ధమ్మానుపస్సనా
నీవరణపబ్బవణ్ణనా
౩౮౨. పహాతబ్బాదిధమ్మవిభాగదస్సనవసేన పఞ్చధా ధమ్మానుపస్సనా నిద్దిట్ఠాతి అయమత్థో పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతీతి తమత్థం ఉల్లిఙ్గేన్తో ‘‘పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనం కథేతు’’న్తి ఆహ. యది ఏవం కస్మా నీవరణాదివసేనేవ నిద్దిట్ఠన్తి? వినేయ్యజ్ఝాసయతో. యేసఞ్హి వేనేయ్యానం పహాతబ్బధమ్మేసు పఠమం నీవరణాని విభాగేన వత్తబ్బాని, తేసం వసేనేత్థ భగవతా పఠమం నీవరణేసు ధమ్మానుపస్సనా కథితా. తథా హి కాయానుపస్సనాపి సమథపుబ్బఙ్గమా దేసితా, తతో పరిఞ్ఞేయ్యేసు ఖన్ధేసు, ఆయతనేసు చ భావేతబ్బేసు బోజ్ఝఙ్గేసు, పరిఞ్ఞేయ్యాదివిభాగేసు సచ్చేసు చ ఉత్తరా దేసనా, తస్మా చేత్థ సమథభావనాపి యావదేవ విపస్సనత్థా ఇచ్ఛితా. విపస్సనాపధానా, విపస్సనాబహులా చ సతిపట్ఠానదేసనాతి తస్సా విపస్సనాభినివేసవిభాగేన దేసితభావం విభావేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖన్ధాయతనదుక్ఖసచ్చవసేన మిస్సకపరిగ్గహకథనం దట్ఠబ్బం. సఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధపరిగ్గహమ్పీతి పి-సద్దేన సకలపఞ్చుపాదానక్ఖన్ధపరిగ్గహం సమ్పిణ్డేతి ఇతరేసం తదన్తోగధత్తా.
‘‘కణ్హసుక్కధమ్మానం యుగనన్ధతా నత్థీ’’తి పజాననకాలే అభావా ‘‘అభిణ్హసముదాచారవసేనా’’తి వుత్తం. సంవిజ్జమానన్తి అత్తనో సన్తానే ఉపలబ్భమానం. యథాతి యేనాకారేన, సో పన ‘‘కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదో హోతీ’’తి వుత్తత్తా కామచ్ఛన్దస్స కారణాకారోవ, అత్థతో కారణమేవాతి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తి. చ-సద్దో వక్ఖమానత్థసముచ్చయత్థో.
తత్థాతి ‘‘యథా చా’’తిఆదినా వుత్తపదే. సుభమ్పీతి కామచ్ఛన్దోపి. సో హి అత్తనో గహణాకారేన ‘‘సుభ’’న్తి వుత్తో, తేనాకారేన పవత్తనకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా ‘‘నిమిత్త’’న్తి చ. ఇట్ఠం, ఇట్ఠాకారేన వా గయ్హమానం రూపాది సుభారమ్మణం. ఆకఙ్ఖితస్స హితసుఖస్స పత్తియా అనుపాయభూతో మనసికారో అనుపాయమనసికారో. తన్తి అయోనిసోమనసికారం. తత్థాతి తస్మిం సభాగహేతుభూతే, ఆరమ్మణభూతే చ దువిధే సుభనిమిత్తే. ఆహారోతి పచ్చయో అత్తనో ఫలం ఆహరతీతి కత్వా.
అసుభన్తి అసుభజ్ఝానం ఉత్తరపదలోపేన, తం పన దససు అవిఞ్ఞాణకఅసుభేసు చ కేసాదీసు సవిఞ్ఞాణకఅసుభేసు చ పవత్తం దట్ఠబ్బం. కేసాదీసు హి సఞ్ఞా ‘‘అసుభసఞ్ఞా’’తి గిరిమానన్దసుత్తే (అ. ని. ౧౦.౬౦) వుత్తా. ఏత్థ చ చతుబ్బిధస్స అయోనిసోమనసికారస్స, యోనిసోమనసికారస్స చ గహణం నిరవసేసదస్సనత్థం కతన్తి దట్ఠబ్బం, తేసు పన అసుభేసు ‘‘సుభ’’న్తి, ‘‘అసుభ’’న్తి చ మనసికారో ఇధాధిప్పేతో, తదనుకూలత్తా పన ఇతరే పీతి.
ఏకాదససు అసుభేసు పటిక్కూలాకారస్స ఉగ్గణ్హనం, యథా వా తత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, తథా పటిపత్తి అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో. ఉపచారప్పనావహాయ అసుభభావనాయ అనుయుఞ్జనా అసుభభావనానుయోగో. ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞునో మితాహారస్స థినమిద్ధాభిభవాభావా ఓతారం అలభమానో కామచ్ఛన్దో పహీయతీ’’తి వదన్తి, అయమేవ చ అత్థో నిద్దేసేపి వుచ్చతి. యో పన భోజనస్స పటిక్కూలతం, తబ్బిపరిణామస్స తదాధారస్స తస్స చ ఉపనిస్సయభూతస్స అతివియ జేగుచ్ఛతం, కాయస్స చ ఆహారట్ఠితికత్తం సమ్మదేవ జానాతి, సో సబ్బసో భోజనే పమాణస్స జాననేన భోజనేమత్తఞ్ఞూ నామ. తాదిసస్స హి కామచ్ఛన్దో పహీయతేవ.
అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరో దన్తట్ఠిదస్సావీ. పహీనస్సాతి విక్ఖమ్భనవసేన పహీనస్స. ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో. అభిధమ్మపరియాయేన (ధ. స. ౧౧౫౯, ౧౫౦౩) సబ్బోపి లోభో కామచ్ఛన్దనీవరణన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గేనా’’తి.
పటిఘమ్పి పురిముప్పన్నం పటిఘనిమిత్తం పరతో ఉప్పజ్జనకస్స పటిఘస్స కారణన్తి కత్వా.
మేజ్జతి సినియ్హతీతి మిత్తో, హితేసీ పుగ్గలో, తస్మిం మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసాతి మేత్తా, హితేసితా, తస్సా మేత్తాయ. అప్పనాపి ఉపచారోపి వట్టతి సాధారణవచనభావతో. ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి వుత్తే అప్పనావ వట్టతి అప్పనం అప్పత్తాయ పటిపక్ఖతో సుట్ఠు ముచ్చనస్స అభావతో. తన్తి యోనిసోమనసికారం. తత్థాతి మేత్తాయ. బహులం పవత్తయతోతి బహులీకారవతో.
సత్తేసు మేత్తాయనస్స హితూపసంహారస్స ఉప్పాదనం పవత్తనం మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో, పఠముప్పన్నో మేత్తామనసికారో పరతో ఉప్పజ్జనకస్స కారణభావతో మేత్తామనసికారోవ మేత్తానిమిత్తం. కమ్మమేవ సకం ఏతేసన్తి కమ్మస్సకా, సత్తా, తబ్భావో కమ్మస్సకతా, కమ్మదాయాదతా. దోసమేత్తాసు యాథావతో ఆదీనవానిసంసానం పటిసఙ్ఖానం వీమంసా ఇధ పటిసఙ్ఖానం. మేత్తావిహారికల్యాణమిత్తవన్తతా ఇధ కల్యాణమిత్తతా. ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణానన్తి (ఓధిసకఅనోధిసకదిసాఫరణానం మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౧౫) అత్తఅతిపియసహాయమజ్ఝత్తవేరివసేన ఓదిస్సకతా, సీమాసమ్భేదే కతే అనోదిస్సకతా. ఏకాదిదిసాఫరణవసేన దిసాఫరణతా మేత్తాయ ఉగ్గహణే వేదితబ్బా. విహారరచ్ఛాగామాదివసేన వా ఓదిస్సకదిసాఫరణం. విహారాదిఉద్దేసరహితం పురత్థిమాదిదిసావసేన అనోదిస్సకదిసాఫరణన్తి ఏవం ద్విధా ఉగ్గహణం సన్ధాయ ‘‘ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణాన’’న్తి వుత్తం. ఉగ్గహోతి చ యావ ఉపచారా దట్ఠబ్బో. ఉగ్గహితాయ ఆసేవనా భావనా. తత్థ సబ్బే సత్తా, పాణా, భూతా, పుగ్గలా, అత్తభావపరియాపన్నాతి ఏతేసం వసేన పఞ్చవిధా, ఏకేకస్మిం అవేరా హోన్తు, అబ్యాపజ్ఝా, అనీఘా, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూతి చతుధా పవత్తితో వీసతివిధా అనోదిస్సకఫరణా మేత్తా. సబ్బా ఇత్థియో, పురిసా, అరియా, అనరియా, దేవా, మనుస్సా, వినిపాతికాతి సత్తోధికరణవసేన పవత్తా సత్తవిధా, అట్ఠవీసతి విధా వా, దసహి దిసాహి దిసోధికరణవసేన పవత్తా దసవిధా, ఏకేకాయ వా దిసాయ సత్తాదిఇత్థాదిఅవేరాదిభేదేన అసీతాధికచతుసతప్పభేదా చ ఓధిసో ఫరణా వేదితబ్బా.
యేన అయోనిసోమనసికారేన అరతిఆదికాని ఉప్పజ్జన్తి, సో అరతిఆదీసు అయోనిసోమనసికారో. తేన నిప్ఫాదేతబ్బే హి ఇదం భుమ్మం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. ఉక్కణ్ఠితా పన్తసేనాసనేసు, అధికుసలధమ్మేసు చ ఉప్పజ్జనభావరిఞ్చనా. కాయవినమనాతి కరజకాయస్స విరూపేనాకారేన నమనా. లీనాకారోతి సఙ్కోచాపత్తి.
కుసలధమ్మపటిపత్తియా పట్ఠపనసభావతాయ, తప్పటిపక్ఖానం విసోసనసభావతాయ చ ఆరమ్భధాతుఆదితో పవత్తవీరియన్తి ఆహ ‘‘పఠమారమ్భవీరియ’’న్తి. యస్మా పఠమారమ్భమత్తస్స కోసజ్జవిధమనం, థామగమనఞ్చ నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘కోసజ్జతో నిక్ఖన్తతాయ తతో బలవతర’’న్తి. యస్మా పన అపరాపరుప్పత్తియా లద్ధాసేవనం ఉపరూపరి విసేసం ఆవహన్తం అతివియ థామగతమేవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పరం పరం ఠానం అక్కమనతో తతోపి బలవతర’’న్తి.
అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహోతి అతిభోజనే థినమిద్ధస్స నిమిత్తగ్గాహో, ఏత్తకే భుత్తే తం భోజనం థినమిద్ధస్స కారణం హోతి, ఏత్తకే న హోతీతి థినమిద్ధస్స కారణాకారణగాహో హోతీతి అత్థో. బ్యతిరేకవసేన చేతం వుత్తం, తస్మా ‘‘ఏత్తకే భుత్తే తం భోజనం థినమిద్ధస్స కారణం న హోతీ’’తి భోజనే మత్తఞ్ఞుతా చ అత్థతో దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘చతుపఞ్చ…పే… న హోతీ’’తి. దివా సూరియాలోకన్తి దివా గహితనిమిత్తం సూరియాలోకం రత్తియం మనసి కరోన్తస్సాపీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ధుతఙ్గానం వీరియనిస్సితత్తా వుత్తం ‘‘ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపీ’’తి.
కుక్కుచ్చమ్పి కతాకతానుసోచనవసేన పవత్తమానం చేతసో అవూపసమావహతాయ ఉద్ధచ్చేన సమానలక్ఖణమేవాతి ‘‘అవూపసమో నామ అవూపసన్తాకారో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవేతం అత్థతో’’తి వుత్తం.
బహుస్సుతస్స గన్థతో, అత్థతో చ సుత్తాదీని విచారేన్తస్స తబ్బహులవిహారినో అత్థవేదాదిపటిలాభసబ్భావతో విక్ఖేపో న హోతీతి, యథావిధిపటిపత్తియా, యథానురూపపతికారప్పవత్తియా చ కతాకతానుసోచనఞ్చ న హోతీతి ‘‘బాహుసచ్చేనపి…పే… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతీ’’తి ఆహ. యదగ్గేన బాహుసచ్చేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, తదగ్గేన పరిపుచ్ఛకతావినయపకతఞ్ఞుతాహిపి తం పహీయతీతి దట్ఠబ్బం. వుద్ధసేవితా చ వుద్ధసీలితం ఆవహతీతి చేతోవూపసమకరత్తా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చప్పహానకారీ వుత్తా. వుద్ధత్తం పన అనపేక్ఖిత్వా కుక్కుచ్చవినోదకా వినయధరా కల్యాణమిత్తా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. విక్ఖేపో చ పబ్బజితానం యేభుయ్యేన కుక్కుచ్చహేతుకో హోతీతి ‘‘కప్పియాకప్పియపరిపుచ్ఛాబహులస్సా’’తిఆదినా వినయనయేనేవ పరిపుచ్ఛకతాదయో నిద్దిట్ఠా. పహీనే ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చేతి నిద్ధారణే భుమ్మం. కుక్కుచ్చస్స దోమనస్ససహగతత్తా అనాగామిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో వుత్తో.
తిట్ఠతి పవత్తతి ఏత్థాతి ఠానీయా విచికిచ్ఛాయ ఠానీయా విచికిచ్ఛాఠానీయా, విచికిచ్ఛాయ కారణభూతా ధమ్మా, తిట్ఠతీతి వా ఠానీయా, విచికిచ్ఛా ఠానీయా ఏతిస్సాతి విచికిచ్ఛాఠానీయా, అత్థతో విచికిచ్ఛా ఏవ. సా హి పురిముప్పన్నా పరతో ఉప్పజ్జనకవిచికిచ్ఛాయ సభాగహేతుతాయ అసాధారణం కారణం.
కుసలాకుసలాతి కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన కుసలా, తప్పటిపక్ఖతో అకుసలా. యే అకుసలా, తే సావజ్జా, అసేవితబ్బా, హీనా చ. యే కుసలా, తే అనవజ్జా, సేవితబ్బా,పణీతా చ. కుసలా వా హీనేహి ఛన్దాదీహి ఆరద్ధా హీనా, పణీతేహి పణీతా. కణ్హాతి కాళకా చిత్తస్స అపభస్సరభావకరణా. సుక్కాతి ఓదాతా చిత్తస్స పభస్సరభావకరణా. కణ్హాభిజాతిహేతుతో వా కణ్హా. సుక్కాభిజాతిహేతుతో సుక్కా. తే ఏవ సప్పటిభాగా. కణ్హా హి ఉజువిపచ్చనీకతాయ సుక్కసప్పటిభాగా, తథా సుక్కాపి ఇతరేహి. అథ వా కణ్హసుక్కా చ సప్పటిభాగా చ కణ్హసుక్కసప్పటిభాగా. సుఖా హి వేదనా దుక్ఖాయ వేదనాయ సప్పటిభాగా, దుక్ఖా చ వేదనా సుఖాయ వేదనాయ సప్పటిభాగాతి.
కామం బాహుసచ్చపరిపుచ్ఛకతాహి సబ్బాపి అట్ఠవత్థుకా విచికిచ్ఛా పహీయతి, తథాపి రతనత్తయవిచికిచ్ఛామూలికా సేసవిచికిచ్ఛాతి కత్వా ఆహ ‘‘తీణి రతనాని ఆరబ్భా’’తి. రతనత్తయగుణావబోధే ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౦౮, ౧౧౨౩, ౧౧౬౭, ౧౨౪౧, ౧౨౬౩, ౧౨౭౦; విభ. ౯౧౫) విచికిచ్ఛాయ అసమ్భవోతి. వినయే పకతఞ్ఞుతా ‘‘సిక్ఖాయ కఙ్ఖతీ’’తి వుత్తాయ విచికిచ్ఛాయ పహానం కరోతీతి ఆహ ‘‘వినయే చిణ్ణవసీభావస్సాపీ’’తి. ఓకప్పనియసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖబహులస్సాతి సద్ధేయ్యవత్థునో అనుపవిసనసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖేన అధిముచ్చనబహులస్స, అధిముచ్చనఞ్చ అధిమోక్ఖుప్పాదనమేవాతి దట్ఠబ్బం, సద్ధాయ వా నిన్నపోణతాఅధిముత్తి అధిమోక్ఖో.
సముదయవయాతి సముదయవయధమ్మా. సుభనిమిత్తఅసుభనిమిత్తాదీసూతి ‘‘సుభనిమిత్తాదీసు అసుభనిమిత్తాదీసూ’’తి ఆది-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. తత్థ పఠమేన ఆది-సద్దేన పటిఘనిమిత్తాదీనం సఙ్గహో, దుతియేనమేత్తాచేతోవిముత్తిఆదీనం. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం వుత్తనయమేవ.
నీవరణపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖన్ధపబ్బవణ్ణనా
౩౮౩. ఉపాదానేహి ఆరమ్మణకరణాదివసేన ఉపాదాతబ్బా వా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా.
ఇతి రూపన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఇదం-సద్దేన సమానత్థోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఇదం రూప’’న్తి. తయిదం సరూపగ్గహణభావతో అనవసేసపరియాదానం హోతీతి ఆహ ‘‘ఏత్తకం రూపం, న ఇతో పరం రూపం అత్థీ’’తి. ఇతీతి వా పకారత్థే నిపాతో, తస్మా ‘‘ఇతి రూప’’న్తి ఇమినా భూతుపాదాదివసేన యత్తకో రూపస్స పభేదో, తేన సద్ధిం రూపం అనవసేసతో పరియాదియిత్వా దస్సేతి. సభావతోతి రుప్పనసభావతో, చక్ఖాదివణ్ణాదిసభావతో చ. వేదనాదీసుపీతి ఏత్థ ‘‘అయం వేదనా, ఏత్తకా వేదనా, న ఇతో పరం వేదనా అత్థీతి సభావతో వేదనం పజానాతీ’’తిఆదినా, సభావతోతి చ ‘‘అనుభవనసభావతో, సాతాదిసభావతో చా’’తి ఏవమాదినా యోజేతబ్బం. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఖన్ధపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆయతనపబ్బవణ్ణనా
౩౮౪. ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసూతి ‘‘ఛసు అజ్ఝత్తికేసు ఛసు బాహిరేసూ’’తి ‘‘ఛసూ’’తి పదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం. కస్మా పనేతాని ఉభయాని ఛళేవ వుత్తాని? ఛవిఞ్ఞాణకాయుప్పత్తిద్వారారమ్మణవవత్థానతో. చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా పరియాపన్నస్స హి విఞ్ఞాణకాయస్స చక్ఖాయతనమేవ ఉప్పత్తిద్వారం, రూపాయతనమేవ చ ఆరమ్మణం, తథా ఇతరాని ఇతరేసం, ఛట్ఠస్స పన భవఙ్గమనసఙ్ఖాతో మనాయతనేకదేసో ఉప్పత్తిద్వారం, అసాధారణఞ్చ ధమ్మాయతనం ఆరమ్మణం. చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం అస్సాదేతి, విభావేతి చాతి అత్థో. సుణాతీతి సోతం. ఘాయతీతి ఘానం. జీవితనిమిత్తతాయ రసో జీవితం, తం జీవితం అవ్హాయతీతి జివ్హా. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయో ఉప్పత్తిదేసోతి కాయో. మునాతి ఆరమ్మణం విజానాతీతి మనో. రూపయతి వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి రూపం. సప్పతి అత్తనో పచ్చయేహి హరీయతి సోతవిఞ్ఞేయ్యభావం గమీయతీతి సద్దో. గన్ధయతి అత్తనో వత్థుం సూచేతీతి గన్ధో. రసన్తి తం సత్తా అస్సాదేన్తీతి రసో. ఫుసీయతీతి ఫోట్ఠబ్బం. అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధమ్మా. సబ్బాని పన ఆయానం తననాదిఅత్థేన ఆయతనాని. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. ౨.౫౧౦, ౫౧౧, ౫౧౨; విసుద్ధి. టీ. ౨.౫౧౦) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
చక్ఖుఞ్చ పజానాతీతి (దీ. ని. ౨.౩౮౪; మ. ని. ౧.౧౧౭) ఏత్థ చక్ఖు నామ పసాదచక్ఖు, న ససమ్భారచక్ఖు, నాపి దిబ్బచక్ఖుఆదికన్తి ఆహ చక్ఖుపసాదన్తి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో’’తి. (ధ. స. ౫౯౬) చ-సద్దో వక్ఖమానత్థసముచ్చయత్థో. యాథావసరసలక్ఖణవసేనాతి అవిపరీతస్స అత్తనో రసస్స చేవ లక్ఖణస్స చ వసేన, రూపేసు ఆవిఞ్ఛనకిచ్చస్స చేవ రూపాభిఘాతారహభూతపసాదలక్ఖణస్స చ దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతపసాదలక్ఖణస్స చ వసేనాతి అత్థో. అథ వా యాథావసరసలక్ఖణవసేనాతి యాథావసరసవసేన చేవ లక్ఖణవసేన చ, యాథావసరసోతి చ అవిపరీతసభావో వేదితబ్బో. సో హి రసీయతి అవిరద్ధపటివేధవసేన అస్సాదీయతి రమీయతీతి ‘‘రసో’’తి వుచ్చతి, తస్మా సలక్ఖణవసేనాతి వుత్తం హోతి. లక్ఖణవసేనాతి అనిచ్చాదిసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన.
‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; మ. ని. ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩, ౪౫; ౨.౪.౬౦) సముదితానియేవ రూపాయతనాని చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతు, న విసుం విసున్తి ఇమస్స అత్థస్స జోతనత్థం ‘‘రూపే చా’’తి పుథువచనగ్గహణం, తాయ ఏవ చ దేసనాగతియా కామం ఇధాపి ‘‘రూపే చ పజానాతీ’’తి వుత్తం, రూపభావసామఞ్ఞేన పన సబ్బం ఏకజ్ఝం గహేత్వా బహిద్ధా చతుసముట్ఠానికరూపఞ్చాతి ఏకవచనవసేన అత్థో. సరసలక్ఖణ వసేనాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విసయభావకిచ్చస్స వసేన చేవ చక్ఖుపటిహననలక్ఖణస్స వసేన చాతి యోజేతబ్బం.
ఉభయం పటిచ్చాతి చక్ఖుం ఉపనిస్సయపచ్చయవసేన పచ్చయభూతం, రూపే ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన పచ్చయభూతే చ పటిచ్చ. కామం అయం సుత్తన్తసంవణ్ణనా, నిప్పరియాయకథా నామ అభిధమ్మసన్నిస్సితా ఏవాతి అభిధమ్మనయేనేవ సంయోజనాని దస్సేన్తో ‘‘కామరాగ…పే… అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి ఆహ. తత్థ కామేసు రాగో, కామో చ సో రాగో చాతి వా కామరాగో. సో ఏవ బన్ధనట్ఠేన సంయోజనం. అయఞ్హి యస్స సంవిజ్జతి, తం పుగ్గలం వట్టస్మిం సంయోజేతి బన్ధతి ఇతి దుక్ఖేన సత్తం, భవాదికే వా భవన్తరాదీహి, కమ్మునా వా విపాకం సంయోజేతి బన్ధతీతి సంయోజనం. ఏవం పటిఘసంయోజంఆదీనమ్పి యథారహమత్థో వత్తబ్బో. సరసలక్ఖణవసేనాతి ఏత్థ పన సత్తస్స వట్టతో అనిస్సజ్జనసఙ్ఖాతస్స అత్తనో కిచ్చస్స చేవ యథావుత్తబన్ధనసఙ్ఖాతస్స లక్ఖణస్స చ వసేనాతి యోజేతబ్బం.
భవస్సాదదిట్ఠిస్సాదనివత్తనత్థం కామస్సాదగ్గహణం. అస్సాదయతోతి అభిరమన్తస్స. అభినన్దతోతి సప్పీతికతణ్హావసేన నన్దన్తస్స. పదద్వయేనాపి బలవతో కామరాగస్స పచ్చయభూతా కామరాగుప్పత్తి వుత్తా. ఏస నయో సేసేసుపి. అనిట్ఠారమ్మణేతి ఏత్థ ‘‘ఆపాథగతే’’తి విభత్తివిపరిణామనవసేన ‘‘ఆపాథగత’’న్తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏతం ఆరమ్మణన్తి ఏతం ఏవంసుఖుమం ఏవందుబ్బిభాగం ఆరమ్మణం. ‘‘నిచ్చం ధువ’’న్తి ఇదం నిదస్సనమత్తం. ‘‘ఉచ్ఛిజ్జిస్సతి వినస్సిస్సతీతి గణ్హతో’’తి ఏవమాదీనమ్పి సఙ్గహో ఇచ్ఛితబ్బో. పఠమాయ సక్కాయదిట్ఠియా అనురోధవసేన ‘‘సత్తో ను ఖో’’తి, ఇతరాయ అనురోధవసేన ‘‘సత్తస్స ను ఖో’’తి విచికిచ్ఛతో. అత్తత్తనియాదిగాహానుగతా హి విచికిచ్ఛా దిట్ఠియా అసతి అభావతో. భవం పత్థేన్తస్సాతి ‘‘ఈదిసే సమ్పత్తిభవే యస్మా అమ్హాకం ఇదం ఇట్ఠం రూపారమ్మణం సులభం జాతం, తస్మా ఆయతిమ్పి ఏదిసో, ఇతో వా ఉత్తరితరో సమ్పత్తిభవో భవేయ్యా’’తి భవం నికామేన్తస్స. ఏవరూపన్తి ఏవరూపం రూపం. తంసదిసే హి తబ్బోహారవసేనేవం వుత్తం. భవతి హి తంసదిసేసు తబ్బోహారో యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ, తాని ఏవ ఓసధానీ’’తి. ఉసూయతోతి ఉసూయం ఇస్సం ఉప్పాదయతో. అఞ్ఞస్స మచ్ఛరాయతోతి అఞ్ఞేన అసాధారణభావకరణేన మచ్ఛరియం కరోతో. సబ్బేహేవ యథావుత్తేహి నవహి సంయోజనేహి.
తఞ్చ కారణన్తి సుభనిమిత్తపటిఘనిమిత్తాదివిభాగం ఇట్ఠానిట్ఠాదిరూపారమ్మణఞ్చేవ తజ్జాయోనిసోమనసికారఞ్చాతి తస్స తస్స సంయోజనస్స కారణం. అవిక్ఖమ్భితాసమూహతభూమిలద్ధుప్పన్నం తం సన్ధాయ ‘‘అప్పహీనట్ఠేన ఉప్పన్నస్సా’’తి వుత్తం. వత్తమానుప్పన్నతా సముదాచారగ్గహణేనేవ గహితా. యేన కారణేనాతి యేన విపస్సనాసమథభావనాసఙ్ఖాతేన కారణేన. తఞ్హి తస్స తదఙ్గవసేన చేవ విక్ఖమ్భనవసేన చ పహానకారణం. ఇస్సామచ్ఛరియానం అపాయగమనీయతాయ పఠమమగ్గవజ్ఝతా వుత్తా. యది ఏవం ‘‘తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧) సుత్తపదం కథన్తి? తం సుత్తన్తపరియాయేన వుత్తం. యథానులోమసాసనా హి సుత్తన్తదేసనా, అయం పన అభిధమ్మనయేన సంవణ్ణనాతి నాయం దోసోతి. ఓళారికస్సాతి థూలస్స, యతో అభిణ్హసముప్పత్తిపరియుట్ఠానతిబ్బతావ హోతి. అణుసహగతస్సాతి వుత్తప్పకారాభావేన అణుభావం సుఖుమభావం గతస్స. ఉద్ధచ్చసంయోజనస్సపేత్థ అనుప్పాదో వుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బో యథావుత్తసంయోజనేహి అవినాభావతో. ఏకత్థతాయ సోతాదీనం సభావసరసలక్ఖణవసేన పజాననా, తప్పచ్చయానం సంయోజనానం ఉప్పాదాదిపజాననా చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏసేవ నయో’’తి అతిదిసతి.
అత్తనో వా ధమ్మేసూతి అత్తనో అజ్ఝత్తికాయతనధమ్మేసు, అత్తనో ఉభయధమ్మేసు వా. ఇమస్మిం పక్ఖే అజ్ఝత్తికాయతనపరిగ్గణ్హనేనాతి అజ్ఝత్తికాయతనపరిగ్గణ్హనముఖేనాతి అత్థో. ఏవఞ్చ అనవసేసతో సపరసన్తానేసు ఆయతనానం పరిగ్గహో సిద్ధో హోతి. పరస్స వా ధమ్మేసూతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. రూపాయతనస్సాతి అడ్ఢేకాదసప్పభేదస్స రూపసభావస్స ఆయతనస్స రూపక్ఖన్ధే ‘‘వుత్తనయేన నీహరితబ్బో’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. సేసక్ఖన్ధేసూతి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధేసు. వుత్తనయేనాతి ఇమినా అతిదేసేన రూపక్ఖన్ధే ‘‘ఆహారసముదయా’’తి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే ‘‘నామరూపసముదయా’’తి సేసఖన్ధేసు ‘‘ఫస్ససముదయా’’తి ఇమం విసేసం విభావేతి, ఇతరం పన సబ్బత్థ సమానన్తి ఖన్ధపబ్బే వియ ఆయతనపబ్బేపి లోకుత్తరనివత్తనం పాళియం గహితం నత్థీతి వుత్తం ‘‘లోకుత్తరధమ్మా న గహేతబ్బా’’తి. సేసం వుత్తనయమేవ.
ఆయతనపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
బోజ్ఝఙ్గపబ్బవణ్ణనా
౩౮౫. బుజ్ఝనకసత్తస్సాతి కిలేసనిద్దాయ పటిబుజ్ఝనకసత్తస్స, అరియసచ్చానం వా పటివిజ్ఝనకసత్తస్స. అఙ్గేసూతి కారణేసు, అవయవేసు వా. ఉదయవయఞాణుప్పత్తితో పట్ఠాయ సమ్బోధిపటిపదాయం ఠితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఆరద్ధవిపస్సకతో పట్ఠాయ యోగావచరోతి సమ్బోధీ’’తి. సుత్తన్తదేసనా నామ పరియాయకథా, అయఞ్చ సతిపట్ఠానదేసనా లోకియమగ్గవసేన పవత్తాతి వుత్తం ‘‘యోగావచరోతి సమ్బోధీ’’తి, అఞ్ఞథా ‘‘అరియసావకో’’తి వదేయ్య.
‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా’’తి పదస్స అత్థో ‘‘విచికిచ్ఛాట్ఠానీయా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేన వేదితబ్బో. తన్తి యోనిసోమనసికారం. తత్థాతి సతియం, నిప్ఫాదేతబ్బే చేతం భుమ్మం.
సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ సతిసమ్పజఞ్ఞం. అథ వా సతిప్పధానం అభిక్కన్తాదిసాత్థకభావపరిగ్గణ్హనఞాణం సతిసమ్పజఞ్ఞం. తం సబ్బత్థ సతోకారీభావావహత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ హోతి. యథా పచ్చనీకధమ్మప్పహానం, అనురూపధమ్మసేవనా చ అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ హోతి, ఏవం సతిరహితపుగ్గలవివజ్జనా, సతోకారీపుగ్గలసేవనా, తత్థ చ యుత్తప్పయుత్తతా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞ’’న్తిఆదినా. తిస్సదత్తత్థేరో నామ, యో బోధిమణ్డే సువణ్ణసలాకం గహేత్వా ‘‘అట్ఠారససు భాసాసు కతరభాసాయ ధమ్మం కథేమీ’’తి పరిసం పవారేసి. అభయత్థేరోతి దత్తాభయత్థేరమాహ.
ధమ్మానం, ధమ్మేసు వా విచయో ధమ్మవిచయో, సో ఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో, తస్స ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స. ‘‘కుసలాకుసలా ధమ్మా’’తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారోతి కుసలాదీనం తంతంసభావసరసలక్ఖణఆదికస్స యాథావతో అవబుజ్ఝనవసేన ఉప్పన్నో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదో. సో హి అవిపరీతమనసికారతాయ ‘‘యోనిసోమనసికారో’’తి వుత్తో, తదాభోగతాయ ఆవజ్జనాపి తగ్గతికా ఏవ, తస్స అభిణ్హం పవత్తనం బహులీకారో. భియ్యోభావాయాతి పునప్పునం భావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ. పారిపూరియాతి పరిబ్రూహనాయ.
పరిపుచ్ఛకతాతి పరియోగాహేత్వా పుచ్ఛకభావో. ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా పఞ్చపి నికాయే సహ అట్ఠకథాయ పరియోగాహేత్వా యం యం తత్థ గణ్ఠిట్ఠానభూతం, తం తం ‘‘ఇదం భన్తే కథం, ఇమస్స కో అత్థో’’తి ఖన్ధాయతనాదిఅత్థం పుచ్ఛన్తస్స ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి. తేనాహ ‘‘ఖన్ధధాతు…పే… బహులతా’’తి. వత్థూనం విసదభావకరణన్తి ఏత్థ చిత్తచేతసికానం పవత్తిట్ఠానభావతో సరీరం, తప్పటిబద్ధాని చీవరాని చ ‘‘వత్థూనీ’’తి అధిప్పేతాని, తాని యథా చిత్తస్స సుఖావహాని హోన్తి, తథా కరణం తేసం విసదభావకరణం. తేన వుత్తం ‘‘అజ్ఝత్తికబాహిరాన’’న్తిఆది. ఉస్సన్నదోసన్తి వాతాదిఉస్సన్నదోసం. సేదమలమక్ఖితన్తి సేదేన చేవ జల్లికాసఙ్ఖాతేన సరీరమలేన చ మక్ఖితం. చ-సద్దేన అఞ్ఞమ్పి సరీరస్స, చిత్తస్స చ పీళావహం సఙ్గణ్హాతి. సేనాసనం వాతి వా-సద్దేన పత్తాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అవిసదే సతి, విసయభూతే వా. కథం భావనమనుయుత్తస్స తాని విసయో? అన్తరన్తరా పవత్తనకచిత్తుప్పాదవసేనేవం వుత్తం. తే హి చిత్తుప్పాదా చిత్తేకగ్గతాయ అపరిసుద్ధభావాయ సంవత్తన్తి. చిత్తచేతసికేసు నిస్సయాదిపచ్చయభూతేసు. ఞాణమ్పీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన న కేవలం తం వత్థుయేవ, అథ ఖో తస్మిం అపరిసుద్ధే ఞాణమ్పి అపరిసుద్ధం హోతీతి నిస్సయాపరిసుద్ధియా తంనిస్సితాపరిసుద్ధి వియ విసయస్స అపరిసుద్ధతాయ విసయినో అపరిసుద్ధిం దస్సేతి.
సమభావకరణన్తి కిచ్చతో అనూనాధికభావకరణం. సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం పచ్చయవసేన అధిమోక్ఖకిచ్చస్స పటుతరభావేన, పఞ్ఞాయ అవిసదతాయ, వీరియాదీనఞ్చ సిథిలతాదినా సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి. తేనాహ ‘‘ఇతరాని మన్దానీ’’తి. తతోతి తస్మా సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావతో, ఇతరేసఞ్చ మన్దత్తా. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా సమ్పయుత్తధమ్మానం పగ్గణ్హనం అనుబలప్పదానం పగ్గహో, పగ్గహోవ కిచ్చం పగ్గహకిచ్చం, ‘‘కాతుం న సక్కోతీ’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఉపట్ఠానం. విక్ఖేపపటిక్ఖేపో, యేన వా సమ్పయుత్తా అవిక్ఖిత్తా హోన్తి, సో అవిక్ఖేపో. రూపగతం వియ చక్ఖునా యేన యాథావతో విసయసభావం పస్సతి, తం దస్సనకిచ్చం. కాతుం న సక్కోతి బలవతా సద్ధిన్ద్రియేన అభిభూతత్తా. సహజాతధమ్మేసు హి ఇన్దట్ఠం కారేన్తానం సహపవత్తమానానం ధమ్మానం ఏకరసతావసేనేవ అత్థసిద్ధి, న అఞ్ఞథా. తస్మాతి వుత్తమేవత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. తన్తి సద్ధిన్ద్రియం. ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేనాతి యస్స సద్ధేయ్యస్స వత్థునో ఉళారతాదిగుణే అధిముచ్చనస్స సాతిసయప్పవత్తియా సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తస్స పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతాదివిభాగతో యాథావతో వీమంసనేన. ఏవఞ్హి ఏవంధమ్మతానయేన సభావసరసతో పరిగ్గయ్హమానే సవిప్ఫారో అధిమోక్ఖో న హోతి ‘‘అయం ఇమేసం ధమ్మానం సభావో’’తి పరిజాననవసేన పఞ్ఞాబ్యాపారస్స సాతిసయత్తా. ధురియధమ్మేసు హి యథా సద్ధాయ బలవభావే పఞ్ఞాయ మన్దభావో హోతి, ఏవం పఞ్ఞాయ బలవభావే సద్ధాయ మన్దభావో హోతీతి. తేన వుత్తం ‘‘తం ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన వా, యథా వా మనసికరోతో బలవం జాతం, తథా అమనసికారేన హాపేతబ్బ’’న్తి. తథా అమనసికారేనాతి యేనాకారేన భావనం అనుయుఞ్జన్తస్స సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తేనాకారేన భావనాయ అననుయుఞ్జనతోతి వుత్తం హోతి. ఇధ దువిధేన సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావో అత్తనో వా పచ్చయవిసేసేన కిచ్చుత్తరియతో, వీరియాదీనం వా మన్దకిచ్చతాయ. తత్థ పఠమవికప్పే హాపనవిధి దస్సితో. దుతియకప్పే పన యథా మనసి కరోతో వీరియాదీనం మన్దకిచ్చతాయ సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తథా అమనసికారేన, వీరియాదీనం పటుకిచ్చభావావహేన మనసికారేన సద్ధిన్ద్రియం తేహి సమరసం కరోన్తేన హాపేతబ్బం. ఇమినా నయేన సేసిన్ద్రియేసుపి హాపనవిధి వేదితబ్బో.
వక్కలిత్థేరవత్థూతి. సో హి ఆయస్మా సద్ధాధిముత్తతాయ కతాధికారో సత్థు రూపకాయదస్సనప్పసుతో ఏవ హుత్వా విహరన్తో సత్థారా ‘‘కిం తే వక్కలి ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన, యో ఖో వక్కలి ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౮౭; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౮; ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౮౦; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౨.౧౩౦; ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౦౭; థేరగా. అట్ఠ. ౨.వక్కలిత్థేరగాథావణ్ణనా) ఓవదిత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజితోపి తం అననుయుఞ్జన్తో పణామితో అత్తానం వినిపాతేతుం పపాతట్ఠానం అభిరుహి, అథ నం సత్థా యథానిసిన్నోవ ఓభాసం విస్సజ్జనేన అత్తానం దస్సేత్వా –
‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;
అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౮౧) –
గాథం వత్వా ‘‘ఏహి వక్కలీ’’తి ఆహ. సో తేన అమతేనేవ అభిసిత్తో హట్ఠతుట్ఠో హుత్వా విపస్సనం పట్ఠపేసి. సద్ధాయ బలవభావతో విపస్సనావీథిం న ఓతరతి, తం ఞత్వా భగవా తస్స ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనాయ కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా అదాసి. సో సత్థారా దిన్ననయే ఠత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గప్పటిపాటియా అరహత్తం పాపుణి. తేనేతం వుత్తం ‘‘వక్కలిత్థేరవత్థు చేత్థ నిదస్సన’’న్తి. ఏత్థాతి సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తభావే సేసిన్ద్రియానం సకిచ్చాకరణే.
ఇతరకిచ్చభేదన్తి ఉపట్ఠానాదికిచ్చవిసేసం. పస్సద్ధాదీతి ఆది-సద్దేన సమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. హాపేతబ్బన్తి యథా సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావో ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన హాయతి, ఏవం వీరియిన్ద్రియస్స అధిమత్తతా పస్సద్ధిఆదిభావనాయ హాయతి సమాధిపక్ఖియత్తా తస్సా. తథా హి సమాధిన్ద్రియస్స అధిమత్తతం కోసజ్జపాతతో రక్ఖన్తీ వీరియాదిభావనా వియ వీరియిన్ద్రియస్స అధిమత్తతం ఉద్ధచ్చపాతతో రక్ఖన్తీ ఏకంసతో హాపేతి. తేన వుత్తం ‘‘పస్సద్ధఆదిభావనాయ హాపేతబ్బ’’న్తి. సోణత్థేరస్స వత్థూతి సుకుమారసోణత్థేరస్స వత్థు. (మహావ. ౨౪౨; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౫) సో హి ఆయస్మా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సీతవనే విహరన్తో ‘‘మమ సరీరం సుఖుమాలం, న చ సక్కా సుఖేనేవ సుఖం అధిగన్తుం, కిలమేత్వాపి సమణధమ్మో కాతబ్బో’’తి తం ఠానచఙ్కమమేవ అధిట్ఠాయ పధానం అనుయుఞ్జన్తో పాదతలేసు ఫోటేసు ఉట్ఠితేసుపి వేదనం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా దళ్హం వీరియం కరోన్తో అచ్చారద్ధవీరియతాయ విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి. సత్థా తత్థ గన్త్వా వీణూపమోవాదేన ఓవదిత్వా వీరియసమతాయోజనవీథిం దస్సేన్తో కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా గిజ్ఝకూటం గతో. థేరోపి సత్థారా దిన్ననయేన వీరియసమతం యోజేత్వా భావేన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘సోణత్థేరస్స వత్థు దస్సేతబ్బ’’న్తి. సేసేసుపీతి సతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియేసుపి.
సమతన్తి సద్ధాపఞ్ఞానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనూనానధికభావం, తథా సమాధివీరియానం. యథా హి సద్ధాపఞ్ఞానం విసుం విసుం ధురియధమ్మభూతానం కిచ్చతో అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తనం విసేసతో ఇచ్ఛితబ్బం, యతో నేసం సమధురతాయ అప్పనా సమ్పజ్జతి, ఏవం సమాధివీరియానం కోసజ్జుద్ధచ్చపక్ఖికానం సమరసతాయ సతి అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థమ్భనతో సమ్పయుత్తధమ్మానం అన్తద్వయపాతాభావేన సమ్మదేవ అప్పనా ఇజ్ఝతి. ‘‘బలవసద్ధో’’తిఆది బ్యతిరేకముఖేన వుత్తస్సేవ అత్థస్స సమత్థనం. తస్సత్థో యో బలవతియా సద్ధాయ సమన్నాగతో అవిసదఞాణో, సో ముధప్పసన్నో హోతి, న అవేచ్చప్పసన్నో. తథా హి అవత్థుస్మిం పసీదతి సేయ్యథాపి తిత్థియసావకా. కేరాటికపక్ఖన్తి సాఠేయ్యపక్ఖం భజతి. సద్ధాహీనాయ పఞ్ఞాయ అతిధావన్తో ‘‘దేయ్యవత్థుపరిచ్చాగేన వినా చిత్తుప్పాదమత్తేనపి దానమయం పుఞ్ఞం హోతీ’’తిఆదీని పరికప్పేతి హేతుపతిరూపకేహి వఞ్చితో, ఏవంభూతో చ సుక్ఖతక్కవిలుత్తచిత్తో పణ్డితానం వచనం నాదియతి సఞ్ఞత్తిం న గచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘భేసజ్జసముట్ఠితో వియ రోగో అతేకిచ్ఛో హోతీ’’తి. యథా చేత్థ సద్ధాపఞ్ఞానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసమభావో న అత్థావహో, అనత్థావహోవ, ఏవం, సమాధివీరియానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసమభావో న అత్థావహో, అనత్థావహోవ, తథా న అవిక్ఖేపావహో, విక్ఖేపావహోవాతి. కోసజ్జం అభిభవతి, తేన అప్పనం న పాపుణాతీతి అధిప్పాయో. ఉద్ధచ్చం అభిభవతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తదుభయన్తి సద్ధాపఞ్ఞాద్వయం, సమాధివీరియద్వయఞ్చ. సమం కాతబ్బన్తి సమరసం కాతబ్బం.
సమాధికమ్మికస్సాతి సమథకమ్మట్ఠానికస్స. ఏవన్తి ఏవం సన్తే, సద్ధాయ థోకం బలవభావే సతీతి అత్థో. సద్దహన్తోతి ‘‘పథవీ పథవీతి మనసికరణమత్తేన కథం ఝానుప్పత్తీ’’తి అచిన్తేత్వా ‘‘అద్ధా సమ్మాసమ్బుద్ధేన వుత్తవిధి ఇజ్ఝిస్సతీ’’తి సద్దహన్తో సద్ధం జనేన్తో. ఓకప్పేన్తోతి ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా వియ అధిముచ్చనవసేన అవకప్పేన్తో పక్ఖన్దన్తో. ఏకగ్గతా బలవతీ వట్టతి సమాధిప్పధానత్తా ఝానస్స. ఉభిన్నన్తి సమాధిపఞ్ఞానం. సమాధికమ్మికస్స సమాధినో అధిమత్తతాయ పఞ్ఞాయ అధిమత్తతాపి ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ ‘‘సమతాయపీ’’తి, సమభావేనాపీతి అత్థో. అప్పనాతి లోకియప్పనా. తథా హి ‘‘హోతియేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి. లోకుత్తరప్పనా పన తేసం సమభావేనేవ ఇచ్ఛితా. యథాహ ‘‘సమథవిపస్సనం యుగనన్ధం భావేతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౭౦; పటి. మ. ౨.౫).
యది విసేసతో సద్ధాపఞ్ఞానం, సమాధివీరియానఞ్చ సమతావ ఇచ్ఛితా, కథం సతీతి ఆహ ‘‘సతి పన సబ్బత్థ బలవతీ వట్టతీ’’తి. సబ్బత్థాతి లీనుద్ధచ్చపక్ఖికేసు పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు. ఉద్ధచ్చపక్ఖికేకదేసే గణ్హన్తో ‘‘సద్ధావీరియపఞ్ఞాన’’న్తి ఆహ. అఞ్ఞథా పీతి చ గహేతబ్బా సియా. తథా హి ‘‘కోసజ్జపక్ఖికేన సమాధినా’’ ఇచ్చేవ వుత్తం, న ‘‘పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాహీ’’తి. సాతి సతి. సబ్బేసు రాజకమ్మేసు నియుత్తో సబ్బకమ్మికో. తేనాతి తేన సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బట్ఠేన కారణేన. ఆహ అట్ఠకథాయం. సబ్బత్థ నియుత్తా సబ్బత్థికా సబ్బత్థ లీనే, ఉద్ధతే చ చిత్తే ఇచ్ఛితబ్బత్తా, సబ్బే వా లీనే, ఉద్ధతే చ చిత్తే భావేతబ్బా బోజ్ఝఙ్గా అత్థికా ఏతాయాతి సబ్బత్థికా. చిత్తన్తి కుసలం చిత్తం. తస్స హి సతి పటిసరణం పరాయణం అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ. తేనాహ ‘‘ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా’’తిఆది.
ఖన్ధాదిభేదే అనోగాళ్హపఞ్ఞానన్తి పరియత్తిబాహుసచ్చవసేనపి ఖన్ధాయతనాదీసు అప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం. బహుస్సుతసేవనా హి సుతమయఞాణావహా. తరుణవిపస్సనాసమఙ్గీపి భావనామయఞాణే ఠితత్తా ఏకంసతో పఞ్ఞవా ఏవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సమపఞ్ఞాస లక్ఖణపరిగ్గాహికాయ ఉదయబ్బయపఞ్ఞాయ సమన్నాగతపుగ్గలసేవనా’’తి. ఞేయ్యధమ్మస్స గమ్భీరభావవసేన తప్పరిచ్ఛేదకఞాణస్స గమ్భీరభావగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘గమ్భీరేసు ఖన్ధాదీసు పవత్తాయ గమ్భీరపఞ్ఞాయా’’తి. తఞ్హి ఞేయ్యం తాదిసాయ పఞ్ఞాయ చరితబ్బతో గమ్భీరఞాణచరియం, తస్సా వా పఞ్ఞాయ తత్థ పభేదతో పవత్తి గమ్భీరఞాణచరియా, తస్సా పచ్చవేక్ఖణాతి ఆహ ‘‘గమ్భీరపఞ్ఞాయ పభేదపచ్చవేక్ఖణా’’తి. యథా సతివేపుల్లప్పత్తో నామ అరహా ఏవ, ఏవం పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తోతిపి సో ఏవాతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతీ’’తి. వీరియాదీసుపి ఏసేవ నయో.
‘‘తత్తం అయోఖిలం హత్థే గమేన్తీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౫౦, ౨౬౭; అ. ని. ౩.౩౬) వుత్తపఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణా నిరయే నిబ్బత్తసత్తస్స యేభుయ్యేన సబ్బపఠమం కరోన్తీతి, దేవదూతసుత్తాదీసు తస్స ఆదితో వుత్తత్తా చ ఆహ ‘‘పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణతో పట్ఠాయా’’తి. సకటవహనాదికాలేతి ఆది-సద్దేన తదఞ్ఞమనుస్సేహి, తిరచ్ఛానేహి చ విబాధియమానకాలం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘ఏకం బుద్ధన్తర’’న్తి ఇదం అపరాపరం పేతేసు ఏవ ఉప్పజ్జనకసత్తవసేన వుత్తం, ఏకచ్చానం వా పేతానం ఏకచ్చతిరచ్ఛానానం వియ తథా దీఘాయుకతాపి సియాతి తథా వుత్తం. తథా హి ‘‘కాలో నాగరాజా చతున్నం బుద్ధానం సమ్ముఖీభావం లభిత్వా ఠితో మేత్తేయ్యస్సపి భగవతో సమ్ముఖీభావం లభిస్సతీ’’తి వదన్తి, యం తస్స కప్పాయుకతా వుత్తా.
ఆనిసంసదస్సావినోతి ‘‘వీరియాయత్తో ఏవ సబ్బో లోకుత్తరో, లోకియో చ విసేసాధిగమో’’తి ఏవం వీరియే ఆనిసంసదస్సనసీలస్స. గమనవీథిన్తి సపుబ్బభాగం నిబ్బానగామినిం పటిపదం, సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గపటిపాటి, సత్తవిసుద్ధిపరమ్పరా వా. సా హి భిక్ఖునో వట్టనియ్యానాయ గన్తబ్బా పటిపదాతి కత్వా గమనవీథి నామ. కాయదళ్హీబహులోతి యథా తథా కాయస్స దళ్హీకమ్మప్పసుతో. పిణ్డన్తి రట్ఠపిణ్డం. పచ్చయదాయకానం అత్తని కారస్స అత్తనో సమ్మాపటిపత్తియా మహప్ఫలభావస్స కరణేన పిణ్డస్స భిక్ఖాయ పటిపూజనా పిణ్డాపచాయనం.
నీహరన్తోతి పత్తథవికతో నీహరన్తో. తం సద్దం సుత్వాతి తం ఉపాసికాయ వచనం అత్తనో వసనపణ్ణసాలద్వారే ఠితోవ పఞ్చాభిఞ్ఞతాయ దిబ్బసోతేన సుత్వా. మనుస్ససమ్పత్తి, దిబ్బసమ్పత్తి, నిబ్బానసమ్పత్తీతి ఇమా తిస్సో సమ్పత్తియో. దాతుం సక్ఖిస్ససీతి ‘‘తయి కతేన దానమయేన, వేయ్యావచ్చమయేన చ పుఞ్ఞకమ్మేన ఖేత్తవిసేసభావూపగమనేన అపరాపరం దేవమనుస్ససమ్పత్తియో, అన్తే నిబ్బానసమ్పత్తిఞ్చ దాతుం సక్ఖిస్ససీ’’తి థేరో అత్తానం పుచ్ఛతి. సితం కరోన్తో వాతి ‘‘అకిచ్ఛేనేవ మయా వట్టదుక్ఖం సమతిక్కన్త’’న్తి పచ్చవేక్ఖణావసానే సఞ్జాతపామోజ్జవసేన సితం కరోన్తో ఏవ.
విప్పటిపన్నన్తి జాతిధమ్మకులధమ్మాదిలఙ్ఘనేన అసమ్మాపటిపన్నం. ఏవం యథా అసమ్మాపటిపన్నో పుత్తో తాయ ఏవ అసమ్మాపటిపత్తియా కులసన్తానతో బాహిరో హుత్వా పితు సన్తికా దాయజ్జస్స న భాగీ, ఏవం. కుసీతోపి తేన కుసీతభావేన అసమ్మాపటిపన్నో సత్థు సన్తికా లద్ధబ్బఅరియధనదాయజ్జస్స న భాగీ. ఆరద్ధవీరియోవ లభతి సమ్మాపటిపజ్జనతో. ఉప్పజ్జతి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి యోజనా, ఏవం సబ్బత్థ.
మహాతి సీలాదీహి గుణేహి మహన్తో విపులో అనఞ్ఞసాధారణో. తం పనస్స గుణమహత్తం దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనేన లోకే పాకటన్తి దస్సేన్తో ‘‘సత్థునో హీ’’తిఆదిమాహ.
యస్మా సత్థుసాసనే పబ్బజితస్స పబ్బజ్జూపగమేన సక్యపుత్తస్సభావో సమ్పజాయతి, తస్మా బుద్ధపుత్తభావం దస్సేన్తో ‘‘అసమ్భిన్నాయా’’తిఆదిమాహ.
అలసానం భావనాయ నామమత్తమ్పి అజానన్తానం కాయదళ్హీబహులానం యావదత్థం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖాదిఅనుయుఞ్జనకానం తిరచ్ఛానకథికానం పుగ్గలానం దూరతో వజ్జనా కుసీతపుగ్గలపరివజ్జనా. ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౨౩; ౩.౬౫; సం. ని. ౪.౧౨౦; మహాని. ౧౬౧) భావనారద్ధవసేన ఆరద్ధవీరియానం దళ్హపరక్కమానం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనా ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనా. తేనాహ ‘‘కుచ్ఛిం పూరేత్వా’’తిఆది. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౬౪) పన జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణా, సబ్రహ్మచారీమహత్తపచ్చవేక్ఖణాతి ఇదం ద్వయం న గహితం, థినమిద్ధవినోదనతా, సమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణతాతి ఇదం ద్వయం గహితం. తత్థ ఆనిసంసదస్సావితాయ ఏవ సమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణా గహితా హోతి లోకియలోకుత్తరవిసేసాధిగమస్స వీరియాయత్తతాదస్సనభావతో. థినమిద్ధవినోదనం తదధిముత్తతాయ ఏవ గహితం హోతి, వీరియుప్పాదనే యుత్తప్పయుత్తస్స థినమిద్ధవినోదనం అత్థసిద్ధమేవ. తత్థ థినమిద్ధవినోదనకుసీతపుగ్గలపరివజ్జనఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవన- తదధిముత్తతాపటిపక్ఖవిధమనపచ్చయూపసంహారవసేన, అపాయభయపచ్చవేక్ఖణాదయో సముత్తేజనవసేన వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదకా దట్ఠబ్బా.
పురిముప్పన్నా పీతి పరతో ఉప్పజ్జనకపీతియా విసేసకారణసభాగహేతుభావతో ‘‘పీతియేవ పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా ధమ్మా’’తి వుత్తా, తస్సా పన బహుసో పవత్తియా పుథుత్తం ఉపాదాయ బహువచననిద్దేసో. యథా సా ఉప్పజ్జతి, ఏవం పటిపత్తి తస్సా ఉప్పాదకమనసికారో.
‘‘బుద్ధానుస్సతీ’’తిఆదీసు వత్తబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
బుద్ధానుస్సతియా ఉపచారసమాధినిట్ఠత్తా వుత్తం ‘‘యావ ఉపచారా’’తి. సకలసరీరం ఫరమానోతి పీతిసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి సకలసరీరం ఫరమానో. ధమ్మగుణే అనుస్సరన్తస్సాపి యావ ఉపచారా సకలసరీరం ఫరమానో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతీతి యోజనా, ఏవం సేసఅనుస్సతీసు. పసాదనీయసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణాయఞ్చ యోజేతబ్బం తస్సాపి విముత్తాయతనభావేన తగ్గతికత్తా. సఙ్ఖారానం సప్పదేసవూపసమేపి నిప్పదేసవూపసమే వియ తథా పఞ్ఞాయ పవత్తితో భావనామనసికారో కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థో హుత్వా ఉపచారసమాధిం ఆవహన్తో తథారూపపీతిసోమనస్ససమన్నాగతో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ హోతీతి ఆహ ‘‘సమాపత్తియా…పే… పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపీ’’తి. తత్థ ‘‘విక్ఖమ్భితా కిలేసా’’తి పాఠో. తే హి న సముదాచరన్తీతి. ఇతి-సద్దో కారణత్థో, యస్మా న సముదాచరన్తి, తస్మా తం నేసం అసముదాచారం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాతి యోజనా. న హి కిలేసే పచ్చవేక్ఖన్తస్స బోజ్ఝఙ్గుప్పత్తి యుత్తా. పసాదనీయేసు ఠానేసు పసాదసినేహాభావేన థూససమహదయతా లూఖతా, సా తత్థ ఆదరగారవాకరణేన విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అసక్కచ్చకిరియాయ సంసూచితలూఖభావే’’తి.
కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా పస్సద్ధి ఏవ యథావుత్తబోధిఅఙ్గభూతో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, తస్స పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఏవం ఉప్పాదో హోతీతి యోజనా.
పణీతభోజనసేవనతాతి పణీతసప్పాయభోజనసేవ నతా. ఉతుఇరియాపథసుఖగ్గహణేన సప్పాయఉతుఇరియాపథగ్గహణం దట్ఠబ్బం. తఞ్హి తివిధమ్పి సప్పాయం సేవియమానం కాయస్స కల్లతాపాదనవసేన చిత్తస్స కల్లతం ఆవహన్తం దువిధాయపి పస్సద్ధియా కారణం హోతి. అహేతుకం సత్తేసు లబ్భమానం సుఖదుక్ఖన్తి అయమేకో అన్తో, ఇస్సరాదివిసమహేతుకన్తి పన అయం దుతియో. ఏతే ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ యథాసకం కమ్మునా హోతీతి అయం మజ్ఝిమా పటిపత్తి. మజ్ఝత్తో పయోగో యస్స సో మజ్ఝత్తపయోగో, తస్స భావో మజ్ఝత్తపయోగతా. అయఞ్హి పహాయ సారద్ధకాయతం పస్సద్ధకాయతాయ కారణం హోన్తీ పస్సద్ధిద్వయం ఆవహతి, ఏతేనేవ సారద్ధకాయపుగ్గలపరివజ్జనపస్సద్ధకాయపుగ్గలసేవనానం తదావహనతా సంవణ్ణితాతి దట్ఠబ్బం.
యథాసమాహితాకారసల్లక్ఖణవసేన గయ్హమానో పురిముప్పన్నో సమథో ఏవ సమథనిమిత్తం. నానారమ్మణే పరిబ్భమనేన వివిధం అగ్గం ఏతస్సాతి బ్యగ్గో, విక్ఖేపో. తథా హి సో అనవట్ఠానరసో, భన్తతాపచ్చుపట్ఠానో చ వుత్తో, ఏకగ్గతాభావతో బ్యగ్గపటిపక్ఖోతి అబ్యగ్గో, సమాధి. సో ఏవ నిమిత్తన్తి పుబ్బే వియ వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘అవిక్ఖేపట్ఠేన చ అబ్యగ్గనిమిత్త’’న్తి.
వత్థువిసదకిరియా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా చ పఞ్ఞావహా వుత్తా, సమాధానావహాపి తా హోన్తి సమాధానావహభావేనేవ పఞ్ఞావహభావతోతి వుత్తం ‘‘వత్థువిసద…పే… వేదితబ్బా’’తి.
కరణభావనాకోసల్లానం అవినాభావతో, రక్ఖనకోసల్లస్స చ తంమూలకత్తా ‘‘నిమిత్తకుసలతా నామ కసిణనిమిత్తస్స ఉగ్గహణకుసలతా’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. కసిణనిమిత్తస్సాతి చ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. అసుభనిమిత్తస్సాపి హి యస్స కస్సచి ఝానుప్పత్తినిమిత్తస్స ఉగ్గహణకోసల్లం నిమిత్తకుసలతా ఏవాతి. అతిసిథిలవీరియతాదీహీతి ఆది-సద్దేన పఞ్ఞాపయోగమన్దతం, పమోదవేకల్లఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్స పగ్గణ్హనన్తి తస్స లీనస్స చిత్తస్స ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిసముట్ఠాపనేన లయాపత్తితో సముద్ధరణం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే లీనం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? లీనం, భిక్ఖవే, చిత్తం తం ఏతేహి ధమ్మేహి సుసముట్ఠాపయం హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలితుకామో అస్స, సో తత్థ సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని గోమయాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని కట్ఠాని పక్ఖిపేయ్య, ముఖవాతఞ్చ దదేయ్య, న చ పంసుకేన ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలితున్తి. ఏవం భన్తే’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఏత్థ చ యథాసకం ఆహారవసేన ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనాసముట్ఠాపనాతి వేదితబ్బా, సా అనన్తరం విభావితా ఏవ. ఆరద్ధవీరియతాదీహీతి ఆది-సద్దేన పఞ్ఞాపయోగబలవతం, పమోదుబ్బిలావనఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్స నిగ్గణ్హనన్తి తస్స ఉద్ధతస్స చిత్తస్స సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిసముట్ఠాపనేన ఉద్ధతాపత్తితో నిసేధనం. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా –
‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? ఉద్ధతం, భిక్ఖవే, చిత్తం తం ఏతేహి ధమ్మేహి సువూపసమయం హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతుకామో అస్స, సో తత్థ అల్లాని చేవ తిణాని…పే… పంసుకేన చ ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతున్తి. ఏవం భన్తే’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఏత్థాపి యథాసకం ఆహారవసేన పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనాసముట్ఠాపనాతి వేదితబ్బా, తత్థ పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనా వుత్తా ఏవ. సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స అనన్తరం వక్ఖతి. పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయాతి పఞ్ఞాబ్యాపారస్స అప్పభావేన. యథా హి దానం అలోభపధానం, సీలం అదోసపధానం, ఏవం భావనా అమోహపధానా. తత్థ యదా పఞ్ఞా న బలవతీ హోతి, తదా భావనా పుబ్బేనాపరం విసేసావహా న హోతి, అనభిసఙ్ఖతో వియ ఆహారో పురిసస్స యోగినో చిత్తస్స అభిరుచిం న జనేతి, తేన తం నిరస్సాదం హోతి, తథా భావనాయ సమ్మదేవ అవీథిపటిపత్తియా ఉపసమసుఖం న విన్దతి, తేనాపి చిత్తం నిరస్సాదం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాపయోగ…పే… నిరస్సాదం హోతీ’’తి. తస్స సంవేగుప్పాదనం, పసాదుప్పాదనఞ్చ తికిచ్ఛనన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘అట్ఠ సంవేగవత్థూనీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ జాతిజరాబ్యాధిమరణాని యథారహం సుగతియం, దుగ్గతియఞ్చ హోన్తీతి తదఞ్ఞమేవ పఞ్చవిధబన్ధనాదిఖుప్పిపాసాది అఞ్ఞమఞ్ఞం విబాధనాదిహేతుకం అపాయదుక్ఖం దట్ఠబ్బం, తయిదం సబ్బం తేసం తేసం సత్తానం పచ్చుప్పన్నభవనిస్సితం గహితన్తి అతీతే అనాగతే చ కాలే వట్టమూలకదుక్ఖాని విసుం గహితాని. యే పన సత్తా ఆహారూపజీవినో, తత్థ చ ఉట్ఠానఫలూపజీవినో, తేసం అఞ్ఞేహి అసాధారణం జీవికాదుక్ఖం అట్ఠమం సంవేగవత్థు గహితన్తి దట్ఠబ్బం. అయం వుచ్చతి సమయే సమ్పహంసనాతి అయం భావనాచిత్తస్స సమ్పహంసితబ్బసమయే వుత్తనయేన సంవేగజననవసేన చేవ పసాదుప్పాదనవసేన చ సమ్మదేవ పహంసనా, సంవేగజననపుబ్బకపసాదుప్పాదనేన తోసనాతి అత్థో.
సమ్మాపటిపత్తిం ఆగమ్మాతి లీనుద్ధచ్చవిరహేన, సమథవీథిపటిపత్తియా చ సమ్మా అవిసమం సమ్మదేవ భావనాపటిపత్తిం ఆగమ్మ. ‘‘అలీన’’న్తిఆదీసు కోసజ్జపక్ఖికానం ధమ్మానం అనధిమత్తతాయ అలీనం, ఉద్ధచ్చపక్ఖికానం అనధిమత్తతాయ అనుద్ధతం, పఞ్ఞాపయోగసమ్పత్తియా, ఉపసమసుఖాధిగమేన చ అనిరస్సాదం, తతో ఏవ ఆరమ్మణే సమప్పవత్తంసమథవీథిపటిపన్నం. తత్థ అలీనతాయ పగ్గహే, అనుద్ధతతాయ నిగ్గహే, అనిరస్సాదతాయ సమ్పహంసనే న బ్యాపారం ఆపజ్జతి. అలీనానుద్ధతతా హి ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం, అనిరస్సాదతాయ సమథవీథిపటిపన్నం, సమప్పవత్తియా వా అలీనం అనుద్ధతం. సమథవీథిపటిపత్తియా అనిరస్సాదన్తి దట్ఠబ్బం. అయం వుచ్చతి సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతాతి అయం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బసమయే భావనాచిత్తస్స పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు అబ్యావటతాసఙ్ఖాతం పటిపక్ఖం అభిభుయ్య పేక్ఖనా వుచ్చతి. పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనతో, విపస్సనాయ అధిట్ఠానభావూపగమనతో చ ఉపచారజ్ఝానమ్పి సమాధాన కిచ్చనిప్ఫత్తియా పుగ్గలస్స సమాహితభావసాధనం ఏవాతి తత్థ సమధురభావేనాహ ‘‘ఉపచారం వా అప్పనం వా’’తి.
ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా ధమ్మాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. అనురోధవిరోధవిప్పహానవసేన మజ్ఝత్తభావో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స కారణం తస్మిం సతి సిజ్ఝనతో, అసతి చ అసిజ్ఝనతో. సో చ మజ్ఝత్తభావో విసయవసేన దువిధోతి ఆహ ‘‘సత్తమజ్ఝత్తతా సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతా’’తి. తదుభయే చ విరుజ్ఝనం పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనాయ ఏవ దూరీకతన్తి అనురుజ్ఝనస్సేవ పహానవిధిం దస్సేతుం ‘‘సత్తమజ్ఝత్తతా’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనతా’’తి. ఉపేక్ఖాయ హి విసేసతో రాగో పటిపక్ఖో. తథా చాహ ‘‘ఉపేక్ఖా రాగబహులస్స విసుద్ధిమగ్గో’’తి (విసుద్ధి. ౧.౨౬౭). ద్వీహాకారేహీతి కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణం, అత్తసుఞ్ఞతాపచ్చవేక్ఖణన్తి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి. ద్వీహేవాతి అవధారణం సఙ్ఖ్యాసమానతాదస్సనత్థం. సఙ్ఖ్యా ఏవేత్థ సమానా, న సఙ్ఖ్యేయ్యం సబ్బథా సమానన్తి. అస్సామికభావో అనత్తనియతా. సతి హి అత్తని తస్స కిఞ్చనభావేన చీవరం, అఞ్ఞం వా కిఞ్చి అత్తనియం నామ సియా, సో పన కోచి నత్థేవాతి అధిప్పాయో. అనద్ధనియన్తి న అద్ధానక్ఖమం న చిరట్ఠాయి, ఇత్తరం అనిచ్చన్తి అత్థో. తావకాలికన్తి తస్సేవ వేవచనం.
మమాయతీతి మమత్తం కరోతి ‘‘మమా’’తి తణ్హాయ పరిగ్గయ్హ తిట్ఠతి.
మమాయన్తాతి మానం దబ్బం కరోన్తా.
అయం సతిపట్ఠానదేసనా పుబ్బభాగమగ్గవసేన దేసితాతి పుబ్బభాగియబోజ్ఝఙ్గే సన్ధాయాహ ‘‘బోజ్ఝఙ్గపరిగ్గాహికా సతి దుక్ఖసచ్చ’’న్తి. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
బోజ్ఝఙ్గపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుసచ్చపబ్బవణ్ణనా
౩౮౬. యథాసభావతోతి అవిపరీతసభావతో. బాధనక్ఖణతో యో యో వా సభావో యథాసభావో, తతో, రుప్పనాది కక్ఖళాదిసభావతోతి అత్థో. జనికం సముట్ఠాపికన్తి పవత్తలక్ఖణస్స దుక్ఖస్స జనికం నిమిత్తలక్ఖణస్స సముట్ఠాపికం. పురిమతణ్హన్తి యథాపరిగ్గహితస్స దుక్ఖస్స నిబ్బత్తితో పురేతరం సిద్ధం తణ్హం. సిద్ధే హి కారణే తస్స ఫలుప్పత్తి. అయం దుక్ఖసముదయోతి పజానాతీతి యోజనా. అయం దుక్ఖనిరోధోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఉభిన్నం అప్పవత్తిన్తి దుక్ఖం, సముదయో చాతి ద్విన్నం అప్పవత్తినిమిత్తం, తదుభయం న పవత్తి ఏతాయాతి అప్పవత్తి, అసఙ్ఖతా ధాతు. దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చం పరిజానాతి పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పరిచ్ఛిన్దతీతి దుక్ఖపరిజాననో, అరియమగ్గో, తం దుక్ఖపరిజాననం. సేసపదద్వయేపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.
దుక్ఖసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా
౩౮౮. ఏవం వుత్తాతి ఏవం ఉద్దేసవసేన వుత్తా. సబ్బసత్తానం పరియాదానవచనం బ్యాపనిచ్ఛావసేన ఆమేడితనిద్దేసభావతో. సత్తనికాయేతి సత్తానం నికాయే, సత్తఘటే సత్తసమూహేతి అత్థో. దేవమనుస్సాదిభేదాసు హి గతీసు భుమ్మదేవాదిఖత్తియాదిహత్థిఆదిఖుప్పిపాసికాదితంతంజాతివిసిట్ఠో సత్తసమూహో సత్తనికాయో. నిప్పరియాయతో ఖన్ధానం పఠమాభినిబ్బత్తి జాతీతి కత్వా ‘‘జననం జాతీ’’తి వత్వా స్వాయం ఉప్పాదవికారో అపరినిప్ఫన్నో యేసు ఖన్ధేసు ఇచ్ఛితబ్బో, తే తేనేవ సద్ధిం దస్సేతుం ‘‘సవికారాన’’న్తిఆది వుత్తం. సవికారానన్తి ఉప్పాదసఙ్ఖాతేన వికారేన సవికారానం. జాతిఆదీని హి తీణి లక్ఖణాని ధమ్మానం వికారవిసేసాతి. ‘‘ఉపసగ్గమణ్డితవేవచన’’న్తి ఇమినా కేవలం ఉపసగ్గేన పదవడ్ఢనం కతన్తి దస్సేతి. అనుపవిట్ఠాకారేనాతి అణ్డకోసం, వత్థికోసఞ్చ ఓగాహనాకారేన. నిబ్బత్తిసఙ్ఖాతేనాతి ఆయతనానం పారిపూరిసంసిద్ధిసఙ్ఖాతేన.
అథ వా జననం జాతీతి అపరిపుణ్ణాయతనం జాతిమాహ. సఞ్జాతీతి సమ్పుణ్ణాయతనం. సమ్పుణ్ణా హి జాతి సఞ్జాతి. ఓక్కమనట్ఠేన ఓక్కన్తీతి అణ్డజజలాబుజవసేన జాతి. తే హి అణ్డకోసం, వత్థికోసఞ్చ ఓక్కమన్తా పవిసన్తా వియ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. అభినిబ్బత్తనట్ఠేన అభినిబ్బత్తీతి సంసేదజఓపపాతికవసేన. తే హి పాకటా ఏవ హుత్వా నిబ్బత్తన్తి. అభిబ్యత్తా నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి. ‘‘జననం జాతీ’’తిఆది ఆయతనవసేన, యోనివసేన చ ద్వీహి ద్వీహి పదేహి సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా జాతిం దస్సేతుం వుత్తం. ‘‘తేసం తేసం సత్తానం…పే… అభినిబ్బత్తీ’’తి సత్తవసేన వుత్తత్తా సమ్ముతికథా. పాతుభావోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా, తేన ‘‘ఆయతనానం పటిలాభో’’తి ఇమస్స పదస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అయమ్పి హి పరమత్థకథాతి. ఏకవోకారభవాదీసూతి ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు. తస్మిం ఖన్ధానం పాతుభావే సతి. ఆయతనానం పటిలాభోతి ఏకచతువోకారభవేసు ద్విన్నం ద్విన్నం ఆయతనానం వసేన, సేసేసు రూపధాతుయం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పజ్జమానానం పఞ్చన్నం, కామధాతుయం వికలావికలిన్ద్రియానం వసేన సత్తన్నం, నవన్నం, దసన్నం, పునదసన్నం, ఏకాదసన్నఞ్చ ఆయతనానం వసేన సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. పాతుభవన్తానేవ, న కుతోచి ఆగతాని. పటిలద్ధాని నామ హోన్తి సత్తసన్తానస్స తస్స సంవిజ్జమానత్తా. ఆయతనానం పటిలాభోతి వా ఆయతనానం అత్తలాభో వేదితబ్బో.
౩౮౯. సభావనిద్దేసోతి సరూపనిద్దేసో. సరూపఞ్హేతం జిణ్ణతాయ, యదిదం ‘‘జరా’’తి, ‘‘వయోహానీతి వా. జీరణమేవ జీరణతా, జీరన్తస్స వా ఆకారో తా-సద్దేన వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఆకారభావనిద్దేసో’’తి. ఖణ్డితదన్తా ఖణ్డితా నామ ఉత్తరపదలోపేన. యస్స వికారస్స వసేన సత్తో ‘‘ఖణ్డితో’’తి వుచ్చతి, తం ఖణ్డిచ్చం. తథా పలితాని అస్స సన్తీతి ‘‘పలితో’’తి వుచ్చతి, తం పాలిచ్చం. వలిత్తచతాయ వా వలి తచో అస్సాతి వలిత్తచో.
ఫలూపచారేనాతి ఫలవోహారేన.
౩౯౦. చవనమేవ చవనతా, చవన్తస్స వా ఆకారో తా-సద్దేన వుత్తో. ఖన్ధా భిజ్జన్తీతి ఏకభవపరియాపన్నస్స ఖన్ధసన్తానస్స పరియోసానభూతా ఖన్ధా భిజ్జన్తి, తేనేవ భేదేన నిరోధనం అదస్సనం గచ్ఛన్తి, తస్మా భేదో అన్తరధానం మరణం. మచ్చుమరణన్తి మచ్చుసఙ్ఖాతం ఏకభవపరియాపన్నజీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదభూతం మరణం. తేనాహ ‘‘న ఖణికమరణ’’న్తి. ‘‘మచ్చు మరణ’’న్తి సమాసం అకత్వా యో ‘‘మచ్చూ’’తి వుచ్చతి భేదో, యఞ్చ మరణం పాణచాగో, ఇదం వుచ్చతి మరణన్తి విసుం సమ్బన్ధో న న యుజ్జతి. కాలకిరియాతి మరణకాలో, అనతిక్కమనీయత్తా విసేసేన ‘‘కాలో’’తి వుత్తోతి తస్స కిరియా, అత్థతో చుతిఖన్ధానం భేదప్పత్తియేవ, కాలస్స వా అన్తకస్స కిరియాతి యా లోకే వుచ్చతి, సా చుతి, మరణన్తి అత్థో. అయం సబ్బాపి సమ్ముతికథావ ‘‘యం తేసం తేసం సత్తాన’’న్తిఆదినా సత్తవసేన వుత్తత్తా. అయం పరమత్థకథా పరమత్థతో లబ్భమానానం రుప్పనాదిసభావానం ధమ్మానం వినస్సనజోతనాభావతో.
అత్తాతి భవతి ఏత్థ చిత్తన్తి అత్తభావో, ఖన్ధసమూహో, తస్స నిక్ఖేపో నిక్ఖిపనం, పాతనం వినాసోతి అత్థో. అట్ఠకథాయంపన ‘‘మరణం పత్తస్సా’’తిఆదినా నిక్ఖేపహేతుతాయ పతనం ‘‘నిక్ఖేపో’’తి ఫలూపచారేన వుత్తన్తి దస్సేతి. ‘‘ఖన్ధానం భేదో’’తి పబన్ధవసేన పవత్తమానస్స ధమ్మసమూహస్స వినాసజోతనాతి ఏకదేసతో పరమత్థకథా, ‘‘జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదో’’తి పనేత్థ న కోచి వోహారలేసో పీతి ఆహ ‘‘జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదో పన సబ్బాకారతో పరమత్థతో మరణ’’న్తి. ఏవం సన్తేపి యస్స ఖన్ధభేదస్స పవత్తత్తా ‘‘తిస్సో మతో, ఫుస్సో మతో’’తి వోహారో హోతి, సో భేదో ఖన్ధప్పబన్ధస్స అనుపచ్ఛిన్నతాయ ‘‘సమ్ముతిమరణ’’న్తి వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘ఏతదేవ సమ్ముతిమరణన్తిపి వుచ్చతీ’’తి. తేనాహ ‘‘జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదమేవ హీ’’తిఆది. సబ్బసో పబన్ధసముచ్ఛేదో హి సముచ్ఛేదమరణన్తి.
౩౯౧. బ్యసనేనాతి అనత్థేన. ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౧) వియ ధమ్మ-సద్దో హేతుపరియాయోతి ఆహ ‘‘దుక్ఖకారణేనా’’తి. సోచనన్తి లక్ఖితబ్బతాయ సోచనలక్ఖణో. సోచితస్స సోచనకస్స పుగ్గలస్స, చిత్తస్స వా భావో సోచితభావో. అబ్భన్తరేతి అత్తభావస్స అన్తో. అత్తనో లూఖసభావతాయ సోసేన్తో. థామగమనేన సమన్తతో సోసనవసేన పరిసోసేన్తో.
౩౯౨. ‘‘ఆదిస్స ఆదిస్స దేవన్తి పరిదేవన్తి ఏతేనాతి ఆదేవో’’తి ఆదేవన-సద్దం కత్వా అస్సుమోచనాదివికారం ఆపజ్జన్తానం తబ్బికారాపత్తియా సో సద్దో కారణభావేన వుత్తో. తం తం వణ్ణన్తి తం తం గుణం. తస్సేవాతి ఆదేవపరిదేవస్సేవ. భావనిద్దేసాతి ‘‘ఆదేవితత్తం పరిదేవితత్త’’న్తి భావనిద్దేసా.
౩౯౩. నిస్సయభూతో కాయో ఏతస్స అత్థీతి కాయికం. తేనాహ ‘‘కాయపసాదవత్థుక’’న్తి. దుక్కరం ఖమనం ఏతస్సాతి దుక్ఖమనం, సో ఏవ అత్థో సభావోతి దుక్ఖమనట్ఠో, తేన. సాతవిధురతాయ అసాతం.
౩౯౪. చేతసి భవన్తి చేతసికం, తం పన యస్మా చిత్తేన సమం పకారేహి యుత్తం, తస్మా ఆహ ‘‘చిత్తసమ్పయుత్త’’న్తి.
౩౯౫. సబ్బవిసయపటిపత్తినివారణవసేన సమన్తతో సీదనం సంసీదనం. ఉట్ఠాతుమ్పి అసక్కుణేయ్యతాకరణవసేన అతిబలవం, విరూపం వా సీదనం విసీదనం. చిత్తకిలమథోతి విసీదనాకారేన చిత్తస్స పరిఖేదో. ఉపాయాసో, సయం న దుక్ఖో దోసత్తా, సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నధమ్మన్తరత్తా వా. యే పన దోమనస్సమేవ ‘‘ఉపాయాసో’’తి వదేయ్యుం, తే ‘‘ఉపాయాసో తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సమ్పయుత్తో, ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్తో’’తి (ధాతు. ౨౪౯). ఇమాయ పాళియా పటిక్ఖిపితబ్బా. ఉప-సద్దో భుసత్థోతి ఆహ ‘‘బలవతరం ఆయాసో ఉపాయాసో’’తి. ధమ్మమత్తతాదీపనో భావనిద్దేసో ధమ్మతో అఞ్ఞస్స కత్తుఅభావజోతనో, అసతి చ కత్తరి తేన కత్తబ్బస్స, పరిగ్గహేతబ్బస్స చ అభావో ఏవాతి ఆహ ‘‘అత్తత్తనియాభావదీపకాభావనిద్దేసా’’తి.
౩౯౮. జాతిధమ్మానన్తి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దో పకతిపరియాయోతి ఆహ ‘‘జాతిసభావాన’’న్తి, జాయనపకతికానన్తి వుత్తం హోతి. మగ్గభావనాయ మగ్గభావనిచ్ఛాహేతుకతా ఇచ్ఛితబ్బాతి తాదిసం ఇచ్ఛం నివత్తేన్తో ‘‘వినా మగ్గభావన’’న్తి ఆహ. అపరో నయో న ఖో పనేతన్తి యమేతం ‘‘అహో వత మయం న జాతిధమ్మా అస్సామ, న చ వత నో జాతి ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి ఏవం పహీనసముదయేసు అరియేసు విజ్జమానం అజాతిధమ్మత్తం, పరినిబ్బుతేసు చ విజ్జమానం జాతియా అనాగమనం ఇచ్ఛితం, తం ఇచ్ఛన్తస్సాపి మగ్గభావనాయ వినా అప్పత్తబ్బతో, అనిచ్ఛన్తస్సాపి భావనాయ పత్తబ్బతో న ఇచ్ఛాయ పత్తబ్బం నామ హోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. వక్ఖమానత్థసమ్పిణ్డనత్థో పి-సద్దోతి ఆహ ‘‘ఉపరి సేసాని ఉపాదాయ పి-కారో’’తి. యన్తి హేతుఅత్థే కరణే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘యేనపి ధమ్మేనా’’తి. హేతుఅత్థో హి అయం ధమ్మ-సద్దో, అలబ్భనేయ్యభావో ఏత్థ హేతు వేదితబ్బో. తన్తి వా ఇచ్ఛితస్స వత్థునో అలబ్భనం, ఏవమేత్థ ‘‘యమ్పీతి యేనపీ’’తి విభత్తివిపల్లాసేన అత్థో వుత్తో. యదా పన యం-సద్దో ‘‘ఇచ్ఛ’’న్తి ఏతం అపేక్ఖతి, తదా అలాభవిసిట్ఠా ఇచ్ఛా వుత్తా హోతి. యదా పన ‘‘న లభతీ’’తి ఏతం అపేక్ఖతి, తదా ఇచ్ఛావిసిట్ఠో అలాభో వుత్తో హోతి, సో పన అత్థతో అఞ్ఞో ధమ్మో నత్థి, తథాపి అలబ్భనేయ్యవత్థుగతా ఇచ్ఛావ వుత్తా హోతి. సబ్బత్థాతి ‘‘జరాధమ్మాన’’న్తిఆదినా ఆగతేసు సబ్బవారేసు.
సముదయసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా
౪౦౦. పునబ్భవకరణం పునోబ్భవో ఉత్తరపదలోపం కత్వా మనో-సద్దస్స వియ పురిమపదస్స ఓ-కారన్తతా దట్ఠబ్బా. అథ వా సీలనట్ఠేన ఇక-సద్దేన గమితత్థత్తా కిరియావాచకస్స సద్దస్స అదస్సనం దట్ఠబ్బం యథా ‘‘అసూపభక్ఖనసీలో అసూపికో’’తి. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘పునబ్భవం దేతి, పునబ్భవాయ సంవత్తతి, పునప్పునం భవే నిబ్బత్తేతీతి పోనోబ్భవికా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౦౩) అత్థో వుత్తో సో ‘‘తద్ధితా’’ ఇతి బహువచననిద్దేసతో, విచిత్తత్తా వా తద్ధితవుత్తియా, అభిధానలక్ఖణత్తా వా తద్ధితానం తేసుపి అత్థేసు పోనోబ్భవికసద్దసిద్ధి సమ్భవేయ్యాతి కత్వా వుత్తో. తత్థ కమ్మునా సహజాతా పునబ్భవం దేతి, అసహజాతా కమ్మసహాయభూతా పునబ్భవాయ సంవత్తతి, దువిధాపి పునప్పునం భవే నిబ్బత్తేతీతి దట్ఠబ్బా. నన్దనట్ఠేన, రఞ్జనట్ఠేన చ నన్దీరాగో, యో చ నన్దీరాగో, యా చ తణ్హాయనట్ఠేన తణ్హా, ఉభయమేతం ఏకత్థం, బ్యఞ్జనమేవ నానన్తి తణ్హా ‘‘నన్దీరాగేన సద్ధిం అత్థతో ఏకత్తమేవ గతా’’తి వుత్తా. తబ్భావత్థో హేత్థ సహ-సద్దో ‘‘సనిదస్సనా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౯) వియ. తస్మా నన్దీరాగసహగతాతి నన్దీరాగభావం గతా సబ్బాసుపి అవత్థాసు నన్దీరాగభావస్స అపచ్చక్ఖాయ వత్తనతోతి అత్థో. రాగసమ్బన్ధేన ఉప్పన్నస్సాతి వుత్తం. రూపారూపభవరాగస్స విసుం వుచ్చమానత్తా కామభవే ఏవ భవపత్థనుప్పత్తి వుత్తాతి వేదితబ్బా.
తస్మిం తస్మిం పియరూపే పఠముప్పత్తివసేన ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం, పునప్పునం పవత్తివసేన ‘‘నివిసతీ’’తి. పరియుట్ఠానానుసయవసేన వా ఉప్పత్తినివేసా యోజేతబ్బా. సమ్పత్తియన్తి మనుస్ససోభగ్గే, దేవత్తే చ. అత్తనో చక్ఖున్తి సవత్థుకం చక్ఖుం వదతి, సపసాదం వా మంసపిణ్డం. విప్పసన్నం పఞ్చపసాదన్తి పరిసుద్ధసుప్పసన్ననీలపీతలోహితకణ్హఓదాతవణ్ణవన్తం. రజతపనాళికం వియ ఛిద్దం అబ్భన్తరే ఓదాతత్తా. పామఙ్గసుత్తం వియ ఆలమ్బకణ్ణబద్ధం. తుఙ్గా ఉచ్చా దీఘా నాసికా తుఙ్గనాసా, ఏవం లద్ధవోహారం అత్తనో ఘానం. ‘‘లద్ధవోహారా’’తి వా పాఠో, తస్మిం సతి తుఙ్గా నాసా యేసం తే తుఙ్గనాసా, ఏవం లద్ధవోహారా సత్తా అత్తనో ఘానన్తి యోజనా కాతబ్బా. జివ్హం…పే… మఞ్ఞన్తి వణ్ణసణ్ఠానతో, కిచ్చతో చ. కాయం…పే… మఞ్ఞన్తి ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా. మనం…పే… మఞ్ఞన్తి అతీతాదిఅత్థచిన్తనసమత్థం. అత్తనా పటిలద్ధాని అజ్ఝత్తఞ్చ సరీరగన్ధాదీని, బహిద్ధా చ విలేపనగన్ధాదీని. ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీతి యదా ఉప్పజ్జమానా హోతి, తదా ఏత్థ ఉప్పజ్జతీతి సామఞ్ఞేన గహితా ఉప్పాదకిరియా లక్ఖణభావేన వుత్తా, విసయవిసిట్ఠా చ లక్ఖితబ్బభావేన. న హి సామఞ్ఞవిసేసేహి నానత్తవోహారో న హోతీతి. ఉప్పజ్జమానాతి వా అనిచ్ఛితో ఉప్పాదో హేతుభావేన వుత్తో, ఉప్పజ్జతీతి నిచ్ఛితో ఫలభావేన యది ఉప్పజ్జమానా హోతి, ఏత్థ ఉప్పజ్జతీతి.
నిరోధసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా
౪౦౧. ‘‘సబ్బాని నిబ్బానవేవచనానేవా’’తి వత్వా తమత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘నిబ్బానఞ్హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఆగమ్మాతి నిమిత్తం కత్వా. నిబ్బానహేతుకో హి తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో. ఖయగమనవసేన విరజ్జతి. అప్పవత్తిగమనవసేన నిరుజ్ఝతి. అనపేక్ఖతాయ చజనవసేన, హానివసేన వా చజీయతి. పున యథా నప్పవత్తతి, తథా దూర ఖిపనవసేన పటినిస్సజ్జీయతి. బన్ధనభూతాయ మోచనవసేన ముచ్చతి. అసంకిలేసవసేన న అల్లీయతి. కస్మా పనేతం నిబ్బానం ఏకమేవ సమానం నానానామేహి వుచ్చతీతి? పటిపక్ఖనానతాయాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకమేవ హీ’’తిఆదిమాహ. సఙ్ఖతధమ్మవిధురసభావత్తా నిబ్బానస్స నామానిపి గుణనేమిత్తికత్తా సఙ్ఖతధమ్మవిధురానేవ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘సబ్బసఙ్ఖతానం నామపటిపక్ఖవసేనా’’తి. అసేసం విరజ్జతి తణ్హా ఏత్థాతి అసేసవిరాగోతి. ఏస నయో సేసేసుపి. అయం పన విసేసో – నత్థి ఏతస్స ఉప్పాదో, న వా ఏతస్మిం అధిగతే పుగ్గలస్స ఉప్పాదోతి అనుప్పాదో, అసఙ్ఖతధమ్మో. ‘‘అప్పవత్త’’న్తిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఆయూహనం సముదయో, తప్పటిపక్ఖవసేన అనాయూహనం.
తణ్హా అప్పహీనే సతి యత్థ ఉప్పజ్జతి, పహానే పన సతి తత్థ తత్థేవస్సా అభావో సుదస్సితోతి ఆహ ‘‘తత్థేవ అభావం దస్సేతు’’న్తి. అపఞ్ఞత్తిన్తి అపఞ్ఞాపనం, ‘‘తిత్త అలాబు అత్థీ’’తి వోహారాభావం వా. తిత్తఅలాబువల్లియా అప్పవత్తిం ఇచ్ఛన్తో పురిసో వియ అరియమగ్గో, తస్స తస్సా అప్పవత్తినిన్నచిత్తస్స మూలచ్ఛేదనం వియ మగ్గస్స నిబ్బానారమ్మణస్స తణ్హాయ పహానం, తదప్పవత్తి వియ తణ్హాయ అప్పవత్తిభూతం నిబ్బానం దట్ఠబ్బం.
దుతియఉపమాయం దక్ఖిణద్వారం వియ నిబ్బానం, చోరఘాతకా వియ మగ్గో. దక్ఖిణద్వారే ఘాతితాపి చోరా పచ్ఛా ‘‘అటవియం చోరా ఘాతితా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం నిబ్బానం ఆగమ్మ నిరుద్ధాపి తణ్హా ‘‘చక్ఖాదీసు నిరుద్ధా’’తి వుచ్చతి తత్థ కిచ్చకరణాభావతోతి దట్ఠబ్బం. పురిమా వా ఉపమా మగ్గేన నిరుద్ధాయ ‘‘పియరూపసాతరూపేసు నిరుద్ధా’’తి వత్తబ్బతాదస్సనత్థం వుత్తా, పచ్ఛిమా నిబ్బానం ఆగమ్మ నిరుద్ధాయ ‘‘పియరూపసాతరూపేసు నిరుద్ధా’’తి వత్తబ్బతాదస్సనత్థం వుత్తాతి అయం ఏతాసం విసేసో.
మగ్గసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా
౪౦౨. అఞ్ఞమగ్గపటిక్ఖేపనత్థన్తి తిత్థియేహి పరికప్పితస్స మగ్గస్స దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదాభావపటిక్ఖేపనత్థం, అఞ్ఞస్స వా మగ్గభావపటిక్ఖేపో అఞ్ఞమగ్గపటిక్ఖేపో, తదత్థం. ‘‘అయ’’న్తి పన అత్తనో, తేసు చ భిక్ఖూసు ఏకచ్చానం పచ్చక్ఖభావతో ఆసన్నపచ్చక్ఖవచనం. ఆరకత్తాతి నిరుత్తినయేన అరియసద్దసిద్ధిమాహ. అరియభావకరత్తాతి అరియకరణో అరియోతి ఉత్తరపదలోపేన, పుగ్గలస్స అరియభావకరత్తా అరియం కరోతీతి వా అరియో, అరియఫలపటిలాభకరత్తా వా అరియం ఫలం లభాపేతి జనేతీతి అరియో. పురిమేన చేత్థ అత్తనో కిచ్చవసేన, పచ్ఛిమేన ఫలవసేన అరియనామలాభో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. చతుసచ్చపటివేధావహం కమ్మట్ఠానం చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం, చతుసచ్చం వా ఉద్దిస్స పవత్తం భావనాకమ్మం యోగినో సుఖవిసేసానం ఠానభూతన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం. పురిమాని ద్వే సచ్చాని వట్టం పవత్తిహేతుభావతో. పచ్ఛిమాని వివట్టం నివత్తితదధిగముపాయభావతో. వట్టే కమ్మట్ఠానాభినివేసో సరూపతో పరిగ్గహసబ్భావతో. వివట్టే నత్థి అవిసయత్తా, విసయత్తే చ పయోజనాభావతో. పురిమాని ద్వే సచ్చాని ఉగ్గణ్హిత్వాతి సమ్బన్ధో. కమ్మట్ఠానపాళియా హి తదత్థసల్లక్ఖణేన వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో. తేనాహ ‘‘వాచాయ పునప్పునం పరివత్తేన్తో’’తి. ఇట్ఠం కన్తన్తి నిరోధమగ్గేసు నిన్నభావం దస్సేతి, న అభినన్దనం, తన్నిన్నభావోయేవ చ తత్థ కమ్మకరణం దట్ఠబ్బం.
ఏకపటివేధేనేవాతి ఏకఞాణేనేవ పటివిజ్ఝనేన. పటివేధో పటిఘాతాభావేన విసయే నిస్సఙ్గచారసఙ్ఖాతం నిబ్బిజ్ఝనం. అభిసమయో అవిరజ్ఝిత్వా విసయస్స అధిగమసఙ్ఖాతో అవబోధో. ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా జాననమేవ వుత్తనయేన పటివేధోతి పరిఞ్ఞాపటివేధో, తేన. ఇదఞ్చ యథా తస్మిం ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా దుక్ఖస్స సరూపాదిపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తిం గహేత్వా వుత్తం, న పన మగ్గఞాణస్స ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౨.౪౮౪; ౩.౧౦౪) పవత్తనతో. పహీనస్స పున అప్పహాతబ్బతాయ పకట్ఠం హానం చజనం సముచ్ఛిన్దనం, పహానమేవ వుత్తనయేన పటివేధోతి పహానపటివేధో, తేన. అయమ్పి యస్మిం కిలేసే అప్పహీయమానే మగ్గభావనాయ న భవితబ్బం, అసతి చ మగ్గభావనాయ యో ఉప్పజ్జేయ్య, తస్స కిలేసస్స పటిఘాతం కరోన్తస్స అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తస్స ఞాణస్స తథాపవత్తియం పటిఘాతాభావేన నిస్సఙ్గచారం ఉపాదాయ ఏవం వుత్తో. సచ్ఛికిరియా పచ్చక్ఖకరణం అనుస్సవాకారపరివితక్కాదికే ముఞ్చిత్వా సరూపతో ఆరమ్మణకరణం ‘‘ఇదం త’’న్తి యథాసభావతో గహణం, సా ఏవ వుత్తనయేన పటివేధోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధో, తేన. అయం పనస్స ఆవరణస్స అసముచ్ఛిన్దనతో ఞాణం నిరోధం ఆలమ్బితుం న సక్కోతి, తస్స సముచ్ఛిన్దనతో తం సరూపతో విభావేన్తమేవ పవత్తతీతి ఏవం వుత్తో. భావనా ఉప్పాదనా, వడ్ఢనా చ. తత్థ పఠమమగ్గే ఉప్పాదనట్ఠేన, దుతియాదీసు వడ్ఢనట్ఠేన, ఉభయత్థాపి వా ఉభయథాపి వేదితబ్బం. పఠమమగ్గేపి హి యథారహం వుట్ఠానగామినియం పవత్తం పరిజాననాదిం వడ్ఢేన్తో పవత్తోతి వడ్ఢనట్ఠేన భావనా సక్కా విఞ్ఞాతుం. దుతియాదీసుపి అప్పహీనకిలేసప్పహానతో, పుగ్గలన్తరభావసాధనతో చ ఉప్పాదనట్ఠేన భావనా సక్కా విఞ్ఞాతుం, సా ఏవ వుత్తనయేన పటివేధోతి భావనాపటివేధో, తేన. అయమ్పి హి యథా ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా మగ్గధమ్మానం సరూపపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తిమేవ గహేత్వా వుత్తో.
తిట్ఠన్తు తావ యథాధిగతా మగ్గధమ్మా, యథాపవత్తేసు ఫలధమ్మేసుపి అయం యథాధిగతసచ్చధమ్మేసు వియ విగతసమ్మోహోవ హోతి. తేనేవాహ ‘‘దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో పరియోగాళ్హధమ్మో’’తి (మహావ. ౧౮; దీ. ని. ౧.౨౯౯; మ. ని. ౨.౬౯) యతో సచస్స ధమ్మతాసఞ్చోదితా యథాధిగతసచ్చధమ్మాలమ్బనియో మగ్గవీథితో పరతో మగ్గఫలపహీనావసిట్ఠకిలేసనిబ్బానానం పచ్చవేక్ఖణా పవత్తన్తి, దుక్ఖసచ్చమ్మోపి సక్కాయదిట్ఠిఆదయో. అయఞ్చ అత్థవణ్ణనా ‘‘పరిఞ్ఞాభిసమయేనా’’తిఆదీసుపి విభావేతబ్బా. ఏకాభిసమయేన అభిసమేతీతి ఏత్థాహ వితణ్డవాదీ ‘‘అరియమగ్గఞాణం చతూసు సచ్చేసు నానాభిసమయవసేన కిచ్చకర’’న్తి, సో అభిధమ్మే (కథా. ౨౭౪) ఓధిసోకథాయ సఞ్ఞాపేతబ్బో. ఇదాని తమేవ ఏకాభిసమయం విత్థారవసేన విభావేతుం ‘‘ఏవమస్సా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పుబ్బభాగే…పే… పటివేధో హోతీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను పటివేధో పుబ్బభాగియో న హోతీతి? సచ్చమేతం నిప్పరియాయతో, ఇధ పన ఉగ్గహాదివసేన పవత్తో అవబోధో పరియాయతో తథా వుత్తో. పటివేధనిమిత్తత్తా వా ఉగ్గహాదివసేన పవత్తం దుక్ఖాదీసు పుబ్బభాగే ఞాణం ‘‘పటివేధో’’తి వుత్తం, న పటివిజ్ఝనసభావం. కిచ్చతోతి పుబ్బభాగేహి దుక్ఖాదిఞాణేహి కాతబ్బకిచ్చస్స ఇధ నిప్ఫత్తితో, ఇమస్సేవ వా ఞాణస్స దుక్ఖాదిప్పకాసనకిచ్చతో, పరిఞ్ఞాదితోతి అత్థో. ఆరమ్మణపటివేధోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధమాహ. సాతి పచ్చవేక్ఖణా. ఇధాతి ఇమస్మిం ఠానే. ఉగ్గహాదీసు వుచ్చమానేసు న వుత్తా అనవసరత్తా. అధిగమే హి సతి తస్సా సియా అవసరో.
తంయేవ హి అనవసరం దస్సేతుం ‘‘ఇమస్స చా’’తిఆది వుత్తం. పుబ్బే పరిగ్గహతోతి కమ్మట్ఠానపరిగ్గహతో పుబ్బే. ఉగ్గహాదివసేన సచ్చానం పరిగ్గణ్హనఞ్హి పరిగ్గహో. తథా తాని పరిగ్గణ్హనతో మనసికారదళ్హతాయ పుబ్బభాగియా దుక్ఖపరిఞ్ఞాదయో హోన్తి యేవాతి ఆహ ‘‘పరిగ్గహతో పట్ఠాయ హోతీ’’తి. అపరభాగేతి మగ్గక్ఖణే. దుద్దసత్తాతి అత్తనో పవత్తిక్ఖణవసేన పాకటానిపి పకతిఞాణేన సభావరసతో దట్ఠుం అసక్కుణేయ్యత్తా. గమ్భీరేనేవ చ భావనాఞాణేన, తథాపి మత్థకప్పత్తేన అరియమగ్గఞాణేనేవ యాథావతో పస్సితబ్బత్తా గమ్భీరాని. తేనాహ ‘‘లక్ఖణపటివేధతో పన ఉభయమ్పి గమ్భీర’’న్తి. ఇతరాని అసంకిలిట్ఠఅసంకిలేసికతాయ అచ్చన్తసుఖప్పత్తాయ అనుప్పత్తిభవతాయ, అనుప్పన్నపుబ్బతాయ చ పవత్తివసేన అపాకటత్తా చ పరమగమ్భీరత్తా, తథా పరమగమ్భీరఞాణేనేవ పస్సితబ్బతాయ పకతిఞాణేన దట్ఠుం న సక్కుణేయ్యానీతి దుద్దసాని. తేనాహ ‘‘ఇతరేసం పనా’’తిఆది. పయోగోతి కిరియా, వాయామో వా. తస్స మహన్తతరస్స ఇచ్ఛితబ్బతం, దుక్కరతరతఞ్చ ఉపమాహి దస్సేతి ‘‘భవగ్గగ్గహణత్థ’’న్తిఆదినా. పటివేధక్ఖణేతి అరియస్స మగ్గస్స చతుసచ్చసమ్పటివేధక్ఖణే. ఏకమేవ తం ఞాణన్తి దుక్ఖాదీసు పరిఞ్ఞాదికిచ్చసాధనవసేన ఏకమేవ తం మగ్గఞాణం హోతి.
ఇమేసు తీసు ఠానేసూతి ఇమేసు విరమితబ్బతావసేన జోతితేసు తీసు కామబ్యాపాదవిహింసావితక్కవత్థూసు. విసుం విసుం ఉప్పన్నస్స తివిధఅకుసలసఙ్కప్పస్స. పదపచ్ఛేదతోతి ఏత్థ గతమగ్గో ‘‘పద’’న్తి వుచ్చతి, యేన చ ఉపాయేన కారణేన కామవితక్కో ఉప్పజ్జతి, సో తస్స గతమగ్గోతి తస్స పచ్ఛేదో ఘాతో పదపచ్ఛేదో, తతో పదపచ్ఛేదతో. అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనం అనుప్పత్తిసాధనం, తస్స వసేన. మగ్గకిచ్చసాధనేన మగ్గఙ్గం పూరయమానో ఏకోవ తివిధకిచ్చసాధనో కుసలసఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి. తివిధాకుసలసఙ్కప్పసముచ్ఛేదనమేవ హేత్థ తివిధకిచ్చసాధనం దట్ఠబ్బం. ఇమినా నయేన ‘‘ఇమేసు చతూసు ఠానేసూ’’తిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో.
ముసావాదావేరమణిఆదయోతి ఏత్థ యస్మా సిక్ఖాపదవిభఙ్గే (విభ. ౭౦౩) విరతిచేతనా, సబ్బే సమ్పయుత్తధమ్మా చ సిక్ఖాపదానీతి ఆగతానీతి తత్థ పధానానం విరతిచేతనానం వసేన ‘‘విరతియోపి హోన్తి చేతనాయోపీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౭౦౩) సమ్మోహవినోదనియం వుత్తం, తస్మా కేచి ‘‘ఆది-సద్దేన న కేవలం పిసుణవాచా వేరమణిఆదీనంయేవ సఙ్గహో, అథ ఖో తాదిసానం చేతనానమ్పి సఙ్గహో’’తి వదన్తి, తం పుబ్బభాగవసేన వుచ్చమానత్తా యుజ్జేయ్య, ముసావాదాదీహి విరమణకాలే వా విరతియో, సుభాసితాదివాచాభాసనాదికాలే చ చేతనాయో యోజేతబ్బా, మగ్గక్ఖణే పన విరతియోవ ఇచ్ఛితబ్బా చేతనానం అమగ్గఙ్గత్తా. ఏకస్స ఞాణస్స దుక్ఖాదిఞాణతా వియ, ఏకాయ విరతియా ముసావాదాదివిరతిభావో వియ చ ఏకాయ చేతనాయ సమ్మావాచాదికిచ్చత్తయసాధనసభావాభావా సమ్మావాచాదిభావాసిద్ధితో, తంసిద్ధియం అఙ్గత్తయతాసిద్ధితో చ.
భిక్ఖుస్స ఆజీవహేతుకం కాయవచీదుచ్చరితం నామ అయోనిసో ఆహారపరియేసనహేతుకమేవ సియాతి ఆహ ‘‘ఖాదనీయ…పే… దుచ్చరిత’’న్తి. కాయవచీదుచ్చరితగ్గహణఞ్చ కాయవచీద్వారేయేవ ఆజీవపకోపో, న మనోద్వారేతి దస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘ఇమేసుయేవ సత్తసు ఠానేసూ’’తి.
అనుప్పన్నానన్తి అసముదాచారవసేన వా అననుభూతారమ్మణవసేన వా అనుప్పన్నానం. అఞ్ఞథా హి అనమతగ్గే సంసారే అనుప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా నామ న సన్తి. తేనాహ ‘‘ఏకస్మిం భవే’’తిఆది. యస్మిం భవే అయం ఇమం వీరియం ఆరభతి, తస్మిం ఏకస్మిం భవే.జనేతీతి ఉప్పాదేతి. తాదిసం ఛన్దం కురుమానో ఏవం ఛన్దం జనేతి నామ. వాయామం కరోతీతి పయోగం పరక్కమం కరోతి. వీరియం పవత్తేతీతి కాయికచేతసికవీరియం పకారతో వత్తేతి. వీరియేన చిత్తం పగ్గహితం కరోతీతి తేనేవ సహజాతవీరియేన చిత్తం ఉక్ఖిపేన్తో కోసజ్జపాతతో నిసేధనేన పగ్గహితం కరోతి. పదహనం పవత్తేతీతి పధానం వీరియం కరోతి. పటిపాటియా పనేతాని చత్తారి పదాని ఆసేవనాభావనాబహులీకమ్మసాతచ్చకిరియాహి యోజేతబ్బాని.
ఉప్పన్నపుబ్బానన్తి సదిసవోహారేన వుత్తం. భవతి హి తంసదిసేసు తబ్బోహారో యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరి, తాని ఏవ ఓసధానీ’’తి. తేనాహ ‘‘ఇదాని తాదిసే’’తి. ఉప్పన్నానన్తి ‘‘అనుప్పన్నా’’తి అవత్తబ్బతం ఆపన్నానం. పహానాయాతి పజహనత్థాయ. అనుప్పన్నానం కుసలానన్తి ఏత్థ కుసలాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అధిప్పేతా, తేసఞ్చ ఉప్పాదో నామ అధిగమో పటిలాభో, తప్పటిక్ఖేపేన అనుప్పాదో అప్పటిలాభోతి ఆహ ‘‘అప్పటిలద్ధానం పఠమజ్ఝానాదీన’’న్తి. ‘‘ఠితియా వీరియం ఆరభతీ’’తి వుత్తే న ఖణఠితి అధిప్పేతా తదత్థం వీరియారబ్భేన పయోజనాభావతో, అథ ఖో పబన్ధఠితి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘పునప్పునం ఉప్పత్తిపబన్ధవసేన ఠితత్థ’’న్తి. సమ్ముస్సనం పటిపక్ఖధమ్మవసేన అదస్సనముపగమనన్తి తప్పటిక్ఖేపేన అసమ్ముస్సనం అసమ్మోసోతి ఆహ ‘‘అసమ్మోసాయాతి అవినాసనత్థ’’న్తి. భియ్యోభావో పునప్పునం భవనం, సో పన ఉపరూపరి ఉప్పత్తీతి ఆహ ‘‘ఉపరిభావాయా’’తి. వేపుల్లం అభిణ్హప్పవత్తియా పగుణబలవభావాపత్తీతి వుత్తం ‘‘వేపుల్లాయాతి విపులభావాయా’’తి, మహన్తభావాయాతి అత్థో. భావనాయ పరిపూరణత్థన్తి ఝానాదిభావనాపరిబ్రూహనత్థం.
చతూసు ఠానేసూతి అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదీసు చతూసు ఠానేసు. కిచ్చసాధనవసేనాతి చతుబ్బిధస్సపి కిచ్చస్స ఏకజ్ఝం నిప్ఫాదనవసేన.
ఝానాని పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపి నానాతి యదిపి సమాధిఉపకారకేహి అభినిరోపనానుమజ్జనసమ్పియాయనబ్రూహనసన్తసుఖసభావేహి వితక్కాదీహి సమ్పయోగభేదతో భావనాతిసయప్పవత్తానం చతున్నం ఝానానం వసేన సమ్మాసమాధి విభత్తో, తథాపి వాయామో వియ అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదిచతువాయామకిచ్చం, సతి వియ చ అసుభాసుఖానిచ్చానత్తేసు కాయాదీసు సుభాదిసఞ్ఞాప్పహానచతుసతికిచ్చం, ఏకో సమాధి చతుఝానసమాధికిచ్చం న సాధేతీతి పుబ్బభాగేపి పఠమజ్ఝానసమాధి ఏవ మగ్గక్ఖణేపి, తథా పుబ్బభాగేపి చతుత్థజ్ఝానసమాధి ఏవ మగ్గక్ఖణే పీతి అత్థో. నానామగ్గవసేనాతి పఠమమగ్గాదినానామగ్గవసేన ఝానాని నానా. దుతియాదయోపి మగ్గా దుతియాదీనం ఝానానం. అయం పనస్సాతి ఏత్థ మగ్గభావేన చతుబ్బిధమ్పి ఏకత్తేన గహేత్వా ‘‘అస్సా’’తి వుత్తం, అస్స మగ్గస్సాతి అత్థో. అయన్తి పన అయం ఝానవసేన సబ్బసదిససబ్బాసదిసేకచ్చసదిసతా విసేసో.
పాదకజ్ఝాననియమేన హోతీతి ఇధ పాదకజ్ఝాననియమం ధురం కత్వా వుత్తం, యథా చేత్థ, ఏవం సమ్మోహవినోదనియమ్పి (విభ. అట్ఠ. ౨౦౫). అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦) పన విపస్సనానియమో వుత్తో సబ్బవాదావిరోధతో, ఇధ పన సమ్మసితజ్ఝానపుగ్గలజ్ఝాసయవాదనివత్తనతో పాదకజ్ఝాననియమో వుత్తో. విపస్సనానియమో పన సాధారణత్తా ఇధాపి న పటిక్ఖిత్తోతి దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞే చ ఆచరియవాదా పరతో వక్ఖమానా విభజితబ్బాతి యథావుత్తమేవ తావ పాదకజ్ఝాననియమం విభజన్తో ఆహ ‘‘పాదకజ్ఝాననియమేన తావా’’తి. పఠమజ్ఝానికో హోతి, యస్మా ఆసన్నపదేసే వుట్ఠితసమాపత్తి మగ్గస్స అత్తనో సదిసభావం కరోతి భూమివణ్ణో వియ గోధావణ్ణస్స. పరిపుణ్ణానేవ హోన్తీతి అట్ఠ సత్త చ హోన్తీతి అత్థో. సత్త హోన్తి సమ్మాసఙ్కప్పస్స అభావతో. ఛ హోన్తి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స అభావతో. మగ్గఙ్గబోజ్ఝఙ్గానం సత్తఛభావం అతిదిసతి ‘‘ఏస నయో’’తి. అరూపే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానం…పే… వుత్తం అట్ఠసాలినియన్తి అధిప్పాయో. నను తత్థ ‘‘అరూపే తికచతుక్కజ్ఝానం ఉప్పజ్జతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦) వుత్తం, న ‘‘చతుక్కపఞ్చకజ్ఝాన’’న్తి? సచ్చమేతం, యేసు పన సంసయో అత్థి, తేసం ఉప్పత్తిదస్సనేన, తేన అత్థతో ‘‘చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తమేవ హోతీతి ఏవమాహాతి వేదితబ్బం. సముదాయఞ్చ అపేక్ఖిత్వా ‘‘తఞ్చ లోకుత్తరం, న లోకియ’’న్తి ఆహ ‘‘అవయవేకత్తం లిఙ్గసముదాయస్స విసేసకం హోతీ’’తి. చతుత్థజ్ఝానమేవ హి తత్థ లోకియం ఉప్పజ్జతి, న చతుక్కం, పఞ్చకం వాతి. ఏత్థ కథన్తి పాదకజ్ఝానస్స అభావా కథం దట్ఠబ్బన్తి అత్థో. తంఝానికావస్స తత్థ తయో మగ్గా ఉప్పజ్జన్తి, తజ్ఝానికంపఠమఫలాదిం పాదకం కత్వా ఉపరిమగ్గభావనాయాతి అధిప్పాయో. తికచతుక్కజ్ఝానికం పన మగ్గం భావేత్వా తత్థ ఉప్పన్నస్స అరూపచతుత్థజ్ఝానం, తజ్ఝానికం ఫలఞ్చ పాదకం కత్వా ఉపరిమగ్గభావనాయ అఞ్ఞఝానికాపి ఉప్పజ్జన్తీతి, ఝానఙ్గాదినియామికా పుబ్బాభిసఙ్ఖారసమాపత్తిపాదకం, న సమ్మసితబ్బాతి ఫలస్సాపి పాదకతా దట్ఠబ్బా.
కేచి పనాతి మోరవాపీమహాదత్తత్థేరం సన్ధాయాహ. పున కేచీతి తిపిటకచూళాభయత్థేరం. తతియవారే కేచీతి ‘‘పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతీ’’తి ఏవం వాదినం తిపిటకచూళనాగత్థేరఞ్చేవ అనన్తరం వుత్తే ద్వే చ థేరే ఠపేత్వా ఇతరే థేరే సన్ధాయ వదతి.
౪౦౩. ససన్తతిపరియాపన్నానం దుక్ఖసముదయానం అప్పవత్తిభావేన పరిగ్గయ్హమానో నిరోధోపి ససన్తతిపరియాపన్నో వియ హోతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘అత్తనో వా చత్తారి సచ్చానీ’’తి. పరస్స వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేనాహ భగవా ‘‘ఇమస్మింయేవ బ్యామమత్తే కళేవరే ససఞ్ఞిమ్హి సమనకే లోకఞ్చ పఞ్ఞాపేమి, లోకసముదయఞ్చ పఞ్ఞాపేమి, లోకనిరోధఞ్చ పఞ్ఞాపేమి, లోకనిరోధగామినిపటిపదఞ్చ పఞ్ఞాపేమీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౦౭; అ. ని. ౪.౪౫) కథం పన ఆదికమ్మికో నిరోధమగ్గసచ్చాని పరిగ్గణ్హాతీతి? అనుస్సవాదిసిద్ధమాకారం పరిగ్గణ్హాతి. ఏవఞ్చ కత్వా లోకుత్తరబోజ్ఝఙ్గే ఉద్దిస్సాపి పరిగ్గహో న విరుజ్ఝతి. యథాసమ్భవతోతి సమ్భవానురూపం, ఠపేత్వా నిరోధసచ్చం సేససచ్చవసేన సముదయవయాతి వేదితబ్బాతి అత్థో.
చతుసచ్చపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధమ్మానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪౦౪. ‘‘అట్ఠికసఙ్ఖలికం సమంస’’న్తిఆదికా సత్త సివథికా అట్ఠికకమ్మట్ఠానతాయ ఇతరాసం ఉద్ధుమాతకాదీనం సభావేనేవాతి నవన్నం సివథికానం అప్పనాకమ్మట్ఠానతా వుత్తా. ద్వేయేవాతి ఆనాపానం, ద్వత్తింసాకారోతి ఇమాని ద్వేయేవ. అభినివేసోతి విపస్సనాభినివేసో, సో పన సమ్మసనియధమ్మపరిగ్గహో. ఇరియాపథా, ఆలోకితాదయో చ రూపధమ్మానం అవత్థావిసేసమత్తతాయ న సమ్మసనుపగా విఞ్ఞత్తిఆదయో వియ. నీవరణబోజ్ఝఙ్గా ఆదితో న పరిగ్గహేతబ్బాతి వుత్తం ‘‘ఇరియాపథ…పే… న జాయతీ’’తి. కేసాదిఅపదేసేన తదుపాదానధమ్మా వియ ఇరియాపథాదిఅపదేసేన తదవత్థా రూపధమ్మా పరిగ్గయ్హన్తి, నీవరణాదిముఖేన చ తంసమ్పయుత్తా, తంనిస్సయధమ్మాతి అధిప్పాయేన మహాసివత్థేరో చ ఇరియాపథాదీసుపి ‘‘అభినివేసో జాయతీ’’తి అవోచ. ‘‘అత్థి ను ఖో మే’’తిఆది పన సభావతో ఇరియాపథాదీనం ఆదికమ్మికస్స అనిచ్ఛితభావదస్సనం. అపరిఞ్ఞాపుబ్బికా హి పరిఞ్ఞాతి.
కామం ‘‘ఇధ భిక్ఖవే భిక్ఖూ’’తిఆదినా ఉద్దేసనిద్దేసేసు తత్థ తత్థ భిక్ఖుగ్గహణం కతం తంపటిపత్తియా భిక్ఖుభావదస్సనత్థం, దేసనా పన సబ్బసాధారణాతి దస్సేతుం ‘‘యో హి కోచి భిక్ఖవే’’ ఇచ్చేవ వుత్తం, న భిక్ఖు యేవాతి దస్సేన్తో ‘‘యో హి కోచి భిక్ఖు వా’’తిఆదిమాహ. దస్సనమగ్గేన ఞాతమరియాదం అనతిక్కమిత్వా జానన్తీ సిఖాప్పత్తా అగ్గమగ్గపఞ్ఞా అఞ్ఞా నామ, తస్స ఫలభావతో అగ్గఫలం పీతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞాతి అరహత్త’’న్తి.
అప్పతరేపి కాలే సాసనస్స నియ్యానికభావం దస్సేన్తోతి యోజనా. నియ్యాతేన్తోతి నిగమేన్తో.
మహాసతిపట్ఠానసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.