట్టితో’’తి. తేనేవాహ ‘‘ద్వే జణ్ణూనీ’’తిఆది. భక్ఖసన్తి వా భక్ఖితబ్బం, అసితబ్బఞ్చ. తేనేవాహ ‘‘యం కిఞ్చి ఖాదనీయం భోజనీయ’’న్తి. కామం ఖాదనఞ్చ నామ ముఖేన కాతబ్బం, హత్థేన పన తత్థ ఉపనామనం నివారేతుం అవధారణం కతన్తి ఆహ ‘‘హత్థేన అపరామసిత్వా’’తి, అగ్గహేత్వాతి అత్థో. సున్దరరూపోతి సున్దరభావో. వతాతి పత్థనత్థే నిపాతో ‘‘అహో వతాహం లాభీ అస్స’’న్తిఆదీసు వియ. ‘‘సమణేన నామ ఏవరూపేన భవితబ్బం అహో వతాహం ఏదిసో భవేయ్య’’న్తి ఏవం తస్స పత్థనా అహోసి. తేనాహ ‘‘ఏవం కిరా’’తిఆది.

గరహత్థే అపి-కారో ‘‘అపి సిఞ్చే పలణ్డక’’న్తిఆదీసు వియ. అరహన్తే చ బుద్ధే, బుద్ధసావకే ‘‘అరహన్తో ఖీణాసవా న హోన్తీ’’తి ఏవం తస్స దిట్ఠి ఉప్పన్నా. యథాహ మహాసీహనాదసుత్తే ‘‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసా’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౬). సత్తమం దివసన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం. అలసకేనాతి అజీరణేన ఆమరోగేన.

అట్ఠితచమత్తతాయ పురాణపణ్ణసదిసో.బీరణత్థమ్బకన్తి బీరణగచ్ఛా.

మత్తా ఏతస్స అత్థీతి మత్తం, భోజనమత్తవన్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘పమాణయుత్త’’న్తి. మన్తా మన్తాతి మన్తాయ మన్తాయ.

౮. ఏకద్వీహికాయ గణనాయ. నిరాహారోవ అహోసి భగవతో వచనం అఞ్ఞథా కాతుకామో, తథాభూతోపి సత్తమే దివసే ఉపట్ఠాకేన ఉపనీతం భక్ఖసం దిస్వా ‘‘ధీ’’తి ఉపట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తో భోజనతణ్హాయ ఆకడ్ఢియమానహదయో తం కుచ్ఛిపూరం భుఞ్జిత్వా భగవతా వుత్తనియామేనేవ కాలమకాసి. తేన వుత్తం ‘‘అథస్సా’’తిఆది. సచేపి…పే… చిన్తేయ్యాతి యది ఏసో అచేలో ‘‘ధీ’’తి పచ్చుపట్ఠపేత్వా ‘‘అజ్జపి అహం న భుఞ్జేయ్య’’న్తి చిన్తేయ్య, తథాచిన్తనే సతిపి దేవతావిగ్గహేన తం దివసం…పే… కరేయ్య. కస్మా? అద్వేజ్ఝవచనా హి తథాగతా, న తేసం వచనం వితథం హోతి.

గతగతట్ఠానం అఙ్గణమేవ హోతీతి తేహి తం కడ్ఢిత్వా గచ్ఛన్తేహి గతగతప్పదేసో ఉత్తరకసామన్తా వివటఙ్గణమేవ హుత్వా ఉపట్ఠాతి. తేతి తిత్థియా. సుసానంయేవ గన్త్వాతి ‘‘బీరణత్థమ్బకం అతిక్కమిస్సామా’’తి గచ్ఛన్తాపి అనేకవారం తం అనుసంయాయిత్వా పునపి తంయేవ సుసానం ఉపగన్త్వా.

౯. ఇదన్తి ఇదం మతసరీరం. ‘‘తమేవ వా సరీరం కథాపేసీతి తం సరీరం అధిట్ఠహిత్వా ఠితపేతేన కథాపేసీ’’తి కేచి. కోరఖత్తియం వా అసురయోనితో ఆనేత్వా కథాపేతు అఞ్ఞం వా పేతం, కో ఏత్థ విసేసో. ‘‘అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధవిసయో’’తి పన వచనతో తదేవ సరీరం సునక్ఖత్తేన పహతమత్తం బుద్ధానుభావేన ఉట్ఠాయ తమత్థం ఞాపేసీతి దట్ఠబ్బం. పురిమోయేవ పన అత్థో అట్ఠకథాసు వినిచ్ఛితో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘నిబ్బత్తట్ఠానతో’’తిఆది (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౦).

౧౦. విపాకన్తి ఫలం, అత్థనిబ్బత్తీతి అత్థో.

సమానేతబ్బానీతి సమ్మా ఆనేతబ్బాని, సరూపతో ఆనేత్వా దస్సేతబ్బానీతి అత్థో. పాటిహారియానం పఠమాదితా భగవతా వుత్తానుపుబ్బియా వేదితబ్బా. కేచి పనేత్థ ‘‘పరచిత్తవిభావనం, ఆయుపరిచ్ఛేదవిభావనం, బ్యాధివిభావనం, గతివిభావనం, సరీరనిక్ఖేపవిభావనం, సునక్ఖత్తేన సద్ధిం కథావిభావనఞ్చాతి ఛ పాటిహారియానీ’’తి వదన్తి, తం యది సునక్ఖత్తస్స చిత్తవిభావనం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవం సతి ‘‘సత్తా’’తి వత్తబ్బం తస్స భావిఅవణ్ణవిభావనాయ సద్ధిం. అథ అచేలస్స మరణచిత్తవిభావనం, తం ‘‘సత్తమం దివసం కాలం కరిస్సతీ’’తి ఇమినా సఙ్గహితన్తి విసుం న వత్తబ్బం, తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం.

అచేలకళారమట్టకవత్థువణ్ణనా

౧౧. నిక్ఖన్తదన్తమట్టకోతి నిక్ఖన్తదన్తో మట్టకో. సో కిర అచేలకభావతో పుబ్బే మట్టకితో హుత్వా విచరి వివరదన్తో చ, తేన నం ‘‘కోరమట్టకో’’తి సఞ్జానన్తి. యం కిఞ్చి తస్స దేన్తో ‘‘సాధురూపో అయం సమణో’’తి సమ్భావేన్తో అగ్గం సేట్ఠంయేవ దేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘లాభగ్గం పత్తో, అగ్గలాభం పత్తో’’తి. బహూ అచేలకా తం పరివారేత్వా విచరన్తి, గహట్ఠా చ తం బహూ అడ్ఢా విభవసమ్పన్నా కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పయిరుపాసన్తి. తేన వుత్తం ‘‘యసగ్గం అగ్గపరివారం పత్తో’’తి. వతానియేవ పజ్జితబ్బతో పదాని. అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో వతకోట్ఠాసా వా.సమత్తానీతి సమం అత్తని గహితాని. పురత్థిమేనాతి ఏన-సద్దసమ్బన్ధేన ‘‘వేసాలి’’న్తి ఉపయోగవచనం, అవిదూరత్థే చ ఏన-సద్దో పఞ్చమ్యన్తోతి ఆహ ‘‘వేసాలితో అవిదూరే’’తి.

౧౨. సాసనే పరిచయవసేన తిలక్ఖణాహతం పఞ్హం పుచ్ఛి.న సమ్పాయాసీతి నావబుజ్ఝి న సమ్పాదేసి. తేనాహ ‘‘సమ్మా ఞాణగతియా’’తిఆది. సమ్పాయనం వా సమ్పాదనం. పఞ్హం పుట్ఠస్స చ సమ్పాదనం నామ సమ్మదేవ కథనన్తి తదభావం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. కోపవసేన తస్స అక్ఖీని కమ్పనభావం ఆపజ్జింసూతి ఆహ ‘‘కమ్పనక్ఖీనిపి పరివత్తేత్వా’’తి. కోపన్తి కోధం, సో పన చిత్తస్స పకుప్పనవసేన పవత్తతీతి ఆహ ‘‘కుప్పనాకార’’న్తి. దోసన్తి ఆఘాతం, సో పన ఆరమ్మణే దుస్సనవసేన పవత్తీతి ఆహ ‘‘దుస్సనాకార’’న్తి. అతుట్ఠాకారన్తి తుట్ఠియా పీతియా పటిపక్ఖభూతప్పవత్తిఆకారం. కాయవచీవికారేహి పాకటమకాసి. మా వత నోతి ఏత్థ మాతి పటిక్ఖేపో, నోతి మయ్హన్తి అత్థోతి ఆహ ‘‘అహో వత మే న భవేయ్యా’’తి. మం వత నోతి ఏత్థ పన నోతి సంసయేతి ఆహ ‘‘అహోసి వత ను మమా’’తి.

౧౪. పరిపుబ్బో దహిత-సద్దో వత్థనివాసనం వదతీతి ఆహ ‘‘పరిదహితో నివత్థవత్థో’’తి. యసనిమిత్తకతాయ లాభస్స యసపరిహానియావ లాభపరిహాని వుత్తా హోతీతి పాళియం ‘‘యసా నిహీనో’’తి వుత్తం.

అచేలపాథికపుత్తవత్థువణ్ణనా

౧౫. ‘‘అహం సబ్బం జానామీ’’తి ఏవం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం వదతి పటిజానాతీతి ఞాణవాదో, తేన మయా ఞాణవాదేన సద్ధిం.అతిక్కమ్మ గచ్ఛతోతి ఉపడ్ఢభాగేన పరిచ్ఛిన్నం పదేసం అతిక్కమిత్వా ఇద్ధిపాటిహారియం కాతుం గచ్ఛతో. కిం పనాయం అచేలో పాథికపుత్తో అత్తనో పమాణం న జానాతీతి? నో న జానాతి. యది ఏవం, కస్మా సుక్ఖగజ్జితం గజ్జీతి? ‘‘ఏవాహం లోకే పాసంసో భవిస్సామీ’’తి కోహఞ్ఞే కత్వా సుక్ఖగజ్జితం గజ్జి. తేన వుత్తం ‘‘నగరవాసినో’’తిఆది. పట్ఠపేత్వాతి యుగగ్గాహం ఆరభిత్వా.

౧౬. హీనజ్ఝాసయత్తా…పే… ఉదపాది. వుత్తఞ్హేతం ‘‘హీనాధిముత్తికా సత్తా హీనాధిముత్తికే ఏవ సత్తే సేవన్తి భజన్తి పయిరుపాసన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౯౮).

యస్మా తథావుత్తా వాచా తథారూపచిత్తహేతుకా, తఞ్చ చిత్తం తథారూపదిట్ఠిచిత్తహేతుకం, తస్మా ‘‘తం వాచం అప్పహాయా’’తి వత్వా యథా తస్సా అప్పహానం హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘తం చిత్తం అప్పహాయా’’తి ఆహ, తస్స చ యథా అప్పహానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా’’తి అవోచ. యస్మా వా తథారూపా వాచా మహాసావజ్జా, చిత్తం తతో మహాసావజ్జతరం తంసముట్ఠాపకభావతో, దిట్ఠి పన తతో మహాసావజ్జతమా తదుభయస్స మూలభావతో, తస్మా తేసం మహాసావజ్జతాయ ఇమం విభాగం దస్సేత్వా అయం అనుక్కమో ఠపితోతి వేదితబ్బో. తేసం పన యథా పహానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘అహ’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘నాహం బుద్ధో’’తి వదన్తోతి సాఠేయ్యేన వినా ఉజుకమేవ ‘‘అహం బుద్ధో న హోమీ’’తి వదన్తో. చిత్తదిట్ఠిప్పహానేపి ఏసేవ నయో. విపతేయ్యాతి ఏత్థ వి-సద్దో పఠమే వికప్పే ఉపసగ్గమత్తం, దుతియే పన విసరణత్థోతి ఆహ ‘‘సత్తధా వా పన ఫలేయ్యా’’తి.

౧౭. ఏకంసేనాతి ఏకన్తేన, ఏకన్తికం పన వచనపరియాయవినిముత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘నిప్పరియాయేనా’’తి. ఓధారితాతి అవధారితా నియమేత్వా భాసితా. విగతరూపేనాతి అపగతసభావేన. తేనాహ ‘‘విగచ్ఛితసభావేనా’’తి, ఇద్ధానుభావేన అపనీతసకభావేన. తేన వుత్తం ‘‘అత్తనో’’తిఆది.

౧౮. ద్వయం గచ్ఛతీతి ద్వయగామినీ. కీదిసం ద్వయన్తి ఆహ ‘‘సరూపేనా’’తిఆది. అయఞ్హి సో గణ్డస్సుపరిఫోట్ఠబ్బాదోసం.

౧౯. అజితస్స లిచ్ఛవిసేనాపతిస్స మహానిరయే నిబ్బత్తిత్వా తతో ఆగన్త్వా అచేలస్స పాథికపుత్తస్స సన్తికే పరోదనం. అభావాతి పుబ్బే వుత్తప్పకారస్స పాటిహారియకరణస్స అభావా. భగవా పన సన్నిపతితపరిసాయం పసాదజననత్థం తదనురూపం పాటిహారియమకాసియేవ. యథాహ ‘‘తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా’’తిఆది.

ఇద్ధిపాటిహారియకథావణ్ణనా

౨౦. నిచయనం ధనధఞ్ఞానం సఞ్చయనం నిచయో, తత్థ నియుత్తాతి నేచయికా, గహపతి ఏవ నేచయికా గహపతినేచయికా. ఏత్తకాని జఙ్ఘసహస్సానీతి పరిమాణాభావతో సహస్సేహిపి అపరిమాణగణనా. తేనేవాతి ఇమస్స వసేన సన్నిపతితాయ ఏవం మహతియా పరిసాయ బన్ధనమోక్ఖం కాతుం లబ్భతి, ఏతేనేవ కారణేన.

౨౧. చిత్తుత్రాసభయన్తి చిత్తస్స ఉత్రాసనాకారేన పవత్తభయం, న ఞాణభయం, నాపి ‘‘భాయతి ఏతస్మా’’తి ఏవం వుత్తం ఆరమ్మణభయం. ఛమ్భితత్తన్తి తేనేవ చిత్తుత్రాసభయేన సకలసరీరస్స ఛమ్భితభావో. లోమహంసోతి తేనేవ భయేన, తేన చ ఛమ్భితత్తేన సకలసరీరే లోమానం హట్ఠభావో, సో పన తేసం భిత్తియం నాగదన్తానం వియ ఉద్ధంముఖతాతి ఆహ ‘‘లోమానం ఉద్ధగ్గభావో’’తి. అన్తన్తేన ఆవిజ్ఝిత్వాతి అత్తనో నిసీదనత్థం నిగూళ్హట్ఠానం ఉపపరిక్ఖన్తో పరిబ్బాజకారామం పరియన్తేన అనుసంయాయిత్వా, కస్సచిదేవ సునక్ఖత్తస్స వా సునక్ఖత్తసదిసస్స వా సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞం అప్పహాయ సత్థు సమ్ముఖీభావే సత్తధా తస్స ముద్ధాఫలనం ధమ్మతా. తేన వుత్తం ‘‘మా నస్సతు బాలో’’తిఆది.

౨౨. సంసప్పతీతి తత్థేవ పాసాణఫలకే బాలదారకో వియ ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తో అవసీదనవసేన ఇతో చితో చ సంసప్పతి. తేనాహ ‘‘ఓసీదతీ’’తి. తత్థేవ సఞ్చరతీతి తస్మింయేవ పాసాణే ఆనిసదుపట్ఠినో సఞ్చలనం నిసజ్జవసేనేవ సఞ్చరతి, న ఉట్ఠాయ పదసా.

౨౩. వినట్ఠరూపోతి సమ్భావనాయ వినాసేన, లాభస్స వినాసేన చ వినట్ఠసభావో.

పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨౫. గోయుత్తేహీతి బలవన్తబలీబద్దయోజితేహి.

౨౬. తస్సాతి జాలియస్స. అయఞ్హి మణ్డిసేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణి, తతో పురేతరం భగవతో గుణానం అజాననకాలే అయం పవత్తి. తేనేవాహ ‘‘తిట్ఠతు తావ పాటిహారియం…పే… పరాజయో భవిస్సతీ’’తి.

౨౭. తిణసీహోతి తిణసదిసహరితవణ్ణో సీహో. కాళసీహోతి కాళవణ్ణో సీహో. పణ్డుసీహోతి పణ్డువణ్ణో సీహో. కేసరసీహోతి కేసరవన్తో సేతవణ్ణో, లోహితవణ్ణో వా సీహో. మిగరఞ్ఞోతి ఏత్థ మిగ-సద్దో కిఞ్చాపి పసదకురుఙ్గాదీసు కేసుచిదేవ చతుప్పదేసు నిరుళ్హో, ఇధ పన సబ్బసాధారణవసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘మిగరఞ్ఞోతి సబ్బచతుప్పదానం రఞ్ఞో’’తి వుత్తం. ఆగన్త్వా సేతి ఏత్థాతి ఆసయో, నివాసనట్ఠానం. సీహనాదన్తి పరిస్సయానం సహనతో, పటిపక్ఖస్స చ హననతో ‘‘సీహో’’తి లద్ధనామస్స మిగాధిపస్స ఘోసం, సో పన తేన యస్మా కుతోచిపి అభీతభావేన పవత్తీయతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అభీతనాద’’న్తి. తత్థ తత్థ తాసు తాసు దిసాసు గన్త్వా చరితబ్బతాయ భక్ఖితబ్బతాయ గోచరో ఘాసోతి ఆహ ‘‘గోచరాయాతి ఆహారత్థాయా’’తి. వరం వరన్తి మిగసఙ్ఘే మిగసమూహే ముదుమంసతాయ వరం వరం మహింసవనవరాహాదిం వధిత్వాతి యోజనా. తేనాహ ‘‘థూలం థూల’’న్తి. వరవరభావేన హి తస్స వరభావో ఇచ్ఛితో. సూరభావం సన్నిస్సితం సూరభావసన్నిస్సితం, తేన. సూరభావేనాపి హి ‘‘కిం ఇమే పాణకే దుబ్బలే హన్త్వా’’తి అప్పథామేసు పాణేసు కారుఞ్ఞం ఉపతిట్ఠతి.

౨౮. విఘాసోతి పరస్స భక్ఖితసేసతాయ విరూపో ఘాసో విఘాసో, ఉచ్ఛిట్ఠం. తేనాహ ‘‘భక్ఖితాతిరిత్తమంస’’న్తి, తస్మిం విఘాసే, విఘాసనిమిత్తన్తి అత్థో. అస్మిమానదోసేనాతి అస్మిమానదోసహేతు, అహంకారనిమిత్తన్తి అత్థో. సో పనస్స అస్మిమానో యథా ఉప్పజ్జి, తం దస్సేతుం ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆది వుత్తం.

‘‘సేగాలకంయేవా’’తిపి పాఠో, యథావుత్తోవ అత్థో. భేరణ్డకంయేవాతి భేరణ్డసకుణరవసదిసంయేవ, భేరణ్డో నామ ఏకో పక్ఖీ ద్విముఖో, తస్స కిర సద్దో అతివియ విరూపో అమనాపో. తేనాహ ‘‘అప్పియఅమనాపసద్దమేవా’’తి. సమ్మాపటిపత్తియా విసేసతో సుట్ఠు గతాతి సుగతా, సమ్మాసమ్బుద్ధా. తే అపదాయన్తి సోధేన్తి సత్తసన్తానం ఏతేహీతి సుగతాపదానాని, తిస్సో సిక్ఖా. యస్మా తాహి తే ‘‘సుగతా’’తి లక్ఖీయన్తి, తా చ తేసం ఓవాదభూతా, తస్మా ‘‘సుగతలక్ఖణేసూ’’తిఆది వుత్తం. యది తా సుగతస్స లక్ఖణభూతా, సాసనభూతా చ, కథం పనేస పాథికపుత్తో తత్థ తాసు సిక్ఖాసు జీవతి, కో తస్స తాహి సమ్బన్ధోతి ఆహ ‘‘ఏతస్స హీ’’తిఆది. సమ్బుద్ధానం దేమాతి దేన్తీతి బుద్ధసఞ్ఞాయ దేన్తీతి అధిప్పాయో. తేన ఏస…పే… జీవతి నామ న సుగతన్వయఅజ్ఝుపగమనతో. ‘‘తథాగతే’’తిఆది ఏకత్తే పుథువచనన్తి ఆహ ‘‘తథాగత’’న్తిఆది. బహువచనం ఏవ గరుస్మిం ఏకస్మిమ్పి బహువచనప్పయోగతో ఏకవచనం వియ వుత్తం వచనవిపల్లాసేన.

౨౯. సమేక్ఖిత్వాతి సమం కత్వా మిచ్ఛాదస్సనేన అపేక్ఖిత్వా, తం పన అపేక్ఖనం తథా మఞ్ఞనమేవాతి ఆహ ‘‘మఞ్ఞిత్వా’’తి. పుబ్బే వుత్తం సమేక్ఖనమ్పి మఞ్ఞనం ఏవాతి వుత్తం ‘‘అమఞ్ఞీతి పున అమఞ్ఞిత్థా’’తి, తేన అపరాపరం తస్స మఞ్ఞనప్పవత్తిం దస్సేతి. భేరణ్డకరవం కోసతి విక్కోసతీతి కోత్థు.

౩౦. తే తే పాణే బ్యాపాదేన్తో ఘసతీతి బ్యగ్ఘోతి ఇమినా నిబ్బచనేన ‘‘బ్యగ్ఘో’’తి మిగరాజస్సపి సియా నామన్తి ఆహ ‘‘బ్యగ్ఘోతి మఞ్ఞతీతి సీహోహమస్మీతి మఞ్ఞతీ’’తి. యదిపి యథావుత్తనిబ్బచనవసేన సీహోపి ‘‘బ్యగ్ఘో’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, బ్యగ్ఘ-సద్దో పన మిగరాజే ఏవ నిరుళ్హోతి దస్సేన్తో ‘‘సీహేన వా’’తిఆదిమాహ.

౩౧. సీహేన విచరితవనే సంవడ్ఢత్తా వుత్తం ‘‘మహావనే సుఞ్ఞవనే వివడ్ఢో’’తి.

౩౪. కిలేసబన్ధనాతి తణ్హాబన్ధనతో. తణ్హాబన్ధనఞ్హి థిరం దళ్హబన్ధనం దుమ్మోచనీయం. యథాహ –

‘‘సారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు,

పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా;

ఏతం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా,

ఓహారినం సిథిలం దుప్పముఞ్చ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౪౬; జా. ౧.౨.౧౦౨);

కిలేసబన్ధనాతి వా దసవిధసంయోజనతో. మహావిదుగ్గం నామ చత్తారో ఓఘా మహన్తం జలవిదుగ్గం వియ అనుపచితకుసలసమ్భారేహి దుగ్గమట్ఠేన.

అగ్గఞ్ఞపఞ్ఞత్తికథావణ్ణనా

౩౬. ఇమస్స పదస్స. ఇదం నామ లోకస్స అగ్గన్తి జానితబ్బం, తం అగ్గఞ్ఞం, సో పన లోకస్స ఉప్పత్తిక్కమో పవత్తి పవేణీ చాతి ఆహ ‘‘లోకుప్పత్తిచరియవంస’’న్తి. సమ్మాసమ్బోధితో ఉత్తరితరం నామ కిఞ్చి నత్థి పజానితబ్బేసు, తం పన కోటిం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘యావ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణా పజానామీ’’తి ఆహ. ‘‘మమ పజాననా’’తి అస్సాదేన్తో తణ్హావసేన, ‘‘అహం పజానామీ’’తి అభినివిసన్తో దిట్ఠివసేన, ‘‘సుట్ఠు పజానామి సమ్మా పజానామీ’’తి పగ్గణ్హన్తో మానవసేన న పరామసామీతి యోజనా. ‘‘పచ్చత్తఞ్ఞేవా’’తి పదం ‘‘నిబ్బుతి విదితా’’తి పదద్వయేనాపి యోజేతబ్బం ‘‘పచ్చత్తంయేవ ఉప్పాదితా నిబ్బుతి చ పచ్చత్తంయేవ విదితా’’తి, సయమ్భుఞాణేన నిబ్బత్తితా నిబ్బుతి సయమేవ విదితాతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘పచ్చత్త’’న్తి పదం వివిధవిభత్తికం హుత్వా ఆవుత్తినయేన ఆవత్తతీతి దస్సేతుం ‘‘అత్తనాయేవ అత్తనీ’’తి వుత్తం. అవిదితనిబ్బానాతి అప్పటిలద్ధనిబ్బానా మిచ్ఛాపటిపన్నత్తా. పజాననమ్పి హి తదధిగమవసేనేవ వేదితబ్బం. ఏతి ఇట్ఠభావేన పవత్తతీతి అయో, సుఖం. తప్పటిక్ఖేపేన అనయో, దుక్ఖం. తదేవ హితసుఖస్స బ్యసనతో బ్యసనం.

౩౭. తం దస్సేన్తోతి భగవాపి ‘‘అఞ్ఞతిత్థియో తత్థ సారసఞ్ఞీ’’తి తం దస్సేన్తో. ఆధిపచ్చభావేనాతి ఆధిపచ్చసభావేన. యస్స ఆచరియవాదస్స వసేన పురిసో ‘‘ఆచరియో’’తి వుచ్చతి, సో ఆచరియవాదో ఆచరియభావోతి ఆహ ‘‘ఆచరియభావం ఆచరియవాద’’న్తి. ఏత్థాతి ఆచరియవాదే. ఇతి కత్వాతి ఇమినా కారణేన. సోతి ఆచరియవాదో. ‘‘అగ్గఞ్ఞం’’ త్వేవ వుత్తో అగ్గఞ్ఞవిసయత్తా. కేన విహితన్తి కేన పకారేన విహితం. తేనాహ ‘‘కేన విహితం కిన్తి విహిత’’న్తి. బ్రహ్మజాలేతి బ్రహ్మజాలసంవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮). తత్థ హి విత్థారతో వుత్తవిధిం ఇధ అతిదిసతి, పాళి పన తత్థ చేవ ఇధ చ ఏకసదిసా వాతి.

౪౧. ఖిడ్డా పదోసికా మూలభూతా ఏత్థ సన్తీతి ఖిడ్డాపదోసికం, ఆచరియకం. తేనేవాహ ‘‘ఖిడ్డాపదోసికమూలక’’న్తి. మనోపదోసికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

౪౭. యేన వచనేన అబ్భాచిక్ఖన్తి, తస్స అవిజ్జమానతా నామ అత్థవసేనేవాతి ఆహ ‘‘అసంవిజ్జమానట్ఠేనా’’తి. తుచ్ఛా, ముసాతి చ కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘తుచ్ఛేన, ముసావాదేనా’’తి. వచనస్స అన్తోసారం నామ అవిపరీతో అత్థోతి తదభావేనాహ ‘‘అన్తోసారవిరహితేనా’’తి. అభిఆచిక్ఖన్తీతి అభిభవిత్వా ఘట్టేన్తా కథేన్తి, అక్కోసన్తీతి అత్థో. విపరీతసఞ్ఞోతి అయాథావసఞ్ఞో. సుభం విమోక్ఖన్తి ‘‘సుభ’’న్తి వుత్తవిమోక్ఖం. వణ్ణకసిణన్తి సునీలకసుపీతకాదివణ్ణకసిణం. సబ్బన్తి యం సుభం, అసుభఞ్చ వణ్ణకసిణం, తఞ్చ సబ్బం. న అసుభన్తి అసుభమ్పి ‘‘అసుభ’’న్తి తస్మిం సమయే న సఞ్జానాతి, అథ ఖో ‘‘సుభం’’ త్వేవ సఞ్జానాతీతి అత్థో. విపరీతా అయాథావగాహితాయ, అయాథావవాదితాయ చ.

౪౮. యస్మా సో పరిబ్బాజకో అవిస్సట్ఠమిచ్ఛాగాహితాయ సమ్మా అప్పటిపజ్జితుకామో సమ్మాపటిపన్నం వియ మం సమణో గోతమో, భిక్ఖవో చ సఞ్జానన్తూతి అధిప్పాయేన ‘‘తథా ధమ్మం దేసేతు’’న్తిఆదిమాహ, తస్మా వుత్తం ‘‘మయా ఏతస్స…పే… వట్టతీ’’తి. మమ్మన్తి మమ్మప్పదేసం పీళాజననట్ఠానం. సుట్ఠూతి సక్కచ్చం. యథా న వినస్సతి, ఏవం అనురక్ఖ.

వాసనాయాతి కిలేసక్ఖయావహాయ పటిపత్తియా వాసనాయ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

పాథికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.