౯. మహాసతిపట్ఠానసుత్తవణ్ణనా
ఉద్దేసవారకథావణ్ణనా
౩౭౩. ‘‘కస్మా భగవా ఇదం సుత్తమభాసీ’’తి అసాధారణం సముట్ఠానం పుచ్ఛతి, సాధారణం పన ‘‘పాకట’’న్తి అనామసిత్వా ‘‘కురురట్ఠవాసీన’’న్తిఆది వుత్తం. సముట్ఠానన్తి హి దేసనానిదానం, తం సాధారణాసాధారణభేదతో దువిధం, సాధారణమ్పి అజ్ఝత్తికబాహిరభేదతో దువిధం. తత్థ సాధారణం అజ్ఝత్తికం సముట్ఠానం నామ భగవతో మహాకరుణా. తాయ హి సముస్సాహితస్స భగవతో వేనేయ్యానం ధమ్మదేసనాయ చిత్తం ఉదపాది. యథాహ ‘‘సత్తేసు చ కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేసీ’’తిఆది. (దీ. ని. ౨.౬౯; మ. ని. ౧.౨౮౩; ౨.౩౩౯; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౯) బాహిరం పన సాధారణం సముట్ఠానం నామ దససహస్సమహాబ్రహ్మపరివారస్స సహమ్పతిమహాబ్రహ్మునో అజ్ఝేసనం. తథా చాహ ‘‘బ్రహ్మునో చ అజ్ఝేసనం విదిత్వా’’తి. (దీ. ని. ౨.౬౯; మ. ని. ౧.౨౮౩; ౨.౩౩౯; సం. ని. ౧.౧౭౯; మహావ. ౯) తదజ్ఝేసనుత్తరకాలఞ్హి ధమ్మపచ్చవేక్ఖణాజనితం అప్పోస్సుక్కతం పటిపస్సమ్భేత్వా భగవా ధమ్మం దేసేతుం ఉస్సాహజాతో అహోసి. యథా చ మహాకరుణా, ఏవం దసబలఞాణాదయో చ దేసనాయ అజ్ఝత్తసముట్ఠానభావే వత్తబ్బా. సబ్బఞ్హి ఞేయ్యధమ్మం, తేసం దేసేతబ్బప్పకారం, సత్తానఞ్చ ఆసయానుసయాదిం యాథావతో జానిత్వా భగవా ఠానాట్ఠానాదీసు కోసల్లేన వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం విచిత్తనయదేసనం పవత్తేసీతి. అసాధారణమ్పి అజ్ఝత్తికబాహిరభేదతో దువిధమేవ. తత్థ అజ్ఝత్తికం యాయ మహాకరుణాయ, యేన చ దేసనాఞాణేన ఇదం సుత్తం పవత్తితం, తదుభయం వేదితబ్బం, బాహిరం పన దస్సేతుం ‘‘కురురట్ఠవాసీన’’న్తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం ‘‘అసాధారణం సముట్ఠానం పుచ్ఛతీ’’తి, తేన ‘‘అత్తజ్ఝాసయాదీసు చతూసు సుత్తనిక్ఖేపేసు కతరోయ’’న్తి సుత్తనిక్ఖేపో పుచ్ఛితో హోతీతి ఇతరో ‘‘కురురట్ఠవాసీన’’న్తిఆదినా ‘‘పరజ్ఝాసయోయం సుత్తనిక్ఖేపో’’తి దస్సేతి.
కురురట్ఠం కిర తదా తంనివాసిసత్తానం యోనిసోమనసికారవన్తతాదినా యేభుయ్యేన సుప్పటిపన్నతాయ, పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతాబలేన తదా ఉతుఆదిసమ్పత్తియుత్తమేవ అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘ఉతుపచ్చయాదిసమ్పన్నత్తా’’తి. ఆది-సద్దేన భోజనాదిసమ్పత్తిం సఙ్గణ్హాతి. కేచి పన ‘‘పుబ్బే పవత్తకురువత్తధమ్మానుట్ఠానవాసనాయ ఉత్తరకురు వియ యేభుయ్యేన ఉతుఆదిసమ్పన్నమేవ హోన్తం భగవతో కాలే సాతిసయం ఉతుసప్పాయాదియుత్తం తం రట్ఠం అహోసీ’’తి వదన్తి. చిత్తసరీరకల్లతాయాతి చిత్తస్స, సరీరస్స చ అరోగతాయ. అనుగ్గహితపఞ్ఞాబలాతి లద్ధూపకారఞాణానుభావా, అను అను వా ఆచిణ్ణపఞ్ఞాతేజా. ఏకవీసతియా ఠానేసుతి కాయానుపస్సనావసేన చుద్దససు ఠానేసు, వేదనానుపస్సనావసేన ఏకస్మిం ఠానే, తథా చిత్తానుపస్సనావసేన, ధమ్మానుపస్సనావసేన పఞ్చసు ఠానేసూతి ఏవం ఏకవీసతియా ఠానేసు. కమ్మట్ఠానం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం యథా అరహత్తం పాపేతి, ఏవం దేసనావసేన అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా. సువణ్ణచఙ్కోటకసువణ్ణమఞ్జూసాసు పక్ఖిత్తాని సుమనచమ్పకాదినానాపుప్ఫాని, మణిముత్తాదిసత్తరతనాని చ యథా భాజనసమ్పత్తియా సవిసేసం సోభన్తి, కిచ్చకరాని చ హోన్తి మనుఞ్ఞభావతో, ఏవం సీలదస్సనాదిసమ్పత్తియా భాజనవిసేసభూతాయ కురురట్ఠవాసిపరిసాయ దేసితా భగవతో అయం దేసనా భియ్యోసో మత్తాయ సోభతి, కిచ్చకారీ చ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘యథా హి పురిసో’’తిఆదినా. ఏత్థాతి కురురట్ఠే.
పకతియాతి సరసతోపి, ఇమిస్సా సతిపట్ఠానసుత్తదేసనాయ పుబ్బేపీతి అధిప్పాయో. అనుయుత్తా విహరన్తి సత్థు దేసనానుసారతో భావనానుయోగం.
విస్సట్ఠఅత్తభావేనాతి అనిచ్చాదివసేన కిస్మిఞ్చి యోనిసోమనసికారే చిత్తం అనియోజేత్వా రూపాదిఆరమ్మణే అభిరతివసేన విస్సట్ఠచిత్తేన భవితుం న వట్టతి, పమాదవిహారం పహాయ అప్పమత్తేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో.
ఏకాయనోతి ఏత్థ అయన-సద్దో మగ్గపరియాయో. న కేవలం అయనమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేపి బహూ మగ్గపరియాయాతి పదుద్ధారం కరోన్తో ‘‘మగ్గస్స హీ’’తి ఆదిం వత్వా యది మగ్గపరియాయో అయన-సద్దో, కస్మా పున ‘‘మగ్గో’’తి వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తత్థ ఏకమగ్గోతి ఏకో ఏవ మగ్గో. న హి నిబ్బానగామిమగ్గో అఞ్ఞో అత్థీతి. నను సతిపట్ఠానం ఇధ మగ్గోతి అధిప్పేతం, తదఞ్ఞే చ బహూ మగ్గధమ్మా అత్థీతి? సచ్చం అత్థి, తే పన సతిపట్ఠానగ్గహణేనేవ గహితా తదవినాభావతో. తథా హి ఞాణవీరియాదయో నిద్దేసే గహితా, ఉద్దేసే పన సతియా ఏవ గహణం వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేనాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘న ద్విధాపథభూతో’’తి ఇమినా ఇమస్స మగ్గస్స అనేకమగ్గభావాభావం వియ అనిబ్బానగామిభావాభావఞ్చ దస్సేతి. ఏకేనాతి అసహాయేన. అసహాయతా చ దువిధా అత్తదుతియతాభావేన వా, యా ‘‘వూపకట్ఠకాయతా’’తి వుచ్చతి, తణ్హాదుతియతాభావేన వా, యా ‘‘పవివిత్తచిత్తతా’’తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘వూపకట్ఠేన పవివిత్తచిత్తేనా’’తి. సేట్ఠోపి లోకే ‘‘ఏకో’’తి వుచ్చతి ‘‘యావ పరే ఏకాహం వో కరోమీ’’తిఆదీసూతి ఆహ ‘‘ఏకస్సాతి సేట్ఠస్సా’’తి. యది సంసారతో నిస్సరణట్ఠో అయనట్ఠో, అఞ్ఞేసమ్పి ఉపనిస్సయసమ్పన్నానం సాధారణతో, కథం భగవతోతి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఇమస్మిం ఖోతి ఏత్థ ఖో-సద్దో అవధారణే, తస్మా ఇమస్మిం యేవాతి అత్థో. దేసనాభేదోయేవ హేసో, యదిదం ‘‘మగ్గో’’తి వా ‘‘అయనో’’తి వా. అయన-సద్దో వా కమ్మకరణాదివిభాగో. తేనాహ ‘‘అత్థతో పన ఏకో వా’’తి.
నానాముఖభావనానయప్పవత్తోతి కాయానుపస్సనాదిముఖేన తత్థాపి ఆనాపానాదిముఖేన భావనానయేన పవత్తో. ఏకాయనన్తి ఏకగామినం, నిబ్బానగామినన్తి అత్థో. నిబ్బానఞ్హి అదుతియభావతో, సేట్ఠభావతో చ ‘‘ఏక’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘ఏకఞ్హి సచ్చం న దుతీయమత్థీ’’తి (సు. ని. ౮౯౦). ‘‘యావతా భిక్ఖవే ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా విరాగో తేసం అగ్గం అక్ఖాయతీ’’తి. (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) ఖయో ఏవ అన్తోతి ఖయన్తో, జాతియా ఖయన్తం దిట్ఠవాతి జాతిఖయన్తదస్సీ. అవిభాగేన సబ్బేపి సత్తే హితేన అనుకమ్పతీతి హితానుకమ్పీ. అతరింసూతి తరింసు. పుబ్బేతి పురిమకా బుద్ధా, పుబ్బే వా అతీతకాలే.
తన్తి తేసం వచనం, తం వా కిరియావుత్తివాచకత్తం న యుజ్జతి. న హి సఙ్ఖేయ్యప్పధానతాయ సత్తవాచినో ఏకసద్దస్స కిరియావుత్తివాచకతా అత్థి. ‘‘సకిమ్పి ఉద్ధం గచ్ఛేయ్యా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౭.౭౨) వియ సకిం అయనోతి ఇమినా బ్యఞ్జనేన భవితబ్బం. ఏవమత్థం యోజేత్వాతి ‘‘ఏకం అయనం అస్సా’’తి ఏవం సమాసపదత్థం యోజేత్వా. ఉభయథాపీతి పురిమనయేన, పచ్ఛిమనయేన చ. న యుజ్జతి ఇధాధిప్పేతమగ్గస్స అనేకవారం పవత్తిసబ్భావతో. తేనాహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. ‘‘అనేకవారమ్పి అయతీ’’తి పురిమనయస్స అయుత్తతాదస్సనం, ‘‘అనేకఞ్చస్స అయనం హోతీ’’తి పచ్ఛిమనయస్స.
ఇమస్మిం పదేతి ‘‘ఏకాయనో అయం భిక్ఖవే మగ్గో’’తి ఇమస్మిం వాక్యే, ఇమస్మిం వా ‘‘పుబ్బభాగమగ్గో, లోకుత్తరమగ్గో’’తి విధానపదే. మిస్సకమగ్గోతి లోకియేన మిస్సకో లోకుత్తరమగ్గో. విసుద్ధిఆదీనం నిప్పరియాయహేతుకం సఙ్గణ్హన్తో ఆచరియత్థేరో ‘‘మిస్సకమగ్గో’’తి ఆహ. ఇతరో పరియాయహేతు ఇధాధిప్పేతోతి ‘‘పుబ్బభాగమగ్గో’’తి అవోచ.
సద్దం సుత్వాతి ‘‘కాలో భన్తే ధమ్మసవనాయా’’తి కాలారోచనసద్దం పచ్చక్ఖతో, పరమ్పరాయ చ సుత్వా. ఏవం ఉక్ఖిపిత్వాతి ఏవం ‘‘సున్దరం మనోహరం ఇమం కథం ఛడ్డేమా’’తి అఛడ్డేన్తా ఉచ్ఛుభారం వియ పగ్గహేత్వా న విచరన్తి. ఆలుళేతీతి విలుళితో ఆకులో హోతీతి అత్థో. ఏకాయనమగ్గో వుచ్చతి పుబ్బభాగసతిపట్ఠానమగ్గోతి ఏత్తావతా ఇధాధిప్పేతత్థే సిద్ధే తస్సేవ అలఙ్కారత్థం సో పన యస్స పుబ్బభాగమగ్గో, తం దస్సేతుం ‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో’’తిఆదికా గాథాపి పటిసమ్భిదామగ్గతోవ ఆనేత్వా ఠపితా.
నిబ్బానగమనట్ఠేనాతి నిబ్బానం గచ్ఛతి అధిగచ్ఛతి ఏతేనాతి నిబ్బానగమనం,సోయేవ అవిపరీతసభావతాయ అత్థో, తేన నిబ్బానగమనట్ఠేన, నిబ్బానాధిగమూపాయతాయాతి అత్థో. మగ్గనీయట్ఠేనాతి గవేసితబ్బతాయ. ‘‘గమనీయట్ఠేనా’’తి వా పాఠో, ఉపగన్తబ్బతాయాతి అత్థో. ‘‘రాగాదీహీ’’తి ఇమినా రాగదోసమోహానంయేవ గహణం ‘‘రాగో మలం, దోసో మలం, మోహో మల’’న్తి (విభ. ౯౨౪) వచనతో. ‘‘అభిజ్ఝావిసమలోభాదీహీ’’తి పన ఇమినా సబ్బేసమ్పి ఉపక్కిలేసానం సఙ్గణ్హనత్థం తే విసుం ఉద్ధటా. ‘‘సత్తానం విసుద్ధియా’’తి వుత్తస్స అత్థస్స ఏకన్తికతం దస్సేన్తో ‘‘తథా హీ’’తిఆదిమాహ. కామం ‘‘విసుద్ధియా’’తి సామఞ్ఞజోతనా, చిత్తస్సేవ పన విసుద్ధి ఇధాధిప్పేతాతి దస్సేతుం ‘‘రూపమలవసేన పనా’’తిఆది వుత్తం. న కేవలం అట్ఠకథావచనమేవ, అథ ఖో ఇదం ఏత్థ ఆహచ్చ భాసితన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథా హీ’’తిఆదిమాహ.
సా పనాయం చిత్తవిసుద్ధి సిజ్ఝమానా యస్మా సోకాదీనం అనుప్పాదాయ సంవత్తతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయా’’తిఆది. తత్థ సోచనం ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తం చేతసో సన్తాపో అన్తోనిజ్ఝానం సోకో. ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తమేవ సోకావతిణ్ణతో ‘‘కహం ఏకపుత్తక కహం ఏకపుత్తకా’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౩౫౩, ౩౫౪; సం. ని. ౨.౬౩) పరిదేవనవసేన వాచావిప్పలాపో పరిదవనం పరిదేవో. ఆయతిం అనుప్పజ్జనం ఇధ సమతిక్కమోతి ఆహ ‘‘పహానాయా’’తి. తం పనస్స సమతిక్కమావహతం నిదస్సనవసేన దస్సేన్తో ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదిమాహ.
తత్థ యం పుబ్బే, తం విసోధేహీతి అతీతేసు ఖన్ధేసు తణ్హాసంకిలేసవిసోధనం వుత్తం. పచ్ఛాతి పరతో. తేతి తుయ్హం. మాహూతి మా అహు. కిఞ్చనన్తి రాగాదికిఞ్చనం, ఏతేన అనాగతేసు ఖన్ధేసు సంకిలేసవిసోధనం వుత్తం. మజ్ఝేతి తదుభయవేమజ్ఝే. నో చే గహేస్ససీతి న ఉపాదియిస్ససి చే, ఏతేన పచ్చుప్పన్నే ఖన్ధప్పబన్ధే ఉపాదానప్పవత్తి వుత్తా. ఉపసన్తో చరిస్ససీతి ఏవం అద్ధత్తయగతసంకిలేసవిసోధనే సతి నిబ్బుతసబ్బపరిళాహతాయ ఉపసన్తో హుత్వా విహరిస్ససీతి అరహత్తనికూటేన గాథం నిట్ఠపేసి. తేనాహ ‘‘ఇమం గాథ’’న్తిఆది.
పుత్తాతి ఓరసా, అఞ్ఞేపి వా దిన్నకకిత్తిమాదయో యే కేచి. పితాతి జనకో, అఞ్ఞేపి వా పితుట్ఠానియా. బన్ధవాతి ఞాతకా. అయఞ్హేత్థ అత్థో – పుత్తా వా పితా వా బన్ధవా వా అన్తకేన మచ్చునా అధిపన్నస్స అభిభూతస్స మరణతో తాణాయ న హోన్తి. కస్మా? నత్థి ఞాతీసు తాణతాతి. న హి ఞాతీనం వసేన మరణతో ఆరక్ఖా అత్థి, తస్మా పటాచారే ‘‘ఉభో పుత్తా కాలఙ్కతా’’తిఆదినా (అప. థేరీ ౧.౪౯౮) మా నిరత్థకం పరిదేవి, ధమ్మంయేవ పన యాథావతో పస్సాతి అధిప్పాయో. సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితాతి యథానులోమం పవత్తితాయ సాముక్కంసికాయ ధమ్మదేసనాయ పరియోసానే సహస్సనయపటిమణ్డితే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. కథం పనాయం సతిపట్ఠానమగ్గవసేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసీతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. న హి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానకథాయ వినా సావకానం అరియమగ్గాధిగమో అత్థి. ‘‘ఇమం గాథం సుత్వా’’తి పనిదం సోకవినోదనవసేన పవత్తితాయ గాథాయ పఠమం సుతత్తా వుత్తం, సాపి హి సచ్చదేసనాయ పరివారబన్ధా ఏవ అనిచ్చతాకథాతి కత్వా. ఇతరగాథాయం పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. భావనాతి పఞ్ఞాభావనా. సా హి ఇధ అధిప్పేతా. తస్మాతి యస్మా రూపాదీనం అనిచ్చాదితో అనుపస్సనాపి సతిపట్ఠానభావనావ, తస్మా. తేపీతి సన్తతిమహామత్తపటాచారాపి.
పఞ్చసతే చోరేతి సతసతచోరపరివారే పఞ్చచోరే పటిపాటియా పేసేసి, తే అరఞ్ఞం పవిసిత్వా థేరం పరియేసన్తా అనుక్కమేన థేరస్స సమీపే సమాగచ్ఛింసు. తేనాహ ‘‘తే గన్త్వా థేరం పరివారేత్వా నిసీదింసూ’’తి. వేదనం విక్ఖమ్భేత్వాతి ఊరుట్ఠిభేదపచ్చయం దుక్ఖవేదనం అమనసికారేన వినోదేత్వా. పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జి విప్పటిసారలేసస్సపి అసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘పరిసుద్ధం సీలం నిస్సాయా’’తి. థేరస్స హి సీలం పచ్చవేక్ఖతో పరిసుద్ధం సీలం నిస్సాయ ఉళారం పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జమానం ఊరుట్ఠిభేదజనితం దుక్ఖవేదనం విక్ఖమ్భేసి. తియామరత్తిన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం, తేనస్స విపస్సనాయం అప్పమాదం, పటిపత్తిఉస్సుక్కాపనఞ్చ దస్సేతి. పాదానీతి పాదే. సంయమేస్సామీతి సఞ్ఞపేస్సామి, సఞ్ఞత్తిం కరిస్సామీతి అత్థో. అట్టియామీతి జిగుచ్ఛామి. హరాయామీతి లజ్జామి. విపస్సిసన్తి సమ్పస్సిం.
పచలాయన్తానన్తి పచలాయికానం నిద్దం ఉపగతానం. అగతిన్తి అగోచరం. వతసమ్పన్నోతి ధుతగుణసమ్పన్నో. పమాదన్తి పచలాయనం సన్ధాయాహ. ఓరుద్ధమానసోతి ఉపరుద్ధఅధిచిత్తో. పఞ్జరస్మిన్తి సరీరే. సరీరఞ్హి న్హారుసమ్బన్ధఅట్ఠిసఙ్ఘాటతాయ ఇధ ‘‘పఞ్జర’’న్తి వుత్తం.
పీతవణ్ణాయ పన పటాకాయ కాయం పరిహరణతో, మల్లయుద్ధచిత్తకతాయ చ ‘‘పీతమల్లో’’తి పఞ్ఞాతో పబ్బజిత్వా పీతమల్లత్థేరో నామ జాతో. తీసు రజ్జేసూతి పణ్డుచోళగోళరజ్జేసు. ‘‘సబ్బమల్లా సీహళదీపే సక్కారసమ్మానం లభన్తీ’’తి తమ్బపణ్ణిదీపం ఆగమ్మ. తంయేవ అఙ్కుసం కత్వాతి ‘‘రూపాదయో ‘మమా’తి న గహేతబ్బా’’తి నతుమ్హాకవగ్గేన పకాసితమత్థం అత్తనో చిత్తమత్తహత్థినో అఙ్కుసం కత్వా. పాదేసు అవహన్తేసూతి అతివేలం చఙ్కమనేన అక్కమితుం అసమత్థేసు. జణ్ణుకేహి చఙ్కమతి ‘‘నిసిన్నే నిద్దాయ అవసరో హోతీ’’తి. బ్యాకరిత్వాతి అత్తనో వీరియారమ్భస్స సఫలతాపవేదనముఖేన సబ్రహ్మచారీనం తత్థ ఉస్సాహం జనేన్తో అఞ్ఞం బ్యాకరిత్వా. భాసితన్తి వచనం, కస్స పన తన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధసేట్ఠస్స సబ్బలోకగ్గవాదినో’’తి. ‘‘న తుమ్హాక’’న్తిఆది తస్స పవత్తిఆకారదస్సనం. తయిదం మే సఙ్ఖారానం అచ్చన్తవూపసమకారణన్తి దస్సేన్తో ‘‘అనిచ్చా వతా’’తి గాథమాహరి, తేన ఇదానాహం సఙ్ఖారానం ఖణే ఖణే భఙ్గసఙ్ఖాతస్స రోగస్స అభావేన అరోగో పరినిబ్బుతోతి దస్సేతి.
అస్సాతి సక్కస్స. ఉపపత్తీతి దేవూపపత్తి. పున పాకతికావ అహోసి సక్కభావేనేవ ఉపపన్నత్తా.
సుబ్రహ్మాతి ఏవంనామో. అచ్ఛరానం నిరయూపపత్తిం దిస్వా తతో పభుతి సతతం పవత్తమానం అత్తనో చిత్తుత్రాసం సన్ధాయాహ ‘‘నిచ్చం ఉత్రస్తమిదం చిత్త’’న్తిఆది. తత్థ ఉత్రస్తన్తి సన్తస్తం భీతం. ఉబ్బిగ్గన్తి సంవిగ్గం. ఉత్రస్తన్తి వా సంవిగ్గం. ఉబ్బిగ్గన్తి భయవసేన సహ నిస్సయేన సఞ్చలితం. అనుప్పన్నేసూతి అనాగతేసు. కిచ్చేసూతి తేసు తేసు ఇతికత్తబ్బేసు. ‘‘కిచ్ఛేసూ’’తి వా పాఠో, దుక్ఖేసూతి అత్థో, నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మం, భావిదుక్ఖనిమిత్తన్తి అత్థో. ఉప్పతితేసూతి ఉప్పన్నేసు కిచ్చేసూతి యోజనా. తదా అత్తనో పరివారస్స ఉప్పన్నం దుక్ఖం సన్ధాయ వదతి.
బోజ్ఝాతి బోధితో, అరియమగ్గతోతి అత్థో. ‘‘అఞ్ఞత్రా’’తి చ పదం అపేక్ఖిత్వా నిస్సక్కవచనం, బోధిం ఠపేత్వాతి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తపసాతి తపోకమ్మతో, తేన మగ్గాధిగమస్స ఉపాయభూతం సల్లేఖపటిపదం దస్సేతి. ఇన్ద్రియసంవరాతి మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం సంవరణతో, ఏతేన సతిసంవరసీసేన సబ్బమ్పి సంవరసీలం, లక్ఖణహారనయేన వా సబ్బమ్పి చతుపారిసుద్ధిసీలం దస్సేతి. సబ్బనిస్సగ్గాతి సబ్బస్సపి నిస్సజ్జనతో సబ్బకిలేసప్పహానతో. కిలేసేసు హి నిస్సట్ఠేసు కమ్మవట్టం, విపాకవట్టఞ్చ నిస్సట్ఠమేవ హోతీతి. సోత్థిన్తి ఖేమం అనుపద్దవతం.
ఞాయతి నిచ్ఛయేన కమతి నిబ్బానం, తం వా ఞాయతి పటివిజ్ఝీయతి ఏతేనాతి ఞాయో, అరియమగ్గోతి ఆహ ‘‘ఞాయో వుచ్చతి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి. తణ్హావానవిరహితత్తాతి తణ్హాసఙ్ఖాతవానవివిత్తత్తా. తణ్హా హి ఖన్ధేహి ఖన్ధం, కమ్మునా ఫలం, సత్తేహి చ దుక్ఖం వినతి సంసిబ్బతీతి ‘‘వాన’’న్తి వుచ్చతి, తయిదం నత్థి ఏత్థ వానం, న వా ఏతస్మిం అధిగతే పుగ్గలస్స వానన్తి నిబ్బానం, అసఙ్ఖతా ధాతు. పరప్పచ్చయేన వినా పచ్చక్ఖకరణం సచ్ఛికిరియాతి ఆహ ‘‘అత్తపచ్చక్ఖతాయా’’తి.
నను ‘‘విసుద్ధియా’’తి చిత్తవిసుద్ధియా అధిప్పేతత్తా విసుద్ధిగ్గహణేనేవేత్థ సోకసమతిక్కమాదయోపి గహితా ఏవ హోన్తి, తే పున కస్మా గహితాతి అనుయోగం సన్ధాయ ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది వుత్తం. సాసనయుత్తికోవిదేతి సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిలక్ఖణాయం ధమ్మనీతియం ఛేకే. తం తమత్థం ఞాపేతీతి యే యే బోధనేయ్యపుగ్గలా సఙ్ఖేపవిత్థారాదివసేన యథా యథా బోధేతబ్బా, అత్తనో దేసనావిలాసేన భగవా తే తే తథా తథా బోధేన్తో తం తమత్థం ఞాపేతి. తం తం పాకటం కత్వా దస్సేన్తోతి అత్థాపత్తిం అగణేన్తో తం తమత్థం పాకటం కత్వా దస్సేన్తో. న హి సమ్మాసమ్బుద్ధో అత్థాపత్తిఞాపకాదిసాధనీయవచనాతి. సంవత్తతీతి జాయతి, హోతీతి అత్థో. యస్మా అనతిక్కన్తసోకపరిదేవస్స న కదాచి చిత్తవిసుద్ధి అత్థి సోకపరిదేవసమతిక్కమనముఖేనేవ చిత్తవిసుద్ధియా ఇజ్ఝనతో, తస్మా ఆహ ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమేన హోతీ’’తి. యస్మా పన దోమనస్సపచ్చయేహి దుక్ఖధమ్మేహి ఫుట్ఠం పుథుజ్జనం సోకాదయో అభిభవన్తి, పరిఞ్ఞాతేసు చ తేసు తే న హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమో దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమేనా’’తి. ఞాయస్సాతి అగ్గమగ్గస్స, తతియమగ్గస్స చ. తదధిగమేన హి యథాక్కమం దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమో. సచ్ఛికిరియాభిసమయసహభావీపి ఇతరాభిసమయో తదవినాభావతో సచ్ఛికిరియాభిసమయహేతుకో వియ వుత్తో. ఞాయస్సాధిగమో నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయాతి ఫలఞాణేన వా పచ్చక్ఖకరణం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయా’’తి సమ్పదానవచనఞ్చేతం దట్ఠబ్బం.
వణ్ణభణనన్తి పసంసావచనం. తయిదం న ఇధేవ, అథ ఖో అఞ్ఞత్థాపి సత్థు ఆచిణ్ణం ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘యథేవ హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఆదిమ్హి కల్యాణమాది వా కల్యాణం ఏతస్సాతి ఆదికల్యాణం. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం. బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరితో, ఉపనేతబ్బస్స అభావతో చ కేవలపరిపుణ్ణం. నిరుపక్కిలేసతో అపనేతబ్బస్స చ అభావతో పరిసుద్ధం. సేట్ఠచరియభావతో సాసనబ్రహ్మచరియం, మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ వో పకాసేస్సామీతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪౭) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అరియవంసాతి అరియానం బుద్ధాదీనం వంసా పవేణియో. అగ్గఞ్ఞాతి అగ్గాతి జానితబ్బా సబ్బవంసేహి సేట్ఠభావతో. రత్తఞ్ఞాతి చిరరత్తాతి జానితబ్బా. వంసఞ్ఞాతి బుద్ధాదీనం వంసాతి జానితబ్బా. పోరాణాతి పురాతనా అనధునాతనత్తా. అసఙ్కిణ్ణాతి అవికిణ్ణా అనపనీతా. అసఙ్కిణ్ణపుబ్బాతి ‘‘కిం ఇమేహీ’’తి అరియేహి న అపనీతపుబ్బా. న సఙ్కీయన్తీతి ఇదానిపి తేహి న అపనీయన్తి. న సఙ్కీయిస్సన్తీతి అనాగతేపి తేహి న అపనీయిస్సన్తి. అప్పటికుట్ఠా…పే… విఞ్ఞూహీతి యే లోకే విఞ్ఞూ సమణబ్రాహ్మణా, తేహి అప్పచ్చక్ఖతా అనిన్దితా, అగరహితాతి అత్థో. ‘‘విసుద్ధియా’’తిఆదీహీతి విసుద్ధిఆదిదీపనేహి. పదేహీతి వాక్యేహి, విసుద్ధిఅత్థతాదిభేదభిన్నేహి వా ధమ్మకోట్ఠాసేహి. ఉపద్దవేతి అనత్థే. విసుద్ధిన్తి విసుజ్ఝనం సంకిలేసప్పహానం. వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో. పరియాపుణనం పరిచయో. అత్థస్స హదయే ఠపనం ధారణం. పరివత్తనం వాచనం.
గన్ధారకోతి గన్ధారదేసే ఉప్పన్నో. పహోన్తీతి సక్కోన్తి. అనియ్యానికమగ్గాతి మిచ్ఛామగ్గా, మిచ్ఛత్తనియతానియతమగ్గాపి వా. సువణ్ణన్తి కూటసువణ్ణమ్పి వుచ్చతి. మణీతి కాచమణిపి, ముత్తాతి వేళుజాపి, పవాళన్తి పల్లవోపి వుచ్చతీతి రత్తజమ్బునదాదిపదేహి తే విసేసితా.
న తతో హేట్ఠాతి ఇధాధిప్పేతకాయాదీనం వేదనాదిసభావత్తాభావా, కాయవేదనాచిత్తవిముత్తస్స తేభూమకధమ్మస్స విసుం విపల్లాసవత్థన్తరభావేన గహితత్తా చ హేట్ఠా గహణేసు విపల్లాసవత్థూనం అనిట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం, పఞ్చమస్స పన విపల్లాసవత్థునో అభావా ‘‘న ఉద్ధ’’న్తి ఆహ. ఆరమ్మణవిభాగేన హేత్థ సతిపట్ఠానవిభాగోతి. తయో సతిపట్ఠానాతి సతిపట్ఠాన-సద్దస్స అత్థుద్ధారదస్సనం, న ఇధ పాళియం వుత్తస్స సతిపట్ఠాన-సద్దస్స అత్థదస్సనన్తి. ఆదీసు హి సతిగోచరోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘ఫస్ససముదయా వేదనానం సముదయో, నామరూపసముదయా చిత్తస్స సముదయో, మనసికారసముదయా ధమ్మానం సముదయో’’తి (సం. ని. ౫.౪౦౮) ‘‘సతిపట్ఠానా’’తి వుత్తానం సభిగోచరానం పకాసకే సుత్తప్పదేసే సఙ్గణ్హాతి. ఏవం ‘‘పటిసమ్భిదాపాళియ’’మ్పి (పటి. మ. ౨.౩౪) అవసేసపాళిప్పదేసదస్సనత్థో ఆది-సద్దో దట్ఠబ్బో. సతియా పట్ఠానన్తి సతియా పతిట్ఠాతబ్బట్ఠానం. దానాదీని కరోన్తస్స రూపాదీని సతియా ఠానం హోన్తీతి తంనివారణత్థమాహ ‘‘పధానం ఠాన’’న్తి. ప-సద్దో హి ఇధ ‘‘పణీతా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. సం. మాతికా ౧౪) వియ పధానత్థదీపకోతి అధిప్పాయో.
అరియోతి అరియం సబ్బసత్తసేట్ఠం సమ్మాసమ్బుద్ధమాహ. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సళాయతనవిభఙ్గసుత్తే.(మ. ని. ౩.౩౧౦) సుత్తేకదేసేన హి సుత్తం దస్సేతి. తత్థ హి –
‘‘తయో సతిపట్ఠానా యదరియో…పే… అరహతీతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇధ, భిక్ఖవే, సత్థా సావకానం ధమ్మం దేసేతి అనుకమ్పకో హితేసీ అనుకమ్పం ఉపాదాయ ‘ఇదం వో హితాయ ఇదం వో సుఖాయా’తి. తస్స సావకా న సుస్సూసన్తి. న సోతం ఓదహన్తి, న అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేన్తి, వోక్కమ్మ చ సత్థు సాసనా వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో న చేవ అనత్తమనో హోతి, న చ అనత్తమనతం పటిసంవేదేతి, అనవస్సుతో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం సతిపట్ఠానం. యదరియో సేవతి…పే… అరహతి.
పున చపరం, భిక్ఖవే, సత్థా…పే...ఇదం వో సుఖాయాతి. తస్స ఏకచ్చే సావకా న సుస్సూసన్తి…పే… న చ వోక్కమ్మ సత్థు సాసనా వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో న చేవ అనత్తమనో హోతి, న చ అనత్తమనతం పటిసంవేదేతి, న చ అత్తమనో హోతి, న చ అత్తమనతం పటిసంవేదేతి, అనత్తమనతా చ అత్తమనతా చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుతియం.
పున చపరం, భిక్ఖవే…పే… సుఖాయాతి, తస్స సావకా సుస్సూసన్తి…పే… వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో అత్తమనో చేవ హోతి, అత్తమనతఞ్చ పటిసంవేదేతి, అనవస్సుతో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, తతియ’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౧౧).
ఏవం పటిఘానునయేహి అనవస్సుతతా, నిచ్చం ఉపట్ఠితస్సతితాయ తదుభయవీతివత్తతా ‘‘సతిపట్ఠాన’’న్తి వుత్తా. బుద్ధానంయేవ హి నిచ్చం ఉపట్ఠితస్సతితా హోతి ఆవేణికధమ్మభావతో, న పచ్చేకబుద్ధాదీనం. ప-సద్దో ఆరమ్భం జోతేతి, ఆరమ్భో చ పవత్తీతి కత్వా ఆహ ‘‘పవత్తయితబ్బతోతి అత్థో’’తి. సతియా కరణభూతాయ పట్ఠానం పట్ఠపేతబ్బం సతిపట్ఠానం. అన-సద్దో హి బహులంవచనేన కమ్మత్థోపి హోతీతి. తథాస్స కత్తుఅత్థోపి లబ్భతీతి ‘‘పట్ఠాతీతి పట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. పట్ఠాతీతి ఏత్థ ప-సద్దో భుసత్థవిసిట్ఠం పక్ఖన్దనం దీపేతీతి ‘‘ఓక్కన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా పత్థరిత్వా పవత్తతీతి అత్థో’’తి ఆహ. పున భావత్థం సతి, సద్దం, పట్ఠానసద్దఞ్చ వణ్ణేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ, తేన పురిమవికప్పే సతి, సద్దో, పట్ఠాన-సద్దో చ కత్తుఅత్థోతి విఞ్ఞాయతి. సరణట్ఠేనాతి చిరకతస్స, చిరభాసితస్స చ అనుస్సరణట్ఠేన. ఇదన్తి యం ‘‘సతియేవ సతిపట్ఠాన’’న్తి వుత్తం, ఇదం. ఇధ ఇమస్మిం సుత్తపదేసే అధిప్పేతం.
యది ఏవన్తి. యది సతి ఏవ సతిపట్ఠానం, సతి నామ ఏకో ధమ్మో, ఏవం సన్తే కస్మా ‘‘సతిపట్ఠానా’’తి బహువచనన్తి ఆహ ‘‘సతిబహుత్తా’’తిఆది. యది బహుకా తా సతియో, అథ కస్మా ‘‘మగ్గో’’తి ఏకవచనన్తి యోజనా. మగ్గట్ఠేనాతి నియ్యానట్ఠేన. నియ్యానికో హి మగ్గధమ్మో, తేనేవ నియ్యానికభావేన ఏకత్తూపగతో ఏకన్తతో నిబ్బానం గచ్ఛతి, అత్థికేహి చ తదత్థం మగ్గీయతీతి ఆహ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తి, అత్తనావ పుబ్బే వుత్తం పచ్చాహరతి. తత్థ చతస్సోపి చేతాతి కాయానుపస్సనాదివసేన చతుబ్బిధాపి చ ఏతా సతియో. అపరభాగేతి అరియమగ్గక్ఖణే. కిచ్చం సాధయమానాతి పుబ్బభాగే కాయాదీసు సుభసఞ్ఞాదివిధమనవసేన విసుం విసుం పవత్తిత్వా మగ్గక్ఖణే సతియేవ తత్థ చతుబ్బిధస్సపి విపల్లాసస్స సముచ్ఛేదవసేన పహానకిచ్చం సాధయమానా ఆరమ్మణకరణవసేన నిబ్బానం గచ్ఛతి. చతుకిచ్చసాధనేనేవ హేత్థ బహువచననిద్దేసో. ఏవఞ్చ సతీతి ఏవం మగ్గట్ఠేన ఏకత్తం ఉపాదాయ ‘‘మగ్గో’’తి ఏకవచనేన, ఆరమ్మణభేదేన చతుబ్బిధతం ఉపాదాయ ‘‘చత్తారో’’తి చ వత్తబ్బతాయ సతి విజ్జమానత్తా. వచనానుసన్ధినా ‘‘ఏకాయనో అయ’’న్తిఆదికా దేసనా సానుసన్ధికావ, న అననుసన్ధికాతి అధిప్పాయో. వుత్తమేవత్థం నిదస్సనేన పటిపాదేతుం ‘‘మారసేనప్పమద్దన’’న్తి (సం. ని. ౫.౨౨౪) సుత్తపదం ఆనేత్వా ‘‘యథా’’తిఆదినా నిదస్సనం సంసన్దతి. ‘‘తస్మా’’తిఆది నిగమనం.
విసేసతో కాయో, వేదనా చ అస్సాదస్స కారణన్తి తప్పహానత్థం తేసు తణ్హావత్థూసు ఓళారికసుఖుమేసు అసుభదుక్ఖభావదస్సనాని మన్దతిక్ఖపఞ్ఞేహి తణ్హాచరితేహి సుకరానీతి తాని తేసం ‘‘విసుద్ధిమగ్గో’’తి వుత్తాని. తథా ‘‘నిచ్చం అత్తా’’తి అభినివేసవత్థుతాయ దిట్ఠియా విసేసకారణేసు చిత్తధమ్మేసు అనిచ్చానత్తతాదస్సనాని సరాగాదివసేన, సఞ్ఞాఫస్సాదివసేన, నీవరణాదివసేన చ నాతిప్పభేదాతిప్పభేదగతేసు తేసు తప్పహానత్థం మన్దతిక్ఖపఞ్ఞానం దిట్ఠిచరితానం సుకరానీతి తేసం తాని ‘‘విసుద్ధిమగ్గో’’తి వుత్తాని. ఏత్థ చ యథా చిత్తధమ్మానమ్పి తణ్హాయ వత్థుభావో సమ్భవతి, తథా కాయవేదనానమ్పి దిట్ఠియాతి సతిపి నేసం చతున్నమ్పి తణ్హాదిట్ఠివత్థుభావే యో యస్సా సాతిసయపచ్చయో, తం దస్సనత్థం విసేసగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. తిక్ఖపఞ్ఞసమథయానికో ఓళారికారమ్మణం పరిగ్గణ్హన్తో తత్థ అట్ఠత్వా ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ వేదనం పరిగ్గణ్హాతీతి వుత్తం ‘‘ఓళారికారమ్మణే అసణ్ఠహనతో’’తి. విపస్సనాయానికస్స పన సుఖుమే చిత్తే, ధమ్మేసు చ చిత్తం పక్ఖన్దతీతి చిత్తధమ్మానుపస్సనానం మన్దతిక్ఖపఞ్ఞవిపస్సనాయానికానం విసుద్ధిమగ్గతా వుత్తా.
తేసం తత్థాతి ఏత్థ తత్థ-సద్దస్స ‘‘పహానత్థ’’న్తి ఏతేన యోజనా. పరతో తేసం తత్థాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పఞ్చ కామగుణా సవిసేసా కాయే లబ్భన్తీతి విసేసేన కాయో కామోఘస్స వత్థు, భవేసు సుఖగ్గహణవసేన భవస్సాదో హోతీతి భవోఘస్స వేదనా వత్థు, సన్తతిఘనగ్గహణవసేన విసేసతో చిత్తే అత్తాభినివేసో హోతీతి దిట్ఠోఘస్స చిత్తం వత్థు, ధమ్మేసు వినిబ్భోగస్స దుక్కరత్తా, ధమ్మానం ధమ్మమత్తతాయ దుప్పటివిజ్ఝత్తా చ సమ్మోహో హోతీతి అవిజ్జోఘస్స ధమ్మా వత్థు, తస్మా తేసు తేసం పహానత్థం చత్తారోవ వుత్తా.
ఏవం కాయాదీనం కామోఘాదివత్థుభావకథనేనేవ కామయోగకామాసవాదీనమ్పి వత్థుభావో దీపితో హోతి ఓఘేహి తేసం అత్థతో అనఞ్ఞత్తా. యదగ్గేన చ కాయో కామోఘాదీనం వత్థు, తదగ్గేన అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స వత్థు. ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖభూతా వేదనా విసేసేన బ్యాపాదకాయగన్థస్స వత్థు. చిత్తే నిచ్చగ్గహణవసేన సస్సతస్స అత్తనో సీలేన సుద్ధీతి ఆది పరామసనం హోతీతి సీలబ్బతపరామాసస్స చిత్తం వత్థు. నామరూపపరిచ్ఛేదేన భూతం భూతతో అపస్సన్తస్స భవవిభవదిట్ఠిసఙ్ఖాతో ఇదంసచ్చాభినివేసో హోతీతి తస్స ధమ్మా వత్థు. కాయస్స కాముపాదానవత్థుతా వుత్తనయావ. యదగ్గేన హి కాయో కామోఘస్స వత్థు, తదగ్గేన కాముపాదానస్సపి వత్థు అత్థతో అభిన్నత్తా. సుఖవేదనస్సాదవసేన పరలోకనిరపేక్ఖో ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికం (దీ. ని. ౧.౧౭౧; మ. ని. ౧.౪౪౫; ౨.౯౫, ౨౨౫; ౩.౯౧, ౧౧౬; సం. ని. ౩.౨౧౦; ధ. స. ౧౨౨౧; విభ. ౯౩౮) పరామాసం ఉప్పాదేతీతి దిట్ఠుపాదానస్స వేదనా వత్థు. చిత్తధమ్మానం ఇతరుపాదానవత్థుతా తతియచతుత్థగన్థయోజనాయం వుత్తనయా ఏవ. కాయవేదనానం ఛన్దదోసాగతివత్థుతా కామోఘబ్యాపాదకాయగన్థయోజనాయం వుత్తనయా ఏవ. సన్తతిఘనగ్గహణవసేన సరాగాదిచిత్తే సమ్మోహో హోతీతి మోహాగతియా చిత్తం వత్థు. ధమ్మసభావానవబోధే భయం హోతీతి భయాగతియా ధమ్మా వత్థు.
ఆహారసముదయా కాయస్స సముదయా, ఫస్ససముదయా వేదనానం సముదయో, (సం. ని. ౫.౪౦౮) సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; ఉదా. ౧; విభ. ౨౨౫) వచనతో కాయాదీనం సముదయభూతా కబళీకారఫస్సమనోసఞ్చేతనావిఞ్ఞాణాహారా కాయాదిపరిజాననేన పరిఞ్ఞాతా హోన్తీతి ఆహ ‘‘చతుబ్బిధాహారపరిఞ్ఞత్థ’’న్తి. పకరణనయోతి నేత్తిపకరణవసేన సుత్తన్తసంవణ్ణనానయో.
సరణవసేనాతి కాయాదీనం, కుసలాదిధమ్మానఞ్చ ఉపధారణవసేన. సరన్తి గచ్ఛన్తి నిబ్బానం ఏతాయాతి సతీతి ఇమస్మిం అత్థే ఏకత్తే ఏకసభావే నిబ్బానే సమోసరణం సమాగమో ఏకత్తసమోసరణం. ఏతదేవ హి దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం.
ఏకనిబ్బానపవేసహేతుభూతో వా సమానతాయ ఏకో సతిపట్ఠానసభావో ఏకత్తం, తత్థ సమోసరణం ఏకత్తసమోసరణం, తంసభాగతావ, ఏకనిబ్బానపవేసహేతుభావం పన దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. ఏతస్మిం అత్థే సరణేకత్తసమోసరణాని సహేవ సతిపట్ఠానేకభావస్స కారణత్తేన వుత్తానీతి దట్ఠబ్బాని, పురిమస్మిం విసుం. సరణవసేనాతి వా గమనవసేనాతి అత్థే సతి తదేవ గమనం సమోసరణన్తి, సమోసరణే వా సతి-సద్దత్థవసేన అవుచ్చమానే ధారణతావ సతీతి సతి-సద్దత్థన్తరాభావా పురిమం సతిభావస్స కారణం, పచ్ఛిమం ఏకభావస్సాతి నిబ్బానసమోసరణేపి సహితానేవ తాని సతిపట్ఠానేకభావస్స కారణాని వుత్తాని హోన్తి.
‘‘చుద్దసవిధేన, నవవిధేన, సోళసవిధేన, పఞ్చవిధేనా’’తి ఇదం ఉపరి పాళియం (దీ. ని. ౨.౩౭౪) ఆగతానం ఆనాపానపబ్బాదీనం వసేన వుత్తం, తేసం పన అనన్తరభేదవసేన, తదనుగతభేదవసేన చ భావనాయ అనేకవిధతా లబ్భతియేవ, చతూసు దిసాసు ఉట్ఠానకభణ్డసదిసతా కాయానుపస్సనాదితంతంసతిపట్ఠానభావనానుభావస్స దట్ఠబ్బా.
కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా ఇతరాసం పుచ్ఛానం ఇధ అసమ్భవతో, నిద్దేసాదివసేన దేసేతుకమ్యతాయ చ తథా వుత్తత్తా. ‘‘ఇధా’’తి వుచ్చమానపటిపత్తిసమ్పాదకస్స భిక్ఖునో సన్నిస్సయదస్సనం, సో చస్స సన్నిస్సయో సాసనతో అఞ్ఞో నత్థీతి వుత్తం ‘‘ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే’’తి. ధమ్మ…పే… లపనమేతం తేసం అత్తనో సమ్ముఖాభిముఖభావకరణత్థం, తఞ్చ ధమ్మస్స సక్కచ్చసవనత్థం. ‘‘గోచరే భిక్ఖవే చరథ సకే పేత్తికే విసయే’’తిఆది (దీ. ని. ౩.౮౦; సం. ని. ౫.౩౭౨) వచనతో భిక్ఖుగోచరా ఏతే ధమ్మా, యదిదం కాయానుపస్సనాదయో. తత్థ యస్మా కాయానుపస్సనాదిపటిపత్తియా భిక్ఖు హోతి, తస్మా ‘‘కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదినా భిక్ఖుం దస్సేతి భిక్ఖుమ్హి తంనియమతోతి ఆహ ‘‘పటిపత్తియా భిక్ఖుభావదస్సనతో’’తి. సత్థుచరియానువిధాయకత్తా, సకలసాసనసమ్పటిగ్గాహకత్తా చ సబ్బప్పకారాయ అనుసాసనియా భాజనభావో. తస్మిం గహితేతి భిక్ఖుమ్హి గహితే. భిక్ఖుపరిసాయ జేట్ఠభావతో రాజగమనఞాయేన ఇతరా పరిసాపి అత్థతో గహితావ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సేసా’’తిఆది. ఏవం పఠమం కారణం విభజిత్వా ఇతరమ్పి విభజితుం ‘‘యో చ ఇమ’’న్తిఆది వుత్తం.
సమం చరేయ్యాతి కాయాది విసమచరియం పహాయ కాయాదీహి సమం చరేయ్య. రాగాదివూపసమేన సన్తో, ఇన్ద్రియదమేన దన్తో, చతుమగ్గనియామేన నియతో, సేట్ఠచరితాయ బ్రహ్మచారీ, సబ్బత్థ కాయదణ్డాదిఓరోపనేన నిధాయ దణ్డం. అరియభావే ఠితో సో ఏవరూపో బాహితపాపసమితపాపభిన్నకిలేసతాహి ‘‘బ్రాహ్మణో, సమణో, భిక్ఖూ’’తి చ వేదితబ్బో.
‘‘అయఞ్చేవ కాయో, బహిద్ధా చ నామరూప’’న్తిఆదీసు ఖన్ధపఞ్చకం, తథా ‘‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౭౧, ౨౮౭; పారా. ౧౧), ‘‘యా తస్మిం సమయే కాయస్స పస్సద్ధి పటిప్పస్సద్ధీ’’తిఆదీసు చ వేదనాదయో చేతసికా ఖన్ధా కాయోతి వుచ్చన్తీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘కాయేతి రూపకాయే’’తి ఆహ. కేసాదీనఞ్చ ధమ్మానన్తి కేసాదిసఞ్ఞితానం భూతుపాదాధమ్మానం. ఏవం ‘‘చయట్ఠో సరీరట్ఠో కాయట్ఠో’’తి సద్దనయేన కాయ-సద్దం దస్సేత్వా ఇదాని నిరుత్తినయేనపి తం దస్సేతుం ‘‘యథా చా’’తిఆది వుత్తం. ఆయన్తీతి ఉప్పజ్జన్తి.
అసమ్మిస్సతోతి వేదనాదయోపి ఏత్థ సితా, ఏత్థ పటిబద్ధాతి కాయే వేదనాదిఅనుపస్సనాపసఙ్గేపి ఆపన్నే తతో అసమ్మిస్సతోతి అత్థో. సమూహవిసయతాయ చస్స కాయ-సద్దస్స, సముదాయుపాదానతాయ చ అసుభాకారస్స ‘‘కాయే’’తి ఏకవచనం, తథా ఆరమ్మణాదివిభాగేన అనేకభేదభిన్నమ్పి చిత్తం చిత్తభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘చిత్తే’’తి ఏకవచనం, వేదనా పన సుఖాదిభేదభిన్నా విసుం విసుం అనుపస్సితబ్బాతి దస్సేన్తేన ‘‘వేదనాసూ’’తి బహువచనేన వుత్తా, తథేవ చ నిద్దేసో పవత్తితో, ధమ్మా చ పరోపణ్ణాసభేదా, అనుపస్సితబ్బాకారేన చ అనేకభేదా ఏవాతి తేపి బహువచనవసేనేవ వుత్తా.
అవయవీగాహసమఞ్ఞాతిధావనసారాదానాభినివేసనిసేధనత్థం కాయం అఙ్గపచ్చఙ్గేహి, తాని చ కేసాదీహి, కేసాదికే చ భూతుపాదాయరూపేహి వినిబ్భుఞ్జన్తో ‘‘తథా న కాయే’’తిఆదిమాహ. పాసాదాదినగరావయవసమూహే అవయవీవాదినోపి అవయవీగాహం న కరోన్తి, ‘‘నగరం నామ కోచి అత్థో అత్థీ’’తి పన కేసఞ్చి సమఞ్ఞాతిధావనం సియాతి ఇత్థిపురిసాదిసమఞ్ఞాతిధావనే నగరనిదస్సనం వుత్తం. అఙ్గపచ్చఙ్గసమూహో, కేసలోమాదిసమూహో, భూతుపాదాయసమూహో చ యథావుత్తసమూహో, తబ్బినిముత్తో కాయోపి నామ కోచి నత్థి, పగేవ ఇత్థిఆదయోతి ఆహ ‘‘కాయో వా ఇత్థీ వా పురిసో వా అఞ్ఞో వా కోచి ధమ్మో దిస్సతీ’’తి. ‘‘కోచి ధమ్మో’’తి ఇమినా సత్తజీవాదిం పటిక్ఖిపతి, అవయవీ పన కాయపటిక్ఖేపేనేవ పటిక్ఖిత్తోతి. యది ఏవం కథం కాయాదిసమఞ్ఞాతిధావనానీతి ఆహ ‘‘యథావుత్తధమ్మ…పే… కరోన్తీ’’తి. తథా తథాతి కాయాదిఆకారేన.
యం పస్సతీతి యం ఇత్థిం, పురిసం వా పస్సతి. నను చక్ఖునా ఇత్థిపురిసదస్సనం నత్థీతి? సచ్చమేతం, ‘‘ఇత్థిం పస్సామి, పురిసం పస్సామీ’’తి పన పవత్తసఞ్ఞాయ వసేన ‘‘యం పస్సతీ’’తి వుత్తం మిచ్ఛాదస్సనేన వా దిట్ఠియా యం పస్సతి, న తం దిట్ఠం తం రూపాయతనం న హోతీతి అత్థో విపరీతగ్గాహవసేన మిచ్ఛాపరికప్పితరూపత్తా. అథ వా తం కేసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం దిట్ఠం న హోతి, అచక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యత్తా దిట్ఠం వా తం న హోతి. యం దిట్ఠం, తం న పస్సతీతి యం రూపాయతనం కేసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం దిట్ఠం, తం పఞ్ఞాచక్ఖునా భూతతో న పస్సతీతి అత్థో. అపస్సం బజ్ఝతేతి ఇమం అత్తభావం యథాభూతం పఞ్ఞాచక్ఖునా అపస్సన్తో ‘‘ఏతం మమ, ఏసో హమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి కిలేసబన్ధనేన బజ్ఝతి.
న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీతి న అఞ్ఞసభావానుపస్సీ, అసుభాదితో అఞ్ఞాకారానుపస్సీ న హోతీతి అత్థో. ‘‘కిం వుత్తం హోతీ’’తిఆదినా తం ఏవత్థం పాకటం కరోతి. పథవీకాయన్తి కేసాదికోట్ఠాసం పథవిం ధమ్మసమూహత్తా ‘‘కాయో’’తి వదతి, లక్ఖణపథవిమేవ వా అనేకప్పభేదం సకలసరీరగతం, పుబ్బాపరియభావేన చ పవత్తమానం సమూహవసేన గహేత్వా ‘‘కాయో’’తి వదతి. ‘‘ఆపోకాయ’’న్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
ఏవం గహేతబ్బస్సాతి ‘‘అహం మమ’’న్తి ఏవం అత్తత్తనియభావేన అన్ధబాలేహి గహేతబ్బస్స.
ఇదాని సత్తన్నం అనుపస్సనాకారానమ్పి వసేన కాయానుపస్సనం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అనిచ్చతో అనుపస్సతీతి చతుసముట్ఠానికం కాయం ‘‘అనిచ్చ’’న్తి అనుపస్సతి, ఏవం పస్సన్తో ఏవఞ్చస్స అనిచ్చాకారమ్పి ‘‘అనుపస్సతీ’’తి వుచ్చతి. తథాభూతస్స చస్స నిచ్చగ్గాహస్స లేసోపి న హోతీతి వుత్తం ‘‘నో నిచ్చతో’’తి. తథా హేస ‘‘నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౩౫) వుత్తో. ఏత్థ చ ‘‘అనిచ్చతో ఏవ అనుపస్సతీ’’తి ఏవ-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి తేన నివత్తితమత్థం దస్సేతుం ‘‘నో నిచ్చతో’’తి వుత్తం. న చేత్థ దుక్ఖతో అనుపస్సనాదినివత్తనం ఆసఙ్కితబ్బం పటియోగీనివత్తనపరత్తా ఏవ-కారస్స, ఉపరి దేసనారుళ్హత్తా చ తాసం. ‘‘దుక్ఖతో అనుపస్సతీ’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – అనిచ్చస్స దుక్ఖత్తా తమేవ చ కాయం దుక్ఖతో అనుపస్సతి, దుక్ఖస్స అనత్తత్తా అనత్తతో అనుపస్సతి. యస్మా పన యం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, న తం అభినన్దితబ్బం, యఞ్చ న అభినన్దితబ్బం, న తత్థ రఞ్జితబ్బం, తస్మా వుత్తం ‘‘నిబ్బిన్దతి, నో నన్దతి. విరజ్జతి, నో రజ్జతీ’’తి. సో ఏవం అరజ్జన్తో రాగం నిరోధేతి, నో సముదేతి సముదయం న కరోతీతి అత్థో. ఏవం పటిపన్నో చ పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతి. అయఞ్హి అనిచ్చాదిఅనుపస్సనా తదఙ్గవసేన సద్ధిం కాయం తన్నిస్సయఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసానం పరిచ్చజనతో, సఙ్ఖతదోసదస్సనేన తబ్బిపరీతే నిబ్బానే తన్నిన్నతాయ పక్ఖన్దనతో ‘‘పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చేవ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చా’’తి వుచ్చతి, తస్మా తాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు వుత్తనయేన కిలేసే పరిచ్చజతి, నిబ్బానే చ పక్ఖన్దతి, తథాభూతో చ నిబ్బత్తనవసేన కిలేసే న ఆదియతి, నాపి అదోసదస్సితావసేన సఙ్ఖతారమ్మణం, తేన వుత్తం ‘‘పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతీ’’తి. ఇదానిస్స తాహి అనుపస్సనాహి యేసం ధమ్మానం పహానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నిచ్చసఞ్ఞన్తి ‘‘సఙ్ఖారా నిచ్చా’’తి ఏవం పవత్తం విపరీతసఞ్ఞం. దిట్ఠిచిత్తవిపల్లాసప్పహానముఖేనేవ సఞ్ఞావిపల్లాసప్పహానన్తి సఞ్ఞాగ్గహణం, సఞ్ఞాసీసేన వా తేసమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. నన్దిన్తి సప్పీతికతణ్హం. సేసం వుత్తనయమేవ.
‘‘విహరతీ’’తి ఇమినా కాయానుపస్సనాసమఙ్గినో ఇరియాపథవిహారో వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఇరియతీ’’తి, ఇరియాపథం పవత్తేతీతి అత్థో. ఆరమ్మణకరణవసేన అభిబ్యాపనతో ‘‘తీసు భవేసూ’’తి వుత్తం, ఉప్పజ్జనవసేన పన కిలేసా పరిత్తభూమకా ఏవాతి. యదిపి కిలేసానం పహానం ఆతాపనన్తి తం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనమ్పి అత్థేవ, ఆతప్ప-సద్దో వియ పన ఆతాపసద్దో వీరియేయేవ నిరుళ్హోతి వుత్తం ‘‘వీరియస్సేతం నామ’’న్తి. అథ వా పటిపక్ఖప్పహానే సమ్పయుత్తధమ్మానం అబ్భుస్సహనవసేన పవత్తమానస్స వీరియస్స సాతిసయం తదాతాపనన్తి వీరియమేవ తథా వుచ్చతి, న అఞ్ఞే ధమ్మా. ఆతాపీతి చాయమీకారో పసంసాయ, అతిసయస్స వా దీపకోతి ఆతాపీగహణేన సమ్మప్పధానసమఙ్గితం దస్సేతి. సమ్మా, సమన్తతో, సామఞ్చ పజానన్తో సమ్పజానో, అసమ్మిస్సతో వవత్థానే అఞ్ఞధమ్మానుపస్సితాభావేన సమ్మా అవిపరీతం, సబ్బాకారపజాననేన సమన్తతో, ఉపరూపరి విసేసావహభావేన పవత్తియా సామం పజానన్తోతి అత్థో. యది పఞ్ఞాయ అనుపస్సతి, కథం సతిపట్ఠానతాతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. సబ్బత్థికన్తి సబ్బత్థ భవం సబ్బత్థ లీనే, ఉద్ధతే చ చిత్తే ఇచ్ఛితబ్బత్తా. సబ్బే వా లీనే, ఉద్ధతే చ భావేతబ్బా బోజ్ఝఙ్గా అత్థికా ఏతాయాతి సబ్బత్థికా. సతియా లద్ధుపకారాయ ఏవ పఞ్ఞాయ ఏత్థ యథావుత్తే కాయే కమ్మట్ఠానికో భిక్ఖు కాయానుపస్సీ విహరతి. అన్తో సఙ్ఖేపో అన్తోఓలీయనో, కోసజ్జన్తి అత్థో. ఉపాయపరిగ్గహేతి ఏత్థ సీలవిసోధనాది, గణనాది, ఉగ్గహకోసల్లాది చ ఉపాయో, తబ్బిపరియాయతో అనుపాయో వేదితబ్బో. యస్మా చ ఉపట్ఠితస్సతి యథావుత్తం ఉపాయం న పరిచ్చజతి, అనుపాయఞ్చ న ఉపాదియతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ముట్ఠస్సతీ …పే… అసమత్థో హోతీ’’తి. తేనాతి ఉపాయానుపాయానం పరిగ్గహపరివజ్జనేసు, పరిచ్చాగాపరిగ్గహేసు చ అసమత్థభావేన. అస్స యోగినో.
యస్మా సతియేవేత్థ సతిపట్ఠానం వుత్తం, తస్మాస్స సమ్పయుత్తధమ్మా వీరియాదయో అఙ్గన్తి ఆహ ‘‘సమ్పయోగఙ్గఞ్చస్స దస్సేత్వా’’తి. అఙ్గ-సద్దో చేత్థ కారణపరియాయో దట్ఠబ్బో. సతిగ్గహణేనేవ చేత్థ సమాధిస్సాపి గహణం దట్ఠబ్బం తస్సా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితత్తా. యస్మా వా సతిసీసేనాయం దేసనా. న హి కేవలాయ సతియా కిలేసప్పహానం సమ్భవతి, నిబ్బానాధిగమో వా, నాపి కేవలా సతి పవత్తతి, తస్మాస్స ఝానదేసనాయం సవితక్కాదివచనస్స వియ సమ్పయోగఙ్గదస్సనతాతి అఙ్గ-సద్దస్స అవయవపరియాయతా దట్ఠబ్బా. పహానఙ్గన్తి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౬; మ. ని. ౧.౨౭౧, ౨౮౭, ౨౯౭; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩; పారా. ౧౧) వియ పహాతబ్బఙ్గం దస్సేతుం. యస్మా ఏత్థ లోకియమగ్గో అధిప్పేతో, న లోకుత్తరమగ్గో, తస్మా పుబ్బభాగియమేవ వినయం దస్సేన్తో ‘‘తదఙ్గవినయేన వా విక్ఖమ్భనవినయేన వా’’తి ఆహ. తేసం ధమ్మానన్తి వేదనాదిధమ్మానం. తేసఞ్హి తత్థ అనధిప్పేతత్తా ‘‘అత్థుద్ధారనయేనేతం వుత్త’’న్తి వుత్తం. తత్థాతి విభఙ్గే. ఏత్థాతి ‘‘లోకే’’తి ఏతస్మిం పదే.
అవిసేసేన ద్వీహిపి నీవరణప్పహానం వుత్తన్తి కత్వా పున ఏకేకేన వుత్తం పహానవిసేసం దస్సేతుం ‘‘విసేసేనా’’తి ఆహ. అథ వా ‘‘వినేయ్య నీవరణానీ’’తి అవత్వా అభిజ్ఝాదోమనస్సవినయవచనస్స పయోజనం దస్సేన్తో ‘‘విసేసేనా’’తిఆదిమాహ. కాయానుపస్సనాభావనాయ హి ఉజువిపచ్చనీకానం అనురోధవిరోధాదీనం పహానదస్సనం ఏతస్స పయోజనన్తి. కాయసమ్పత్తిమూలకస్సాతి రూపబలయోబ్బనారోగ్యాదిసరీరసమ్పదానిమిత్తస్స. వుత్తవిపరియాయతో కాయవిపత్తిమూలకో విరోధో వేదితబ్బో. కాయభావనాయాతి కాయానుపస్సనాభావనాయ. సా హి ఇధ కాయభావనాతి అధిప్పేతా. సుభసుఖభావాదీనన్తి ఆది-సద్దేన మనుఞ్ఞనిచ్చతాదిసఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అసుభాసుఖభావాదీనన్తి ఏత్థ పన ఆది-సద్దేన అమనుఞ్ఞఅనిచ్చతాదీనం. తేనాతి అనురోధాదిప్పహానవచనేన. ‘‘యోగానుభావో హీ’’తిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటకరణం. యోగానుభావో హి భావనానుభావో. యోగసమత్థోతి యోగమనుయుఞ్జితుం సమత్థో. పురిమేన హి ‘‘అనురోధవిరోధవిప్పముత్తో’’తిఆదివచనేన భావనం అనుయుత్తస్స ఆనిసంసో వుత్తో, దుతియేన భావనం అనుయుఞ్జన్తస్స పటిపత్తి. న హి అనురోధవిరోధాదీహి ఉపద్దుతస్స భావనా ఇజ్ఝతి.
అనుపస్సీతి ఏత్థాతి ‘‘అనుపస్సీ’’తి ఏతస్మిం పదే లబ్భమానాయ అనుపస్సనాయ అనుపస్సనాజోతనాయ కమ్మట్ఠానం వుత్తన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో, అఞ్ఞథా ‘‘అనుపస్సనాయా’’తి కరణవచనం న యుజ్జేయ్య. అనుపస్సనా ఏవ హి కమ్మట్ఠానం, న ఏత్థ ఆరమ్మణం అధిప్పేతం, యుజ్జతి వా. కాయపరిహరణం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. కమ్మట్ఠానపరిహరణస్స చేత్థ అత్థసిద్ధత్తా ‘‘కాయపరిహరణ’’న్త్వేవ వుత్తం. కమ్మట్ఠానికస్స హి కాయపరిహరణం యావదేవ కమ్మట్ఠానం పరిహరణత్థన్తి. కమ్మట్ఠానపరిహరణస్స వా ‘‘ఆతాపీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౩) వుచ్చమానత్తా ‘‘కాయపరిహరణ’’న్త్వేవ వుత్తం. కాయగ్గహణేన వా నామకాయస్సాపి గహణం, న రూపకాయస్సేవ, తేనేవ కమ్మట్ఠానపరిహరణమ్పి సఙ్గహితం హోతి, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘విహరతీతి ఏత్థ వుత్తవిహారేనా’’తి ఏత్థగ్గహణఞ్చ సమత్థితం హోతి ‘‘కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తి విహారస్స విసేసేత్వా వుత్తత్తా. ‘‘ఆతాపీ’’తిఆది పన సఙ్ఖేపతో వుత్తస్స కమ్మట్ఠానపరిహరణస్స సహ సాధనేన విత్థారేత్వా దస్సనం. ఆతాపేనాతి ఆతాపగ్గహణేన. ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞేనా’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానన్తి బుద్ధానుస్సతి, మేత్తా, మరణస్సతి, అసుభభావనా చ. ఇదఞ్హి చతుక్కం యోగినా పరిహరియమానం ‘‘సబ్బత్థకకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి, సబ్బత్థ కమ్మట్ఠానానుయోగస్సారక్ఖభూతత్తా సతిసమ్పజఞ్ఞబలేన అవిచ్ఛిన్నస్స పరిహరితబ్బత్తా సతిసమ్పజఞ్ఞగ్గహణేన తస్స వుత్తతా వుత్తా. సతియా వా సమథో వుత్తో తస్సా సమాధిక్ఖన్ధేన సఙ్గహితత్తా.
విభఙ్గే(విభ. కాయానుపస్సనానిద్దేసే) పన అత్థో వుత్తోతి యోజనా. తేనాతి సద్దత్థం అనాదియిత్వా భావత్థస్సేవ విభజనవసేన పవత్తేన విభఙ్గపాఠేన సహ. అట్ఠకథానయోతి సద్దత్థస్సాపి వివరణవసేన యథారహం వుత్తో అత్థసంవణ్ణనానయో. యథా సంసన్దతీతి యథా అత్థతో, అధిప్పాయతో చ అవిలోమేన్తో అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతి, ఏవం వేదితబ్బో.
వేదనాదీనం పున వచనేతి ఏత్థ నిస్సయపచ్చయభావవసేన చిత్తధమ్మానం వేదనాసన్నిస్సితత్తా, పఞ్చవోకారభవే అరూపధమ్మానం రూపపటిబద్ధవుత్తితో చ వేదనాయ కాయాదిఅనుపస్సనాప్పసఙ్గేపి ఆపన్నే తతో అసమ్మిస్సతో వవత్థానం దస్సనత్థం, ఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థఞ్చ దుతియం వేదనాగ్గహణం, తేన న వేదనాయం కాయానుపస్సీ, చిత్తధమ్మానుపస్సీ వా, అథ ఖో వేదనానుపస్సీ ఏవాతి వేదనాసఙ్ఖాతే వత్థుస్మిం వేదనానుపస్సనాకారస్సేవ దస్సనేన అసమ్మిస్సతో వవత్థానం దస్సితం హోతి. తథా ‘‘యస్మిం సమయే సుఖా వేదనా, న తస్మిం సమయే దుక్ఖా, అదుక్ఖమసుఖా వా వేదనా, యస్మిం వా పన సమయే దుక్ఖా, అదుక్ఖమసుఖా వా వేదనా, న తస్మిం సమయే ఇతరా వేదనా’’తి వేదనాభావసామఞ్ఞే అవత్వా తం తం వేదనం వినిబ్భుజ్జిత్వా దస్సనేన ఘనవినిబ్భోగో ధువభావవివేకో దస్సితో హోతి, తేన తాసం ఖణమత్తావట్ఠానదస్సనేన అనిచ్చతాయ, తతో ఏవ దుక్ఖతాయ, అనత్తతాయ చ దస్సనం విభావితం హోతి. ఘనవినిబ్భోగాదీతి ఆది-సద్దేన అయమ్పి అత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్హి వేదనాయం వేదనానుపస్సీ ఏవ, న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీ. కిం వుత్తం హోతి – యథా నామ బాలో అమణిసభావేపి ఉదకపుబ్బుళకే మణిఆకారానుపస్సీ హోతి, న ఏవం అయం ఠితిరమణీయేపి వేదయితే, పగేవ ఇతరస్మిం మనుఞ్ఞాకారానుపస్సీ, అథ ఖో ఖణపభఙ్గురతాయ, అవసవత్తితాయ కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతాయ చ అనిచ్చఅనత్తఅసుభాకారానుపస్సీ, విపరిణామదుక్ఖతాయ, సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ చ విసేసతో దుక్ఖానుపస్సీ యేవాతి. ఏవం చిత్త ధమ్మేసుపి యథారహం పునవచనే పయోజనం వత్తబ్బం. లోకియా ఏవ సమ్మసనచారస్స అధిప్పేతత్తా. ‘‘కేవలం పనిధా’’తిఆదినా ‘‘ఇధ ఏత్తకం వేదితబ్బ’’న్తి వేదితబ్బపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ‘‘ఏస నయో’’తి ఇమినా యథా చిత్తం, ధమ్మా చ అనుపస్సితబ్బా, తథా తాని అనుపస్సన్తో చిత్తే చిత్తానుపస్సీ, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీతి వేదితబ్బోతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. దుక్ఖతోతి దుక్ఖసభావతో, దుక్ఖన్తి అనుపస్సితబ్బాతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.
యో సుఖం దుక్ఖతో అద్దాతి యో భిక్ఖు సుఖం వేదనం విపరిణామదుక్ఖతాయ ‘‘దుక్ఖా’’తి పఞ్ఞాచక్ఖునా అద్దక్ఖి. దుక్ఖం అద్దక్ఖి సల్లతోతి దుక్ఖం వేదనం పీళాజననతో, అన్తోతుదనతో, దున్నీహరణతో చ సల్లతో అద్దక్ఖి పస్సి. అదుక్ఖమసుఖన్తి ఉపేక్ఖావేదనం. సన్తన్తి సుఖదుక్ఖాని వియ అనోళారికతాయ, పచ్చయవసేన వూపసన్తసభావతాయ చ సన్తం. అనిచ్చతోతి హుత్వాఅభావతో, ఉదయవయవన్తతో, తావకాలికతో, నిచ్చపటిపక్ఖతో చ ‘‘అనిచ్చ’’న్తి యో అద్దక్ఖి. స వే సమ్మద్దసో భిక్ఖు ఏకంసేన, పరిబ్యత్తం వా వేదనాయ సమ్మాపస్సనకోతి అత్థో.
దుక్ఖాతిపీతి సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ దుక్ఖా ఇతిపి. తం దుక్ఖస్మిన్తి సబ్బం తం వేదయితం దుక్ఖస్మిం అన్తోగధం పరియాపన్నం వదామి సఙ్ఖారదుక్ఖతానతివత్తనతో. సుఖదుక్ఖతోపి చాతి సుఖాదీనం ఠితివిపరిణామఞాణసుఖతాయ, విపరిణామఠితిఅఞ్ఞాణదుక్ఖతాయ చ వుత్తత్తా తిస్సోపి చ సుఖతో, తిస్సోపి చ దుక్ఖతో అనుపస్సితబ్బాతి అత్థో. సత్త అనుపస్సనా హేట్ఠా పకాసితా ఏవ. సేసన్తి యథావుత్తం సుఖాదివిభాగతో సేసం సామిసనిరామిసాదిభేదం వేదనానుపస్సనాయం వత్తబ్బం.
ఆరమ్మణ…పే… భేదానన్తి రూపాదిఆరమ్మణనానత్తస్స నీలాదితబ్భేదస్స, ఛన్దాదిఅధిపతినానత్తస్స హీనాదితబ్భేదస్స, ఞాణఝానాదిసహజాతనానత్తస్స ససఙ్ఖారికాసఙ్ఖారికసవితక్కాదితబ్భేదస్స, కామావచరాదిభూమినానత్తస్స ఉక్కట్ఠమజ్ఝిమాదితబ్భేదస్స, కుసలాదికమ్మనానత్తస్స దేవగతిసంవత్తనియతాదితబ్భేదస్స, కణ్హసుక్కవిపాకనానత్తస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయతాదితబ్భేదస్స, పరిత్తభూమకాదికిరియానానత్తస్స తిహేతుకాదితబ్భేదస్స వసేన అనుపస్సితబ్బన్తి యోజనా. ఆది-సద్దేన సవత్థుకావత్థుకాదినానత్తస్స పుగ్గలత్తయసాధారణాదితబ్భేదస్స చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణానన్తి ఫుసనాదితంతంలక్ఖణానఞ్చేవ అనిచ్చతాదిసామఞ్ఞలక్ఖణానఞ్చ వసేనాతి యోజనా. సుఞ్ఞతధమ్మస్సాతి అనత్తతాసఙ్ఖాతసుఞ్ఞతాసభావస్స. యం విభావేతుం అభిధమ్మే‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తి, ఖన్ధా హోన్తీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౧) సుఞ్ఞతావారదేసనా పవత్తా, తం పహీనమేవ పుబ్బే పహీనత్తా, తస్మా తస్స తస్స పున పహానం న వత్తబ్బం. న హి కిలేసా పహీయమానా ఆరమ్మణవిభాగేన పహీయన్తి అనాగతానంయేవ ఉప్పజ్జనారహానం పహాతబ్బత్తా, తస్మా అభిజ్ఝాదీనం ఏకత్థ పహానం వత్వా ఇతరత్థ న వత్తబ్బం ఏవాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘కామఞ్చేత్థా’’తిఆదినా. అథ వా మగ్గచిత్తక్ఖణే ఏకత్థ పహీనం సబ్బత్థ పహీనమేవ హోతీతి విసుం విసుం పహానం న వత్తబ్బం. మగ్గేన హి పహీనాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. తత్థ పురిమాయ చోదనాయ నానాపుగ్గలపరిహారో, న హి ఏకస్స పహీనం తతో అఞ్ఞస్స పహీనం నామ హోతి. పచ్ఛిమాయ నానాచిత్తక్ఖణికపరిహారో. నానాచిత్తక్ఖణేతి హి లోకియమగ్గచిత్తక్ఖణేతి అధిప్పాయో. పుబ్బభాగమగ్గో హి ఇధాధిప్పేతో. లోకియభావనాయ చ కాయే పహీనం న వేదనాదీసు విక్ఖమ్భితం హోతి. యదిపి నప్పవత్తేయ్య, పటిపక్ఖభావనాయ సుప్పహీనత్తా తత్థ సా ‘‘అభిజ్ఝాదోమనస్సస్స అప్పవత్తీ’’తి న వత్తబ్బా, తస్మా పునపి తప్పహానం వత్తబ్బమేవ. ఏకత్థ పహీనం సేసేసుపి పహీనం హోతీతి లోకుత్తరసతిపట్ఠానభావనం, లోకియభావనాయ వా సబ్బత్థ అప్పవత్తిమత్తం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘పఞ్చపి ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా లోకో’’తి (విభ. ౩౬౨, ౩౬౪, ౩౬౬) హి విభఙ్గేచతూసుపి ఠానేసు వుత్తన్తి.
ఉద్దేసవారవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.
కాయానుపస్సనా
ఆనాపానపబ్బవణ్ణనా
౩౭౪. ఆరమ్మణవసేనాతి అనుపస్సితబ్బకాయాదిఆరమ్మణవసేన. చతుధా భిన్దిత్వాతి ఉద్దేసవసేన చతుధా భిన్దిత్వా. తతో చతుబ్బిధసతిపట్ఠానతో ఏకేకం సతిపట్ఠానం గహేత్వా కాయం విభజన్తోతి పాఠసేసో.
కథఞ్చాతి ఏత్థ కథన్తి పకారపుచ్ఛా, తేన నిద్దిసియమానే కాయానుపస్సనాపకారే పుచ్ఛతి. చ-సద్దో బ్యతిరేకో, తేన ఉద్దేసవారేన అపాకటం నిద్దేసవారేన విభావియమానం విసేసం జోతేతి. బాహిరకేసుపి ఇతో ఏకదేసస్స సమ్భవతో సబ్బప్పకారగ్గహణం కతం ‘‘సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకస్సా’’తి, తేన యే ఇమే ఆనాపానపబ్బాదివసేన ఆగతా చుద్దసప్పకారా, తదన్తోగధా చ అజ్ఝత్తాదిఅనుపస్సనాప్పకారా, తథా కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౩) వుత్తా కేసాదివణ్ణసణ్ఠానకసిణారమ్మణచతుక్కజ్ఝానప్పకారా, లోకియాదిప్పకారా చ, తే సబ్బేపి అనవసేసతో సఙ్గణ్హాతి. ఇమే చ పకారా ఇమస్మింయేవ సాసనే, న ఇతో బహిద్ధాతి వుత్తం ‘‘సబ్బప్పకార…పే… పటిసేధనో చా’’తి. తత్థ తథాభావపటిసేధనోతి సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స అఞ్ఞసాసనస్స నిస్సయభావపటిసేధనో, ఏతేన ఇధ భిక్ఖవేతి ఏత్థ ఇధ-సద్దో అన్తోగధఏవసద్దత్థోతి దస్సేతి. సన్తి హి ఏకపదానిపి అవధారణాని యథా ‘‘వాయుభక్ఖో’’తి. తేనాహ ‘‘ఇధేవ భిక్ఖవే సమణో’’తిఆది. పరిపుణ్ణసమణప్పకరణధమ్మో హి సో పుగ్గలో, యో సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకో. పరప్పవాదాతి పరేసం అఞ్ఞతిత్థియానం నానప్పకారా వాదా తిత్థాయతనాని.
అరఞ్ఞాదికస్సేవ భావనానురూపసేనాసనతం దస్సేతుం ‘‘ఇమస్సహీ’’తిఆది వుత్తం. దుద్దమో దమథం అనుపగతో గోణో కూటగోణో. దోహనకాలే యథా థనేహి అనవసేసతో ఖీరం న పగ్ఘరతి, ఏవం దోహపటిబన్ధినీ కూటధేను. రూప-సద్దాదికే పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకఅస్సాదో రూపారమ్మణాదిరసో. పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణన్తి పబ్బజ్జతో పుబ్బే, అనాదిమతి వా సంసారే పరిచితారమ్మణం. నిబన్ధేయ్యాతి బన్ధేయ్య. సతియాతి సమ్మదేవ కమ్మట్ఠానస్స సల్లక్ఖణవసేన పవత్తాయ సతియా. ఆరమ్మణేతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే. దళ్హన్తి థిరం, యథా సతోకారిస్స ఉపచారప్పనాభేదో సమాధి ఇజ్ఝతి, తథా థామగతం కత్వాతి అత్థో.
విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానన్తి సబ్బేసం బుద్ధానం, ఏకచ్చానం పచ్చేకబుద్ధానం, బుద్ధసావకానఞ్చ విసేసాధిగమస్స అఞ్ఞేన కమ్మట్ఠానేన అధిగతవిసేసానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారస్స పదట్ఠానభూతం.
వత్థువిజ్జాచరియో వియ భగవా యోగీనం అనురూపనివాసట్ఠానుపదిసనతో. భిక్ఖు దీపిసదిసో అరఞ్ఞే ఏకకో విహరిత్వా పటిపక్ఖనిమ్మథనవసేన ఇచ్ఛితత్థసాధనతో ఫలముత్తమన్తి సామఞ్ఞఫలం సన్ధాయ వదతి. పరక్కమజవయోగ్గభూమిన్తి భావనుస్సాహజవస్స యోగ్గకరణభూమిభూతం.
అద్ధానవసేన పవత్తానం అస్సాసపస్సాసానం వసేన దీఘం వా అస్ససన్తో, ఇత్తరవసేన పవత్తానం అస్సాసపస్సాసానం వసేన రస్సం వా అస్ససన్తోతి యోజనా. ఏవం సిక్ఖతోతి అస్సాసపస్సాసానం దీఘరస్సతాపజాననసబ్బకాయప్పటిసంవేదనఓళారికోళారికపటిప్పస్సమ్భనవసేన భావనం సిక్ఖతో, తథాభూతో వా హుత్వా తిస్సో సిక్ఖా పవత్తయతో. అస్సాసపస్సాసనిమిత్తేతి అస్సాసపస్సాససన్నిస్సయేన ఉపట్ఠితపటిభాగనిమిత్తే. అస్సాసపస్సాసే పరిగ్గణ్హాతి రూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో, యో ‘‘అస్సాసపస్సాసకమ్మికో’’తి వుత్తో. ఝానఙ్గాని పరిగ్గణ్హాతి అరూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో. వత్థు నామ కరజకాయో చిత్తచేతసికానం పవత్తిట్ఠానభావతో. అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థీతి విసుద్ధిదిట్ఠి ‘‘తయిదం ధమ్మమత్తం, న అహేతుకం, నాపి ఇస్సరాదివిసమహేతుకం, అథ ఖో అవిజ్జాదిహేతుక’’న్తి అద్ధాత్తయేపి కఙ్ఖావితరణేన వితిణ్ణకఙ్ఖో. ‘‘యం కిఞ్చి భిక్ఖు రూప’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౬౧; ౨.౧౧౩; ౩.౮౬, ౮౯; పటి. మ. ౧.౫౪) నయేన కలాపసమ్మసనవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా. ఉదయవయానుపస్సనాదివసేన విపస్సనం వడ్ఢేన్తో. అనుక్కమేన మగ్గపటిపాటియా.
‘‘పరస్స వా అస్సాసపస్సాసకాయే’’తి ఇదం సమ్మసనవారవసేనాయం పాళి పవత్తాతి కత్వా వుత్తం, సమథవసేన పన పరస్స అస్సాసపస్సాసకాయే అప్పనానిమిత్తుప్పత్తి ఏవ నత్థి. అట్ఠపేత్వాతి అన్తరన్తరా న ఠపేత్వా. అపరాపరం సఞ్చరణకాలోతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాధమ్మేసుపి నిరన్తరం వా భావనాయ పవత్తనకాలో కథితో. ఏకస్మిం కాలే పనిదం ఉభయం న లబ్భతీతి ‘‘అజ్ఝత్తం, బహిద్ధా’’తి చ వుత్తం ఇదం ధమ్మద్వయం ఘటితం ఏకస్మిం కాలే ఏకతో ఆరమ్మణభావేన న లబ్భతి, ఏకజ్ఝం ఆలమ్బితుం న సక్కాతి అత్థో.
సముదేతి ఏతస్మాతి సముదయో, సో ఏవ కారణట్ఠేన ధమ్మోతి సముదయధమ్మో. అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పత్తిహేతు కరజకాయాది, తస్స అనుపస్సనసీలో సముదయధమ్మానుపస్సీ, తం పన సముదయధమ్మం ఉపమాయ దస్సేన్తో ‘‘యథా నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భస్తన్తి రుత్తిం. గగ్గరనాళిన్తి ఉక్కాపనాళిం. తేతి కరజకాయాదికే. యథా అస్సాసపస్సాసకాయో కరజకాయాదిసమ్బన్ధీ తంనిమిత్తతాయ, ఏవం కరజకాయాదయోపి అస్సాసపస్సాసకాయసమ్బన్ధినో తంనిమిత్తభావేనాతి ‘‘సముదయధమ్మా కాయస్మి’’న్తి వత్తబ్బతం లభన్తీతి వుత్తం ‘‘సముదయ…పే… వుచ్చతీ’’తి. పకతివాచీ వా ధమ్మ-సద్దో ‘‘జాతిధమ్మాన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౩౧; ౩.౩౧౦; పటి. మ. ౧.౩౩) వియాతి కాయస్స పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనకపకతికాయానుపస్సీ వా ‘‘సముదయధమ్మానుపస్సీ’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘కరజకాయఞ్చా’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వా కాయస్మిన్తి భుమ్మవచనం సుట్ఠుతరం యుజ్జతి.
వయధమ్మానుపస్సీతి ఏత్థ అహేతుకత్తేపి వినాసస్స యేసం హేతుధమ్మానం అభావే యం న హోతి, తదభావో తస్స అభావస్స హేతు వియ వోహరీయతీతి ఉపచారతో కరజకాయాదిఅభావో అస్సాసపస్సాసకాయస్స వయకారణం వుత్తో. తేనాహ ‘‘యథా భస్తాయా’’తిఆది. అయం తావేత్థ పఠమవికప్పవసేన అత్థవిభావనా. దుతియవికప్పవసేన ఉపచారేన వినాయేవ అత్థో వేదితబ్బో.
అజ్ఝత్తబహిద్ధానుపస్సనా వియ భిన్నవత్థువిసయతాయ సముదయవయధమ్మానుపస్సనాపి ఏకకాలే న లబ్భతీతి ఆహ ‘‘కాలేన సముదయం కాలేన వయం అనుపస్సన్తో’’తి. ‘‘అత్థి కాయో’’తి ఏవ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ‘‘కాయోవ అత్థీ’’తి వత్వా అవధారణేన నివత్తితం దస్సేన్తో ‘‘న సత్తో’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యో రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ, పరేసఞ్చ సజ్జాపనట్ఠేన, సత్వగుణయోగతో వా ‘‘సత్తో’’తి పరేహి పరికప్పితో, తస్స సత్తనికాయస్స పూరణతో చ చవనుపపజ్జనధమ్మతాయ గలనతో చ ‘‘పుగ్గలో’’తి, థీయతి సంహఞ్ఞతి ఏత్థ గబ్భోతి ‘‘ఇత్థీ’’తి, పురి పురే భాగే సేతి పవత్తతీతి ‘‘పురిసో’’తి, ఆహితో అహం మానో ఏత్థాతి ‘‘అత్తా’’తి, అత్తనో సన్తకభావేన ‘‘అత్తనియ’’న్తి, పరో న హోతీతి కత్వా ‘‘అహ’’న్తి, మమ సన్తకన్తి కత్వా ‘‘మమా’’తి, వుత్తప్పకారవినిముత్తో అఞ్ఞోతి కత్వా ‘‘కోచీ’’తి, తస్స సన్తకభావేన ‘‘కస్సచీ’’తి, వికప్పేతబ్బో కోచి నత్థి, కేవలం ‘‘కాయో ఏవ అత్థీ’’తి. దసహిపి పదేహి అత్తత్తనియసుఞ్ఞతమేవ కాయస్స విభావేతి. ఏవన్తి ‘‘కాయోవ అత్థీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన.
ఞాణపమాణత్థాయాతి కాయానుపస్సనాఞాణం పరం పమాణం పాపనత్థాయ. సతిపమాణత్థాయాతి కాయపరిగ్గాహికం సతిం పవత్తనసతిం పరం పమాణం పాపనత్థాయ. ఇమస్స హి వుత్తనయేన ‘‘అత్థి కాయో’’తి అపరాపరుప్పత్తివసేన పచ్చుపట్ఠితా సతి భియ్యోసో మత్తాయ తత్థ ఞాణస్స, సతియా చ పరిబ్రూహనాయ హోతి. తేనాహ ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞానం వుడ్ఢత్థాయా’’తి. ఇమిస్సా భావనాయ తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహానం ఉజుపటిపక్ఖత్తా వుత్తం ‘‘తణ్హా…పే… విహరతీ’’తి. తథాభూతో చ లోకే కిఞ్చిపి ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా గహేతబ్బం న పస్సతి, కుతో గణ్హేయ్యాతి ఆహ ‘‘న చ కిఞ్చీ’’తిఆది. ఏవమ్పీతి ఏత్థ పి-సద్దో హేట్ఠా నిద్దిట్ఠస్స తాదిసస్స అత్థస్స అభావతో అవుత్తసముచ్చయత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘ఉపరి అత్థం ఉపాదాయా’’తి ఆహ యథా ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపి, అయమ్పి పారాజికో హోతీ’’తి. (పారా. ౪౨) ఏవన్తి పన నిద్దిట్ఠాకారస్స పచ్చామసనం నిగమనవసేన కతన్తి ఆహ ‘‘ఇమినా పన…పే… దస్సేతీ’’తి.
పుబ్బభాగసతిపట్ఠానస్స ఇధ అధిప్పేతత్తా వుత్తం ‘‘సతి దుక్ఖసచ్చ’’న్తి. సా పన సతి యస్మిం అత్తభావే, తస్స సముట్ఠాపికా తణ్హా, తస్సాపి సముట్ఠాపికా ఏవ నామ హోతి తదభావే అభావతోతి ఆహ ‘‘తస్సా సముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా’’తి, యథా ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; ఉదా. ౧; విభ. ౪౮౪). తంవిఞ్ఞాణబీజతంసన్తతిసమ్భూతో సబ్బోపి లోకియో విఞ్ఞాణప్పబన్ధో ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం’’ త్వేవ వుచ్చతి సుత్తన్తనయేన. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం, ఉభిన్నం అప్పవత్తియా నిమిత్తభూతోతి అత్థో. న పవత్తతి ఏత్థాతి వా అప్పవత్తి. ‘‘దుక్ఖపరిజాననో’’తిఆది ఏకన్తతో చతుకిచ్చసాధనవసేనేవ అరియమగ్గస్స పవత్తీతి దస్సేతుం వుత్తం. అవుత్తసిద్ధో హి తస్స భావనాపటివేధో. చతుసచ్చవసేనాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానవసేన. ఉస్సక్కిత్వాతి విసుద్ధిపరమ్పరాయ ఆరుహిత్వా, భావనం ఉపరి నేత్వాతి అత్థో. నియ్యానముఖన్తి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరణూపాయో.
ఆనాపానపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇరియాపథపబ్బవణ్ణనా
౩౭౫. ఇరియాపథవసేనాతి ఇరియనం ఇరియా, కిరియా, ఇధ పన కాయికపయోగో వేదితబ్బో. ఇరియానం పథో పవత్తిమగ్గోతి ఇరియాపథో, గమనాదివసేన పవత్తా సరీరావత్థా. గచ్ఛన్తో వా హి సత్తో కాయేన కాతబ్బకిరియం కరోతి ఠితో వా నిసిన్నో వా నిపన్నో వాతి, తేసం ఇరియాపథానం వసేన, ఇరియాపథవిభాగేనాతి అత్థో. పున చపరన్తి పున చ అపరం, యథావుత్తఆనాపానకమ్మట్ఠానతో భియ్యోపి అఞ్ఞం కాయానుపస్సనాకమ్మట్ఠానం కథేమి, సుణాథాతి వా అధిప్పాయో. ‘‘గచ్ఛన్తో వా’’తిఆది గమనాదిమత్తజాననస్స, గమనాదిగతవిసేసజాననస్స చ సాధారణవచనం, తత్థ గమనాదిమత్తజాననం న ఇధ నాధిప్పేతం, గమనాదిగతవిసేసజాననం పన అధిప్పేతన్తి తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ కామ’’న్తిఆది వుత్తం. సత్తూపలద్ధిన్తి ‘‘సత్తో అత్థీ’’తి ఉపలద్ధిం సత్తగ్గాహం. న పజహతి న పరిచ్చజతి ‘‘అహం గచ్ఛామి, మమ గమన’’న్తి గాహసబ్భావతో. తతో ఏవ అత్తసఞ్ఞం ‘‘అత్థి అత్తా కారకో వేదకో’’తి ఏవం పవత్తం విపరీతసఞ్ఞం న ఉగ్ఘాటేతి నాపనేతి అప్పటిపక్ఖభావతో, అననుబ్రూహనతో వా. ఏవం భూతస్స చస్స కుతో కమ్మట్ఠానాదిభావోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానం వా సతిపట్ఠానభావనా వా న హోతీ’’తి. ‘‘ఇమస్స పనా’’తిఆది సుక్కపక్ఖో, తస్స వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. తమేవ హి అత్థం వివరితుం ‘‘ఇదఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ కో గచ్ఛతీతి సాధనం, కిరియఞ్చ అవినిబ్భుత్తం కత్వా గమనకిరియాయ కత్తుపుచ్ఛా, సా కత్తుభావవిసిట్ఠఅత్తపటిక్ఖేపత్థా ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధిదస్సనతో. కస్స గమనన్తి తమేవత్థం పరియాయన్తరేన వదతి సాధనం, కిరియఞ్చ వినిబ్భుత్తం కత్వా గమనకిరియాయ అకత్తుసమ్బన్ధీభావవిభావనతో. పటిక్ఖేపత్థఞ్హి అన్తోనీతం కత్వా ఉభయత్థం కిం-సద్దో పవత్తో. కిం కారణాతి పన పటిక్ఖిత్తకత్తుకాయ గమనకిరియాయ అవిపరీతకారణపుచ్ఛా. ఇదఞ్హి గమనం నామ అత్తా మనసా సంయుజ్జతి, మనో ఇన్ద్రియేహి, ఇన్ద్రియాని అత్తేహీతి ఏవమాది మిచ్ఛాకారణవినిముత్తఅనురూపపచ్చయహేతుకో ధమ్మానం పవత్తిఆకారవిసేసో. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.
న కోచి సత్తో వా పుగ్గలో వా గచ్ఛతి ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధితో, తబ్బినిముత్తస్స చ కస్సచి అభావతో. ఇదాని ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధిం దస్సేతుం ‘‘చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చిత్తకిరియా చ సా, వాయోధాతుయా విప్ఫారో విప్ఫన్దనఞ్చాతి చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారో, తేన. ఏత్థ చ చిత్తకిరియగ్గహణేన అనిన్ద్రియబద్ధవాయోధాతువిప్ఫారం నివత్తేతి, వాయోధాతువిప్ఫారగ్గహణేన చేతనావచీవిఞ్ఞత్తిభేదం చిత్తకిరియం నివత్తేతి, ఉభయేన పన కాయవిఞ్ఞత్తిం విభావేతి. ‘‘గచ్ఛతీ’’తి వత్వా యథా పవత్తమానే కాయే ‘‘గచ్ఛతీ’’తి వోహారో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం. తన్తి గన్తుకామతావసేన పవత్తచిత్తం. వాయం జనేతీతి వాయోధాతుఅధికం రూపకలాపం ఉప్పాదేతి, అధికతా చేత్థ సామత్థియతో, న పమాణతో. గమనచిత్తసముట్ఠితం సహజాతరూపకాయస్స థమ్భనసన్ధారణచలనానం పచ్చయభూతేన ఆకారవిసేసేన పవత్తమానం వాయోధాతుం సన్ధాయాహ ‘‘వాయో విఞ్ఞత్తిం జనేతీ’’తి. అధిప్పాయసహభావీ హి వికారో విఞ్ఞత్తి. యథావుత్తఅధికభావేనేవ చ వాయోగహణం, న వాయోధాతుయా ఏవ జనకభావతో, అఞ్ఞథా విఞ్ఞత్తియా ఉపాదాయరూపభావో దురుపపాదో సియా. పురతో అభినీహారో పురతోభాగేన కాయస్స పవత్తనం, యో ‘‘అభిక్కమో’’తి వుచ్చతి.
‘‘ఏసేవ నయో’’తి అతిదేసేన సఙ్ఖేపతో వత్వా తమత్థం వివరితుం ‘‘తత్రాపి హీ’’తిఆది వుత్తం. కోటితో పట్ఠాయాతి హేట్ఠిమకోటితో పట్ఠాయ పాదతలతో పట్ఠాయ. ఉస్సితభావోతి ఉబ్బిద్ధభావో.
ఏవం పజానతోతి ఏవం చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ గమనాది హోతీతి పజానతో. తస్స ఏవం పజాననాయ నిచ్ఛయగమనత్థం ‘‘ఏవం హోతీ’’తి విచారణా వుచ్చతి లోకే యథాభూతం అజానన్తేహి మిచ్ఛాభినివేసవసేన, లోకవోహారవసేన వా. అత్థి పనాతి అత్తనో ఏవం వీమంసనవసేన పుచ్ఛావచనం. నత్థీతి నిచ్ఛయవసేన సత్తస్స పటిక్ఖేపవచనం. ‘‘యథా పనా’’తిఆది తస్సేవ అత్థస్స ఉపమాయ విభావనం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
నావా మాలుతవేగేనాతి యథా అచేతనా నావా వాతవేగేన దేసన్తరం యాతి, యథా చ అచేతనో తేజనం కణ్డో జియావేగేన దేసన్తరం యాతి, తథా అచేతనో కాయో వాతాహతో యథావుత్తవాయునా నీతో దేసన్తరం యాతీతి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. సచే పన కోచి వదేయ్య ‘‘యథా నావాతేజనానం పేల్లకస్స పురిసస్స వసేన దేసన్తరగమనం, ఏవం కాయస్సాపీ’’తి, హోతు, ఏవం ఇచ్ఛితో వాయమత్థో యథా హి నావాతేజనానం సంహతలక్ఖణస్సేవ పురిసస్స వసేన గమనం, న అసంహతలక్ఖణస్స, ఏవం కాయస్సాపీతి. కా నో హాని, భియ్యోపి ధమ్మమత్తతావ పతిట్ఠం లభతి, న పురిసవాదో. తేనాహ ‘‘యన్తసుత్తవసేనా’’తిఆది.
తత్థ పయుత్తన్తి హేట్ఠా వుత్తనయేన గమనాదికిరియావసేన పచ్చయేహి పయోజితం. ఠాతీతి తిట్ఠతి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం లోకే. వినా హేతుపచ్చయేతి గన్తుకామతాచిత్తతంసముట్ఠానవాయోధాతుఆదిహేతుపచ్చయేహి వినా. తిట్ఠేతి తిట్ఠేయ్య. వజేతి వజేయ్య గచ్ఛేయ్య కో నామాతి సమ్బన్ధో. పటిక్ఖేపత్థో చేత్థ కిం-సద్దోతి హేతుపచ్చయవిరహేన ఠానగమనపటిక్ఖేపముఖేన సబ్బాయపి ధమ్మప్పవత్తియా పచ్చయాధీనవుత్తితావిభావనేన అత్తసుఞ్ఞతా వియ అనిచ్చదుక్ఖతాపి విభావితాతి దట్ఠబ్బా.
పణిహితోతి యథా యథా పచ్చయేహి పకారేహి నిహితో ఠపితో. సబ్బసఙ్గాహికవచనన్తి సబ్బేసమ్పి చతున్నం ఇరియాపథానం ఏకజ్ఝం సఙ్గణ్హనవచనం, పుబ్బే విసుం విసుం ఇరియాపథానం వుత్తత్తా ఇదం నేసం ఏకజ్ఝం గహేత్వా వచనన్తి అత్థో. పురిమనయో వా ఇరియాపథప్పధానో వుత్తోతి తత్థ కాయో అప్పధానో అనునిప్ఫాదీతి ఇధ కాయం పధానం, అపధానఞ్చ ఇరియాపథం అనునిప్ఫాదిం కత్వా దస్సేతుం దుతియనయో వుత్తోతి ఏవమ్పేత్థ ద్విన్నం నయానం విసేసో వేదితబ్బో. ఠితోతి పవత్తో.
ఇరియాపథపరిగ్గణ్హనమ్పి ఇరియాపథవతో కాయస్సేవ పరిగ్గణ్హనం తస్స అవత్థావిసేసభావతోతి వుత్తం ‘‘ఇరియాపథపరిగ్గణ్హనేన కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తి. తేనేవేత్థ రూపక్ఖన్ధవసేనేవ సముదయాదయో ఉద్ధటా. ఏస నయో సేసవారేసుపి. ఆదినాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన యథా ‘‘తణ్హాసముదయా కమ్మసముదయా ఆహారసముదయా’’తి నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతీతి ఇమే చత్తారో ఆకారా సఙ్గయ్హన్తి, ఏవం ‘‘అవిజ్జానిరోధా’’తి ఆదయోపి పఞ్చ ఆకారా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ.
ఇరియాపథపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుసమ్పజఞ్ఞపబ్బవణ్ణనా
౩౭౬. చతుసమ్పజఞ్ఞవసేనాతి సమన్తతో పకారేహి, పకట్ఠం వా సవిసేసం జానాతీతి సమ్పజానో, సమ్పజానస్స భావో సమ్పజఞ్ఞం, తథాపవత్తం ఞాణం, హత్థవికారాదిభేదభిన్నత్తా చత్తారి సమ్పజఞ్ఞాని సమాహటాని చతుసమ్పజఞ్ఞం, తస్స వసేన. ‘‘అభిక్కన్తే’’తిఆదీని సామఞ్ఞఫలే (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧౪; దీ. ని. టీ. ౧.౨౧౪ వాక్యఖన్ధేపి) వణ్ణితాని, న పున వణ్ణేతబ్బాని, తస్మా తంతంసంవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనాపి తత్థ విహితనయేనేవ గహేతబ్బా. ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తిఆది వచనతో అభిక్కమాదిగతచతుసమ్పజఞ్ఞపరిగ్గణ్హనేన రూపకాయస్సేవేత్థ సముదయధమ్మానుపస్సితాది అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘రూపక్ఖన్ధస్సేవ సముదయో చ వయో చ నీహరితబ్బో’’తి. రూపధమ్మానంయేవ హి పవత్తిఆకారవిసేసా అభిక్కమాదయోతి. సేసం వుత్తనయమేవ.
చతుసమ్పజఞ్ఞపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పటిక్కూలమనసికారపబ్బవణ్ణనా
౩౭౭. పటిక్కూలమనసికారవసేనాతి జిగుచ్ఛనీయతాయ పటికూలమేవ పటిక్కూలం, యో పటిక్కూలసభావో పటిక్కూలాకారో, తస్స మనసి కరణవసేన. అన్తరేనాపి హి భావవాచినం సద్దం భావత్థో విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘పటస్స సుక్క’’న్తి. యస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౮౨) వుత్తం, తస్మా తత్థ, తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. టీ. ౧.౧౮౨ ఆదయో) వుత్తనయేన ‘‘ఇమమేవ కాయ’’న్తి ఆదీనమత్థో వేదితబ్బో.
వత్థాదీహి పసిబ్బకాకారేన బన్ధిత్వా కతం ఆవాటనం పుతోళి. నానాకారా ఏకస్మిం ఠానే సమ్మిస్సాతి ఏత్తావతా నానావణ్ణానం కేసాదీనఞ్చ ఉపమేయ్యతా. విభూతకాలోతి పణ్ణత్తిం సమతిక్కమిత్వా కేసాదీనం అసుభాకారస్స ఉపట్ఠితకాలో. ఇతి-సద్దస్స ఆకారత్థతం దస్సేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తి వత్వా తం ఆకారం సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘కేసాదిపరిగ్గణ్హనేనా’’తిఆదిమాహ. కేసాదిసఞ్ఞితానఞ్హి అసుచిభావానం పరమదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలాకారస్స సముదయతో అనుపస్సనా ఇధ కాయానుపస్సనాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.
పటిక్కూలమనసికారపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధాతుమనసికారపబ్బవణ్ణనా
౩౭౮. ధాతుమనసికారవసేనాతి పథవీధాతుఆదికా చతస్సో ధాతుయో ఆరబ్భ పవత్తభావనామనసికారవసేన, చతుధాతువవత్థానవసేనాతి అత్థో. ధాతుమనసికారో, ధాతుకమ్మట్ఠానం, చతుధాతువవత్థానన్తి హి అత్థతో ఏకం. గోఘాతకోతి జీవికత్థాయ గున్నం ఘాతకో. అన్తేవాసికోతి కమ్మకరణవసేన తస్స సమీపవాసీ తం నిస్సాయ జీవనకో. వినివిజ్ఝిత్వాతి ఏకస్మిం ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం వినివిజ్ఝిత్వా. మహాపథానం వేమజ్ఝట్ఠానసఙ్ఖాతేతి చతున్నం మహాపథానం తాయ ఏవ వినివిజ్ఝనట్ఠానతాయ వేమజ్ఝసఙ్ఖాతే. యస్మా తే చత్తారో మహాపథా చతూహి దిసాహి ఆగన్త్వా తత్థ సమోహితా వియ హోన్తి, తస్మా తం ఠానం చతుమహాపథం, తస్మిం చతుమహాపథే. ఠిత-సద్దో ‘‘ఠితో వా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౬౩; అ. ని. ౫.౨౮) ఠానసఙ్ఖాతఇరియాపథసమఙ్గితాయ, ఠా-సద్దస్స వా గతినివత్తిఅత్థతాయ అఞ్ఞత్థ ఠపేత్వా గమనం సేసఇరియాపథసమఙ్గితాయ బోధకో, ఇధ పన యథా తథా రూపకాయస్స పవత్తిఆకారబోధకో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘చతున్నం ఇరియాపథానం యేన కేనచి ఆకారేన ఠితత్తా యథా ఠిత’’న్తి. తత్థ ఆకారేనాతి ఠానాదినా రూపకాయస్స పవత్తిఆకారేన. ఠానాదయో హి ఇరియాపథసఙ్ఖాతాయ కిరియాయ పథో పవత్తిమగ్గోతి ‘‘ఇరియాపథో’’తి వుచ్చన్తీతి వుత్తో వాయమత్థో. యథాఠితన్తి యథాపవత్తం, యథావుత్తం ఠానమేవేత్థ పణిధానన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘యథా ఠితత్తా చ యథాపణిహిత’’న్తి. ‘‘ఠిత’’న్తి వా కాయస్స ఠానసఙ్ఖాతఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం, ‘‘పణిహిత’’న్తి తదఞ్ఞఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. ‘‘ఠిత’’న్తి వా కాయసఙ్ఖాతానం రూపధమ్మానం తస్మిం తస్మిం ఖణే సకిచ్చవసేన అవట్ఠానపరిదీపనం, పణిహితన్తి పచ్చయవసేన తేహి తేహి పచ్చయేహి పకారతో నిహితం పణిహితన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. పచ్చవేక్ఖతీతి పతి పతి అవేక్ఖతి, ఞాణచక్ఖునా వినిబ్భుజ్జిత్వా విసుం విసుం పస్సతి.
ఇదాని వుత్తమేవత్థం భావత్థవిభావనవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా గోఘాతకస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పోసేన్తస్సాతి మంసూపచయపరిబ్రూహనాయ కుణ్డకభత్తకప్పాసట్ఠిఆదీహి సంవడ్ఢేన్తస్స. వధితం మతన్తి హింసితం హుత్వా మతం. మతన్తి చ మతమత్తం. తేనేవాహ ‘‘తావదేవా’’తి. గావీతి సఞ్ఞా న అన్తరధాయతీతి యాని అఙ్గపచ్చఙ్గాని యథాసన్నివిట్ఠాని ఉపాదాయ గావీసమఞ్ఞా మతమత్తాయపి గావియా తేసం తంసన్నివేసస్స అవినట్ఠత్తా. విలీయన్తి భిజ్జన్తి విభుజ్జన్తీతి బీలా, భాగా వ-కారస్స బ-కారం, ఇకారస్స చ ఈకారం కత్వా. బీలసోతి బీలం బీలం కత్వా. విభజిత్వాతి అట్ఠిసఙ్ఘాతతో మంసం వివేచేత్వా, తతో వా వివేచితం మంసం భాగసో కత్వా. తేనేవాహ ‘‘మంససఞ్ఞా పవత్తతీ’’తి. పబ్బజితస్సాపి అపరిగ్గహితకమ్మట్ఠానస్స. ఘనవినిబ్భోగన్తి సన్తతిసమూహకిచ్చఘనానం వినిబ్భుజ్జనం వివేచనం. ధాతుసో పచ్చవేక్ఖతోతి ఘనవినిబ్భోగకరణేన ధాతుం ధాతుం పథవీఆదిధాతుం విసుం విసుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స. సత్తసఞ్ఞాతి అత్తానుదిట్ఠివసేన పవత్తా సత్తసఞ్ఞాతి వదన్తి, వోహారవసేన పవత్తసత్తసఞ్ఞాయపి తదా అన్తరధానం యుత్తమేవ యాథావతో ఘనవినిబ్భోగస్స సమ్పాదనతో. ఏవఞ్హి సతి యథావుత్తఓపమ్మత్థేన ఉపమేయ్యత్థో అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతి. తేనేవాహ ‘‘ధాతువసేనేవ చిత్తం సన్తిట్ఠతీ’’తి. దక్ఖోతి ఛేకో తంతంసమఞ్ఞాయ కుసలో ‘‘యథాజాతే సూనస్మిం నఙ్గుట్ఠఖురవిసాణాదివన్తే అట్ఠిమంసాదిఅవయవసముదాయే అవిభత్తే గావీసమఞ్ఞా, న విభత్తే. విభత్తే పన అట్ఠిమంసాదిఅవయవసమఞ్ఞా’’తి జాననతో. చతుమహాపథో వియ చతుఇరియాపథోతి గావియా ఠితచతుమహాపథో వియ కాయస్స పవత్తిమగ్గభూతో చతుబ్బిధో ఇరియాపథో యస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౫) విత్థారితా, తస్మా తత్థ, తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. టీ. ౧.౩౦౬) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.
ధాతుమనసికారపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నవసివథికపబ్బవణ్ణనా
౩౭౯. సివథికాయ అపవిద్ధఉద్ధుమాతకాదిపటిసంయుత్తానం ఓధిసో పవత్తానం కథానం, తదభిధేయ్యానఞ్చ ఉద్ధుమాతకాదిఅసుభభాగానం సివథికపబ్బానీతి సఙ్గీతికారేహి గహితసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘సివథికపబ్బేహి విభజితు’’న్తి. మరిత్వా ఏకాహాతిక్కన్తం ఏకాహమతం. ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉపరి మరణతో పరం. సముగ్గతేనాతి సముట్ఠితేన. ఉద్ధుమాతత్తాతి ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతత్తా సూనత్తా. సేతరత్తేహి విపరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం వినీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలం వినీలం. వినీలమేవ వినీలకన్తి క-కారేన పదవడ్ఢనం అనత్థన్తరతో యథా ‘‘పీతకం లోహితక’’న్తి (ధ. స. ౬౧౬). పటిక్కూలత్తాతి జిగుచ్ఛనీయత్తా. కుచ్ఛితం వినీలన్తి వినీలకన్తి కుచ్ఛనత్థో వా అయం క-కారోతి దస్సేతుం వుత్తం యథా ‘‘పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి. (దీ. ని. ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫) పరిభిన్నట్ఠానేహి కాకకఙ్కాదీహి. విస్సన్దమానపుబ్బన్తి విస్సవన్తపుబ్బం, తహం తహం పగ్ఘరన్తపుబ్బన్తి అత్థో. తథాభావన్తి విస్సన్దమానపుబ్బభావం.
సో భిక్ఖూతి యో ‘‘పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డిత’’న్తి వుత్తో, సో భిక్ఖు. ఉపసంహరతి సదిసతం. ‘‘అయమ్పి ఖో’’తిఆది ఉపసంహరణాకారదస్సనం. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం, అరూపజీవితిన్ద్రియం పనేత్థ విఞ్ఞాణగతికమేవ. ఉస్మాతి కమ్మజతేజో. ఏవం పూతికసభావోయేవాతి ఏవం అతివియ దుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలపూభికసభావో ఏవ, న ఆయుఆదీనం అవిగమే వియ మత్తసోతి అధిప్పాయో. ఏదిసో భవిస్సతీతి ఏవంభావీతి ఆహ ‘‘ఏవం ఉద్ధుమాతాదిభేదో భవిస్సతీ’’తి.
లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా ఉప్పాటేత్వా. సావసేసమంసలోహితయుత్తన్తి సబ్బసో అఖాదితత్తా తహం తహం సేసేన అప్పావసేసేన మంసలోహితేన యుత్తం. ‘‘అఞ్ఞేన హత్థట్ఠిక’’న్తి అవిసేసేన హత్థట్ఠికానం విప్పకిణ్ణతా జోతితాతి అనవసేసతో తేసం విప్పకిణ్ణతం దస్సేన్తో ‘‘చతుసట్ఠిభేదమ్పీ’’తిఆదిమాహ.
తేరోవస్సికానీతి తిరోవస్సం గతాని, తాని పన సంవచ్ఛరం వీతివత్తాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అతిక్కన్తసంవచ్ఛరానీ’’తి. పురాణతాయ ఘనభావవిగమేన విచుణ్ణతా ఇధ పూతిభావోతి సో యథా హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అబ్భోకాసే’’తిఆదిమాహ. తేరోవస్సికానేవాతి సంవచ్ఛరమత్తాతిక్కన్తాని ఏవ. ఖజ్జమానతాదివసేన దుతియసివథికపబ్బాదీనం వవత్థాపితత్తా వుత్తం ‘‘ఖజ్జమానతాదీనం వసేన యోజనా కాతబ్బా’’తి.
నవసివథికపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇమానేవ ద్వేతి అవధారణేన అప్పనాకమ్మట్ఠానం తత్థ నియమేతి అఞ్ఞపబ్బేసు తదభావతో. యతో హి ఏవ-కారో, తతో అఞ్ఞత్థ నియమేతి, తేన పబ్బద్వయస్స విపస్సనాకమ్మట్ఠానతాపి అప్పటిసిద్ధా దట్ఠబ్బా అనిచ్చతాదిదస్సనతో. సఙ్ఖారేసు ఆదీనవవిభావనాని సివథికపబ్బానీతి ఆహ ‘‘సివథికానం ఆదీనవానుపస్సనావసేన వుత్తత్తా’’తి. ఇరియాపథపబ్బాదీనం అప్పనావహతా పాకటా ఏవాతి ‘‘సేసాని ద్వాదసపీ’’తి వుత్తం. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
కాయానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
వేదనానుపస్సనావణ్ణనా
౩౮౦. సుఖం వేదనన్తి ఏత్థ సుఖయతీతి సుఖా. సమ్పయుత్తధమ్మే, కాయఞ్చ లద్ధస్సాదే కరోతీతి అత్థో. సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి వా కాయికం, చేతసికఞ్చాబాధన్తి సుఖా. ‘‘సుకరం ఓకాసదానం ఏతిస్సాతి సుఖా’’తి అపరే. వేదయతి ఆరమ్మణరసం అనుభవతీతి వేదనా. వేదయమానోతి అనుభవమానో. ‘‘కామ’’న్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం ఇరియాపథపబ్బే వుత్తనయమేవ. సమ్పజానస్స వేదియనం సమ్పజానవేదియనం.
వత్థుఆరమ్మణాతి రూపాదిఆరమ్మణా. రూపాదిఆరమ్మణఞ్హేత్థ వేదనాయ పవత్తిట్ఠానతాయ ‘‘వత్థూ’’తి అధిప్పేతం. అస్సాతి భవేయ్య. ధమ్మవినిముత్తస్స కత్తు అభావతో ధమ్మస్సేవ కత్తుభావం దస్సేన్తో ‘‘వేదనావ వేదయతీ’’తి ఆహ. ‘‘వోహారమత్తం హోతీ’’తి ఏతేన ‘‘సుఖం వేదనం వేదయమానో సుఖం వేదనం వేదయామీ’’తి ఇదం వోహారమత్తన్తి దస్సేతి.
నిత్థునన్తోతి బలవతో వేదనావేగస్స నిరోధనే ఆదీనవం దిస్వా తస్స అవసరదానవసేన నిత్థునన్తో. వేగసన్ధారణే హి అతిమహన్తం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతీతి అఞ్ఞమ్పి వికారం ఉప్పాదేయ్య, తేన థేరో అపరాపరం పరివత్తతి. వీరియసమథం యోజేత్వాతి అధివాసనవీరియస్స అధిమత్తత్తా తస్స హాపనవసేన సమాధినా సమరసతాపాదనేన వీరియసమథం యోజేత్వా. సహ పటిసమ్భిదాహీతి లోకుత్తరపటిసమ్భిదాహి సహ. అరియమగ్గక్ఖణే హి పటిసమ్భిదానం అసమ్మోహవసేన అధిగమో, అత్థపటిసమ్భిదాయ పన ఆరమ్మణకరణవసేనపి. లోకియానమ్పి వా సతి ఉప్పత్తికాలే తత్థ సమత్థతం సన్ధాయాహ ‘‘సహ పటిసమ్భిదాహీ’’తి. సమసీసీతి వారసమసీసీ హుత్వా, పచ్చవేక్ఖణవారస్స అనన్తరవారే పరినిబ్బాయీతి అత్థో.
యథా చ సుఖం, ఏవం దుక్ఖన్తి యథా ‘‘సుఖం కో వేదయతీ’’తిఆదినా సమ్పజానవేదియనం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవం దుక్ఖమ్పి. తత్థ దుక్ఖయతీతి దుక్ఖా, సమ్పయుత్తధమ్మే, కాయఞ్చ పీళేతి విబాధతీతి అత్థో. దుట్ఠుం వా ఖాదతి, ఖనతి కాయికం, చేతసికఞ్చ సాతన్తి దుక్ఖా. ‘‘దుక్కరం ఓకాసదానం ఏతిస్సాతి దుక్ఖా’’తి అపరే. అరూపకమ్మట్ఠానన్తి అరూపపరిగ్గహం, అరూపధమ్మముఖేన విపస్సనాభినివేసనన్తి అత్థో. న పాకటం హోతి ఫస్సస్స, చిత్తస్స చ అవిభూతాకారత్తా. తేనాహ ‘‘అన్ధకారం వియ ఖాయతీ’’తి. ‘‘న పాకటం హోతీ’’తి చ ఇదం తాదిసే పుగ్గలే సన్ధాయ వుత్తం, తేసం ఆదితో వేదనావ విభూతతరా హుత్వా ఉపట్ఠాతి. ఏవఞ్హి యం వుత్తం సక్కపఞ్హవణ్ణనా దీసు ‘‘ఫస్సో పాకటో హోతి, విఞ్ఞాణం పాకటం హోతీ’’తి, (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౫౯) తం అవిరోధితం హోతి. వేదనావసేన కథియమానం కమ్మట్ఠానం పాకటం హోతీతి యోజనా. ‘‘వేదనానం ఉప్పత్తిపాకటతాయా’’తి చ ఇదం సుఖదుక్ఖవేదనానం వసేన వుత్తం. తాసఞ్హి పవత్తి ఓళారికా, న ఇతరాయ. తదుభయగ్గహణముఖేన వా గహేతబ్బత్తా ఇతరాయపి పవత్తి విఞ్ఞూనం పాకటా ఏవాతి ‘‘వేదనాన’’న్తి అవిసేసగ్గహణం దట్ఠబ్బం. సక్కపఞ్హే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో, తస్మా తత్థ వత్తబ్బో అత్థవిసేసో తత్థ లీనత్థప్పకాసనియం వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో.
పుబ్బే ‘‘వత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా వేదనావ వేదయతీ’’తి వేదనాయ ఆరమ్మణాధీనవుత్తితాయ చ అనత్తతాయ చ పజాననం వుత్తం, ఇదాని తస్సా అనిచ్చతాదిపజాననం దస్సేన్తో ‘‘అయం అపరోపి పజాననపరియాయో’’తి ఆహ. యథా ఏకస్మిం ఖణే చిత్తద్వయస్స అసమ్భవో ఏకజ్ఝం అనేకన్తపచ్చయాభావతో, ఏవం వేదనాద్వయస్స విసిట్ఠారమ్మణవుత్తితో చాతి ఆహ ‘‘సుఖవేదనాక్ఖణే దుక్ఖాయ వేదనాయ అభావతో’’తి. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం తదా ఉపేక్ఖావేదనాయపి అభావతో, తేన సుఖవేదనాక్ఖణే భూతపుబ్బానం ఇతరవేదనానం హుత్వాఅభావపజాననేన సుఖవేదనాయపి హుత్వా అభావో ఞాతో ఏవ హోతీతి తస్సా పాకటభావమేవ దస్సేన్తో ‘‘ఇమిస్సా చ సుఖాయ వేదనాయ ఇతో పఠమంఅభావతో’’తి ఆహ, ఏతేనేవ చ తాసమ్పి వేదనానం పాకటభావో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘వేదనా నామ అనిచ్చా అధువా విపరిణామధమ్మా’’తి. అనిచ్చగ్గహణేన హి వేదనానం విద్ధంసనభావో దస్సితో విద్ధస్తే అనిచ్చతాయ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా. అధువగ్గహణేన పాకటభావో తస్స అసదాభావితాదిభావనతో. విపరిణామగ్గహణేన దుక్ఖభావో తస్స అఞ్ఞథత్తదీపనతో, తేన సుఖాపి వేదనా దుక్ఖా, పగేవ ఇతరాతి తిస్సన్నమ్పి వేదనానం దుక్ఖతా దస్సితా హోతి. ఇతి ‘‘యదనిచ్చం దుక్ఖం, తం ఏకన్తతో అనత్తా’’తి తీసుపి వేదనాసు లక్ఖణత్తయపజాననా జోతితాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతీ’’తి.
ఇదాని తమత్థం సుత్తేన (మ. ని. ౨.౨౦౫) సాధేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ నేవ తస్మిం సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతీతి తస్మిం సుఖవేదనాసమఙ్గిసమయే నేవ దుక్ఖం వేదనం వేదేతి నిరుద్ధత్తా, అనుప్పన్నత్తా చ యథాక్కమం అతీతానాగతానం. పచ్చుప్పన్నాయ పన అసమ్భవో వుత్తో ఏవ. సకిచ్చక్ఖణమత్తావట్ఠానతో అనిచ్చా. సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతత్తా సఙ్ఖతా. వత్థారమ్మణాదిపచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఖయవయపలుజ్జననిరుజ్ఝనపకతితాయ ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మాతి దట్ఠబ్బా.
కిలేసేహి ఆమసితబ్బతో ఆమిసం నామ, పఞ్చ కామగుణా, ఆరమ్మణకరణవసేన సహ ఆమిసేహీతి సామిసం. తేనాహ ‘‘పఞ్చకామగుణామిసనిస్సితా’’తి.
ఇతో పరన్తి ‘‘అత్థి వేదనా’’తి ఏవమాది పాళిం సన్ధాయాహ ‘‘కాయానుపస్సనాయం వుత్తనయమేవా’’తి.
వేదనానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
చిత్తానుపస్సనావణ్ణనా
౩౮౧. సమ్పయోగవసేన పవత్తమానేన సహ రాగేనాతి సరాగం. తేనాహ ‘‘లోభసహగత’’న్తి. వీతరాగన్తి ఏత్థ కామం సరాగపదపటియోగినా వీతరాగపదేన భవితబ్బం, సమ్మసనచారస్స పన అధిప్పేతత్తా తేభూమకస్సేవ గహణన్తి ‘‘లోకియకుసలాబ్యాకత’’న్తి వత్వా ‘‘ఇదం పనా’’తిఆదినా తమేవ అధిప్పాయం వివరతి. సేసాని ద్వే దోసమూలాని, ద్వే మోహమూలానీతి చత్తారి అకుసలచిత్తాని. తేసఞ్హి రాగేన సమ్పయోగాభావతో నత్థేవ సరాగతా, తంనిమిత్తకతాయ పన సియా తంసహితకాలే సోతి నత్థేవ వీతరాగతాపీతి దుక్ఖవినిముత్తతా ఏవేత్థ లబ్భతీతి ఆహ ‘‘నేవ పురిమపదం న పచ్ఛిమపదం భజన్తీ’’తి. యది ఏవం పదేసికం పజాననం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, దుకన్తరపరియాపన్నత్తా తేసం. యే పన ‘‘పటిపక్ఖభావే అగయ్హమానే సమ్పయోగాభావో ఏవేత్థ పమాణం ఏకచ్చఅబ్యాకతానం వియా’’తి ఇచ్ఛన్తి, తేసం మతేన సేసాకుసలచిత్తానమ్పి దుతియపదసఙ్గహో వేదితబ్బో. దుతియదుకేపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. అకుసలమూలేసు సహ మోహేనేవ వత్తతీతి సమోహన్తి ఆహ ‘‘విచికిచ్ఛాసహగతఞ్చేవ ఉద్ధచ్చసహగతఞ్చా’’తి. యస్మా చేత్థ ‘‘సహేవ మోహేనాతి సమోహ’’న్తి పురిమపదావధారణమ్పి లబ్భతియేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. యథా పన అతిమూళ్హతాయ పాటిపుగ్గలికనయేన సవిసేసమోహవన్తతాయ ‘‘మోమూహచిత్త’’న్తి వత్తబ్బతో విచికిచ్ఛాఉద్ధచ్చసహగతద్వయం విసేసతో ‘‘సమోహ’’న్తి వుచ్చతి, న తథా సేసాకుసలచిత్తానీతి ‘‘వట్టన్తియేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి. సమ్పయోగవసేన థినమిద్ధేన అనుపతితం అనుగతన్తి థినమిద్ధానుపతితం, పఞ్చవిధంససఙ్ఖారికాకుసలచిత్తం సఙ్కుచితచిత్తం, సఙ్కుచితచిత్తం నామ ఆరమ్మణే సఙ్కోచనవసేన పవత్తనతో. పచ్చయవిసేసవసేన థామజాతేన ఉద్ధచ్చేన సహగతం సంసట్ఠన్తి ఉద్ధచ్చసహగతం, అఞ్ఞథా సబ్బమ్పి అకుసలచిత్తం ఉద్ధచ్చసహగతమేవాతి. పసటచిత్తం నామ ఆరమ్మణే సవిసేసం విక్ఖేపవసేన విసటభావేన పవత్తనతో.
కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయ విపులఫలతాయ చ దీఘసన్తానతాయ చ మహన్తభావం గతం, మహన్తేహి వా ఉళారచ్ఛన్దాదీహి గతం పటిపన్నన్తి మహగ్గతం, తం పన రూపారూపభూమిగతం తతో మహన్తస్స లోకే అభావతో. తేనాహ ‘‘రూపారూపావచర’’న్తి. తస్స చేత్థ పటియోగీ పరిత్తం ఏవాతి ఆహ ‘‘అమహగ్గతన్తి కామావచర’’న్తి. అత్తానం ఉత్తరితుం సమత్థేహి సహ ఉత్తరేహీతి సఉత్తరం. తప్పటిపక్ఖేన అనుత్తరం. తదుభయం ఉపాదాయుపాదాయ వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సఉత్తరన్తి కామావచరన్తిఆది. పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనసమత్థేన సమాధినా సమ్మదేవ ఆహితం సమాహితం. తేనాహ ‘‘యస్సా’’తిఆది. యస్సాతి యస్స చిత్తస్స. యథావుత్తేన సమాధినా న సమాహితన్తి అసమాహితం. తేనాహ ‘‘ఉభయసమాధిరహిత’’న్తి. తదఙ్గవిముత్తియా విముత్తం, కామావచరకుసలచిత్తం, విక్ఖమ్భనవిముత్తియా విముత్తం, మహగ్గతచిత్తన్తి తదుభయం సన్ధాయాహ ‘‘తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవిముత్తీహి విముత్త’’న్తి. యత్థ తదుభయవిముత్తి నత్థి, తం ఉభయవిముత్తిరహితన్తి గయ్హమానే లోకుత్తరచిత్తేపి సియాసఙ్కాతి తం నివత్తనత్థం ‘‘సముచ్ఛేద…పే… ఓకాసోవ నత్థీ’’తి ఆహ. ఓకాసభావో చ సమ్మసనచారస్స అధిప్పేతత్తా వేదితబ్బో. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.
చిత్తానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధమ్మానుపస్సనా
నీవరణపబ్బవణ్ణనా
౩౮౨. పహాతబ్బాదిధమ్మవిభాగదస్సనవసేన పఞ్చధా ధమ్మానుపస్సనా నిద్దిట్ఠాతి అయమత్థో పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతీతి తమత్థం ఉల్లిఙ్గేన్తో ‘‘పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనం కథేతు’’న్తి ఆహ. యది ఏవం కస్మా నీవరణాదివసేనేవ నిద్దిట్ఠన్తి? వినేయ్యజ్ఝాసయతో. యేసఞ్హి వేనేయ్యానం పహాతబ్బధమ్మేసు పఠమం నీవరణాని విభాగేన వత్తబ్బాని, తేసం వసేనేత్థ భగవతా పఠమం నీవరణేసు ధమ్మానుపస్సనా కథితా. తథా హి కాయానుపస్సనాపి సమథపుబ్బఙ్గమా దేసితా, తతో పరిఞ్ఞేయ్యేసు ఖన్ధేసు, ఆయతనేసు చ భావేతబ్బేసు బోజ్ఝఙ్గేసు, పరిఞ్ఞేయ్యాదివిభాగేసు సచ్చేసు చ ఉత్తరా దేసనా, తస్మా చేత్థ సమథభావనాపి యావదేవ విపస్సనత్థా ఇచ్ఛితా. విపస్సనాపధానా, విపస్సనాబహులా చ సతిపట్ఠానదేసనాతి తస్సా విపస్సనాభినివేసవిభాగేన దేసితభావం విభావేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖన్ధాయతనదుక్ఖసచ్చవసేన మిస్సకపరిగ్గహకథనం దట్ఠబ్బం. సఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధపరిగ్గహమ్పీతి పి-సద్దేన సకలపఞ్చుపాదానక్ఖన్ధపరిగ్గహం సమ్పిణ్డేతి ఇతరేసం తదన్తోగధత్తా.
‘‘కణ్హసుక్కధమ్మానం యుగనన్ధతా నత్థీ’’తి పజాననకాలే అభావా ‘‘అభిణ్హసముదాచారవసేనా’’తి వుత్తం. సంవిజ్జమానన్తి అత్తనో సన్తానే ఉపలబ్భమానం. యథాతి యేనాకారేన, సో పన ‘‘కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదో హోతీ’’తి వుత్తత్తా కామచ్ఛన్దస్స కారణాకారోవ, అత్థతో కారణమేవాతి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తి. చ-సద్దో వక్ఖమానత్థసముచ్చయత్థో.
తత్థాతి ‘‘యథా చా’’తిఆదినా వుత్తపదే. సుభమ్పీతి కామచ్ఛన్దోపి. సో హి అత్తనో గహణాకారేన ‘‘సుభ’’న్తి వుత్తో, తేనాకారేన పవత్తనకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా ‘‘నిమిత్త’’న్తి చ. ఇట్ఠం, ఇట్ఠాకారేన వా గయ్హమానం రూపాది సుభారమ్మణం. ఆకఙ్ఖితస్స హితసుఖస్స పత్తియా అనుపాయభూతో మనసికారో అనుపాయమనసికారో. తన్తి అయోనిసోమనసికారం. తత్థాతి తస్మిం సభాగహేతుభూతే, ఆరమ్మణభూతే చ దువిధే సుభనిమిత్తే. ఆహారోతి పచ్చయో అత్తనో ఫలం ఆహరతీతి కత్వా.
అసుభన్తి అసుభజ్ఝానం ఉత్తరపదలోపేన, తం పన దససు అవిఞ్ఞాణకఅసుభేసు చ కేసాదీసు సవిఞ్ఞాణకఅసుభేసు చ పవత్తం దట్ఠబ్బం. కేసాదీసు హి సఞ్ఞా ‘‘అసుభసఞ్ఞా’’తి గిరిమానన్దసుత్తే (అ. ని. ౧౦.౬౦) వుత్తా. ఏత్థ చ చతుబ్బిధస్స అయోనిసోమనసికారస్స, యోనిసోమనసికారస్స చ గహణం నిరవసేసదస్సనత్థం కతన్తి దట్ఠబ్బం, తేసు పన అసుభేసు ‘‘సుభ’’న్తి, ‘‘అసుభ’’న్తి చ మనసికారో ఇధాధిప్పేతో, తదనుకూలత్తా పన ఇతరే పీతి.
ఏకాదససు అసుభేసు పటిక్కూలాకారస్స ఉగ్గణ్హనం, యథా వా తత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, తథా పటిపత్తి అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో. ఉపచారప్పనావహాయ అసుభభావనాయ అనుయుఞ్జనా అసుభభావనానుయోగో. ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞునో మితాహారస్స థినమిద్ధాభిభవాభావా ఓతారం అలభమానో కామచ్ఛన్దో పహీయతీ’’తి వదన్తి, అయమేవ చ అత్థో నిద్దేసేపి వుచ్చతి. యో పన భోజనస్స పటిక్కూలతం, తబ్బిపరిణామస్స తదాధారస్స తస్స చ ఉపనిస్సయభూతస్స అతివియ జేగుచ్ఛతం, కాయస్స చ ఆహారట్ఠితికత్తం సమ్మదేవ జానాతి, సో సబ్బసో భోజనే పమాణస్స జాననేన భోజనేమత్తఞ్ఞూ నామ. తాదిసస్స హి కామచ్ఛన్దో పహీయతేవ.
అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరో దన్తట్ఠిదస్సావీ. పహీనస్సాతి విక్ఖమ్భనవసేన పహీనస్స. ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో. అభిధమ్మపరియాయేన (ధ. స. ౧౧౫౯, ౧౫౦౩) సబ్బోపి లోభో కామచ్ఛన్దనీవరణన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గేనా’’తి.
పటిఘమ్పి పురిముప్పన్నం పటిఘనిమిత్తం పరతో ఉప్పజ్జనకస్స పటిఘస్స కారణన్తి కత్వా.
మేజ్జతి సినియ్హతీతి మిత్తో, హితేసీ పుగ్గలో, తస్మిం మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసాతి మేత్తా, హితేసితా, తస్సా మేత్తాయ. అప్పనాపి ఉపచారోపి వట్టతి సాధారణవచనభావతో. ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి వుత్తే అప్పనావ వట్టతి అప్పనం అప్పత్తాయ పటిపక్ఖతో సుట్ఠు ముచ్చనస్స అభావతో. తన్తి యోనిసోమనసికారం. తత్థాతి మేత్తాయ. బహులం పవత్తయతోతి బహులీకారవతో.
సత్తేసు మేత్తాయనస్స హితూపసంహారస్స ఉప్పాదనం పవత్తనం మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో, పఠముప్పన్నో మేత్తామనసికారో పరతో ఉప్పజ్జనకస్స కారణభావతో మేత్తామనసికారోవ మేత్తానిమిత్తం. కమ్మమేవ సకం ఏతేసన్తి కమ్మస్సకా, సత్తా, తబ్భావో కమ్మస్సకతా, కమ్మదాయాదతా. దోసమేత్తాసు యాథావతో ఆదీనవానిసంసానం పటిసఙ్ఖానం వీమంసా ఇధ పటిసఙ్ఖానం. మేత్తావిహారికల్యాణమిత్తవన్తతా ఇధ కల్యాణమిత్తతా. ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణానన్తి (ఓధిసకఅనోధిసకదిసాఫరణానం మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౧౫) అత్తఅతిపియసహాయమజ్ఝత్తవేరివసేన ఓదిస్సకతా, సీమాసమ్భేదే కతే అనోదిస్సకతా. ఏకాదిదిసాఫరణవసేన దిసాఫరణతా మేత్తాయ ఉగ్గహణే వేదితబ్బా. విహారరచ్ఛాగామాదివసేన వా ఓదిస్సకదిసాఫరణం. విహారాదిఉద్దేసరహితం పురత్థిమాదిదిసావసేన అనోదిస్సకదిసాఫరణన్తి ఏవం ద్విధా ఉగ్గహణం సన్ధాయ ‘‘ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణాన’’న్తి వుత్తం. ఉగ్గహోతి చ యావ ఉపచారా దట్ఠబ్బో. ఉగ్గహితాయ ఆసేవనా భావనా. తత్థ సబ్బే సత్తా, పాణా, భూతా, పుగ్గలా, అత్తభావపరియాపన్నాతి ఏతేసం వసేన పఞ్చవిధా, ఏకేకస్మిం అవేరా హోన్తు, అబ్యాపజ్ఝా, అనీఘా, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూతి చతుధా పవత్తితో వీసతివిధా అనోదిస్సకఫరణా మేత్తా. సబ్బా ఇత్థియో, పురిసా, అరియా, అనరియా, దేవా, మనుస్సా, వినిపాతికాతి సత్తోధికరణవసేన పవత్తా సత్తవిధా, అట్ఠవీసతి విధా వా, దసహి దిసాహి దిసోధికరణవసేన పవత్తా దసవిధా, ఏకేకాయ వా దిసాయ సత్తాదిఇత్థాదిఅవేరాదిభేదేన అసీతాధికచతుసతప్పభేదా చ ఓధిసో ఫరణా వేదితబ్బా.
యేన అయోనిసోమనసికారేన అరతిఆదికాని ఉప్పజ్జన్తి, సో అరతిఆదీసు అయోనిసోమనసికారో. తేన నిప్ఫాదేతబ్బే హి ఇదం భుమ్మం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. ఉక్కణ్ఠితా పన్తసేనాసనేసు, అధికుసలధమ్మేసు చ ఉప్పజ్జనభావరిఞ్చనా. కాయవినమనాతి కరజకాయస్స విరూపేనాకారేన నమనా. లీనాకారోతి సఙ్కోచాపత్తి.
కుసలధమ్మపటిపత్తియా పట్ఠపనసభావతాయ, తప్పటిపక్ఖానం విసోసనసభావతాయ చ ఆరమ్భధాతుఆదితో పవత్తవీరియన్తి ఆహ ‘‘పఠమారమ్భవీరియ’’న్తి. యస్మా పఠమారమ్భమత్తస్స కోసజ్జవిధమనం, థామగమనఞ్చ నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘కోసజ్జతో నిక్ఖన్తతాయ తతో బలవతర’’న్తి. యస్మా పన అపరాపరుప్పత్తియా లద్ధాసేవనం ఉపరూపరి విసేసం ఆవహన్తం అతివియ థామగతమేవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పరం పరం ఠానం అక్కమనతో తతోపి బలవతర’’న్తి.
అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహోతి అతిభోజనే థినమిద్ధస్స నిమిత్తగ్గాహో, ఏత్తకే భుత్తే తం భోజనం థినమిద్ధస్స కారణం హోతి, ఏత్తకే న హోతీతి థినమిద్ధస్స కారణాకారణగాహో హోతీతి అత్థో. బ్యతిరేకవసేన చేతం వుత్తం, తస్మా ‘‘ఏత్తకే భుత్తే తం భోజనం థినమిద్ధస్స కారణం న హోతీ’’తి భోజనే మత్తఞ్ఞుతా చ అత్థతో దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘చతుపఞ్చ…పే… న హోతీ’’తి. దివా సూరియాలోకన్తి దివా గహితనిమిత్తం సూరియాలోకం రత్తియం మనసి కరోన్తస్సాపీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ధుతఙ్గానం వీరియనిస్సితత్తా వుత్తం ‘‘ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపీ’’తి.
కుక్కుచ్చమ్పి కతాకతానుసోచనవసేన పవత్తమానం చేతసో అవూపసమావహతాయ ఉద్ధచ్చేన సమానలక్ఖణమేవాతి ‘‘అవూపసమో నామ అవూపసన్తాకారో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవేతం అత్థతో’’తి వుత్తం.
బహుస్సుతస్స గన్థతో, అత్థతో చ సుత్తాదీని విచారేన్తస్స తబ్బహులవిహారినో అత్థవేదాదిపటిలాభసబ్భావతో విక్ఖేపో న హోతీతి, యథావిధిపటిపత్తియా, యథానురూపపతికారప్పవత్తియా చ కతాకతానుసోచనఞ్చ న హోతీతి ‘‘బాహుసచ్చేనపి…పే… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతీ’’తి ఆహ. యదగ్గేన బాహుసచ్చేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, తదగ్గేన పరిపుచ్ఛకతావినయపకతఞ్ఞుతాహిపి తం పహీయతీతి దట్ఠబ్బం. వుద్ధసేవితా చ వుద్ధసీలితం ఆవహతీతి చేతోవూపసమకరత్తా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చప్పహానకారీ వుత్తా. వుద్ధత్తం పన అనపేక్ఖిత్వా కుక్కుచ్చవినోదకా వినయధరా కల్యాణమిత్తా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. విక్ఖేపో చ పబ్బజితానం యేభుయ్యేన కుక్కుచ్చహేతుకో హోతీతి ‘‘కప్పియాకప్పియపరిపుచ్ఛాబహులస్సా’’తిఆదినా వినయనయేనేవ పరిపుచ్ఛకతాదయో నిద్దిట్ఠా. పహీనే ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చేతి నిద్ధారణే భుమ్మం. కుక్కుచ్చస్స దోమనస్ససహగతత్తా అనాగామిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో వుత్తో.
తిట్ఠతి పవత్తతి ఏత్థాతి ఠానీయా విచికిచ్ఛాయ ఠానీయా విచికిచ్ఛాఠానీయా, విచికిచ్ఛాయ కారణభూతా ధమ్మా, తిట్ఠతీతి వా ఠానీయా, విచికిచ్ఛా ఠానీయా ఏతిస్సాతి విచికిచ్ఛాఠానీయా, అత్థతో విచికిచ్ఛా ఏవ. సా హి పురిముప్పన్నా పరతో ఉప్పజ్జనకవిచికిచ్ఛాయ సభాగహేతుతాయ అసాధారణం కారణం.
కుసలాకుసలాతి కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన కుసలా, తప్పటిపక్ఖతో అకుసలా. యే అకుసలా, తే సావజ్జా, అసేవితబ్బా, హీనా చ. యే కుసలా, తే అనవజ్జా, సేవితబ్బా,పణీతా చ. కుసలా వా హీనేహి ఛన్దాదీహి ఆరద్ధా హీనా, పణీతేహి పణీతా. కణ్హాతి కాళకా చిత్తస్స అపభస్సరభావకరణా. సుక్కాతి ఓదాతా చిత్తస్స పభస్సరభావకరణా. కణ్హాభిజాతిహేతుతో వా కణ్హా. సుక్కాభిజాతిహేతుతో సుక్కా. తే ఏవ సప్పటిభాగా. కణ్హా హి ఉజువిపచ్చనీకతాయ సుక్కసప్పటిభాగా, తథా సుక్కాపి ఇతరేహి. అథ వా కణ్హసుక్కా చ సప్పటిభాగా చ కణ్హసుక్కసప్పటిభాగా. సుఖా హి వేదనా దుక్ఖాయ వేదనాయ సప్పటిభాగా, దుక్ఖా చ వేదనా సుఖాయ వేదనాయ సప్పటిభాగాతి.
కామం బాహుసచ్చపరిపుచ్ఛకతాహి సబ్బాపి అట్ఠవత్థుకా విచికిచ్ఛా పహీయతి, తథాపి రతనత్తయవిచికిచ్ఛామూలికా సేసవిచికిచ్ఛాతి కత్వా ఆహ ‘‘తీణి రతనాని ఆరబ్భా’’తి. రతనత్తయగుణావబోధే ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౦౮, ౧౧౨౩, ౧౧౬౭, ౧౨౪౧, ౧౨౬౩, ౧౨౭౦; విభ. ౯౧౫) విచికిచ్ఛాయ అసమ్భవోతి. వినయే పకతఞ్ఞుతా ‘‘సిక్ఖాయ కఙ్ఖతీ’’తి వుత్తాయ విచికిచ్ఛాయ పహానం కరోతీతి ఆహ ‘‘వినయే చిణ్ణవసీభావస్సాపీ’’తి. ఓకప్పనియసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖబహులస్సాతి సద్ధేయ్యవత్థునో అనుపవిసనసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖేన అధిముచ్చనబహులస్స, అధిముచ్చనఞ్చ అధిమోక్ఖుప్పాదనమేవాతి దట్ఠబ్బం, సద్ధాయ వా నిన్నపోణతాఅధిముత్తి అధిమోక్ఖో.
సముదయవయాతి సముదయవయధమ్మా. సుభనిమిత్తఅసుభనిమిత్తాదీసూతి ‘‘సుభనిమిత్తాదీసు అసుభనిమిత్తాదీసూ’’తి ఆది-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. తత్థ పఠమేన ఆది-సద్దేన పటిఘనిమిత్తాదీనం సఙ్గహో, దుతియేనమేత్తాచేతోవిముత్తిఆదీనం. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం వుత్తనయమేవ.
నీవరణపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖన్ధపబ్బవణ్ణనా
౩౮౩. ఉపాదానేహి ఆరమ్మణకరణాదివసేన ఉపాదాతబ్బా వా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా.
ఇతి రూపన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఇదం-సద్దేన సమానత్థోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఇదం రూప’’న్తి. తయిదం సరూపగ్గహణభావతో అనవసేసపరియాదానం హోతీతి ఆహ ‘‘ఏత్తకం రూపం, న ఇతో పరం రూపం అత్థీ’’తి. ఇతీతి వా పకారత్థే నిపాతో, తస్మా ‘‘ఇతి రూప’’న్తి ఇమినా భూతుపాదాదివసేన యత్తకో రూపస్స పభేదో, తేన సద్ధిం రూపం అనవసేసతో పరియాదియిత్వా దస్సేతి. సభావతోతి రుప్పనసభావతో, చక్ఖాదివణ్ణాదిసభావతో చ. వేదనాదీసుపీతి ఏత్థ ‘‘అయం వేదనా, ఏత్తకా వేదనా, న ఇతో పరం వేదనా అత్థీతి సభావతో వేదనం పజానాతీ’’తిఆదినా, సభావతోతి చ ‘‘అనుభవనసభావతో, సాతాదిసభావతో చా’’తి ఏవమాదినా యోజేతబ్బం. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఖన్ధపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆయతనపబ్బవణ్ణనా
౩౮౪. ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసూతి ‘‘ఛసు అజ్ఝత్తికేసు ఛసు బాహిరేసూ’’తి ‘‘ఛసూ’’తి పదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం. కస్మా పనేతాని ఉభయాని ఛళేవ వుత్తాని? ఛవిఞ్ఞాణకాయుప్పత్తిద్వారారమ్మణవవత్థానతో. చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా పరియాపన్నస్స హి విఞ్ఞాణకాయస్స చక్ఖాయతనమేవ ఉప్పత్తిద్వారం, రూపాయతనమేవ చ ఆరమ్మణం, తథా ఇతరాని ఇతరేసం, ఛట్ఠస్స పన భవఙ్గమనసఙ్ఖాతో మనాయతనేకదేసో ఉప్పత్తిద్వారం, అసాధారణఞ్చ ధమ్మాయతనం ఆరమ్మణం. చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం అస్సాదేతి, విభావేతి చాతి అత్థో. సుణాతీతి సోతం. ఘాయతీతి ఘానం. జీవితనిమిత్తతాయ రసో జీవితం, తం జీవితం అవ్హాయతీతి జివ్హా. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయో ఉప్పత్తిదేసోతి కాయో. మునాతి ఆరమ్మణం విజానాతీతి మనో. రూపయతి వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి రూపం. సప్పతి అత్తనో పచ్చయేహి హరీయతి సోతవిఞ్ఞేయ్యభావం గమీయతీతి సద్దో. గన్ధయతి అత్తనో వత్థుం సూచేతీతి గన్ధో. రసన్తి తం సత్తా అస్సాదేన్తీతి రసో. ఫుసీయతీతి ఫోట్ఠబ్బం. అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధమ్మా. సబ్బాని పన ఆయానం తననాదిఅత్థేన ఆయతనాని. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. ౨.౫౧౦, ౫౧౧, ౫౧౨; విసుద్ధి. టీ. ౨.౫౧౦) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
చక్ఖుఞ్చ పజానాతీతి (దీ. ని. ౨.౩౮౪; మ. ని. ౧.౧౧౭) ఏత్థ చక్ఖు నామ పసాదచక్ఖు, న ససమ్భారచక్ఖు, నాపి దిబ్బచక్ఖుఆదికన్తి ఆహ చక్ఖుపసాదన్తి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో’’తి. (ధ. స. ౫౯౬) చ-సద్దో వక్ఖమానత్థసముచ్చయత్థో. యాథావసరసలక్ఖణవసేనాతి అవిపరీతస్స అత్తనో రసస్స చేవ లక్ఖణస్స చ వసేన, రూపేసు ఆవిఞ్ఛనకిచ్చస్స చేవ రూపాభిఘాతారహభూతపసాదలక్ఖణస్స చ దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతపసాదలక్ఖణస్స చ వసేనాతి అత్థో. అథ వా యాథావసరసలక్ఖణవసేనాతి యాథావసరసవసేన చేవ లక్ఖణవసేన చ, యాథావసరసోతి చ అవిపరీతసభావో వేదితబ్బో. సో హి రసీయతి అవిరద్ధపటివేధవసేన అస్సాదీయతి రమీయతీతి ‘‘రసో’’తి వుచ్చతి, తస్మా సలక్ఖణవసేనాతి వుత్తం హోతి. లక్ఖణవసేనాతి అనిచ్చాదిసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన.
‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; మ. ని. ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩, ౪౫; ౨.౪.౬౦) సముదితానియేవ రూపాయతనాని చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతు, న విసుం విసున్తి ఇమస్స అత్థస్స జోతనత్థం ‘‘రూపే చా’’తి పుథువచనగ్గహణం, తాయ ఏవ చ దేసనాగతియా కామం ఇధాపి ‘‘రూపే చ పజానాతీ’’తి వుత్తం, రూపభావసామఞ్ఞేన పన సబ్బం ఏకజ్ఝం గహేత్వా బహిద్ధా చతుసముట్ఠానికరూపఞ్చాతి ఏకవచనవసేన అత్థో. సరసలక్ఖణ వసేనాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విసయభావకిచ్చస్స వసేన చేవ చక్ఖుపటిహననలక్ఖణస్స వసేన చాతి యోజేతబ్బం.
ఉభయం పటిచ్చాతి చక్ఖుం ఉపనిస్సయపచ్చయవసేన పచ్చయభూతం, రూపే ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన పచ్చయభూతే చ పటిచ్చ. కామం అయం సుత్తన్తసంవణ్ణనా, నిప్పరియాయకథా నామ అభిధమ్మసన్నిస్సితా ఏవాతి అభిధమ్మనయేనేవ సంయోజనాని దస్సేన్తో ‘‘కామరాగ…పే… అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి ఆహ. తత్థ కామేసు రాగో, కామో చ సో రాగో చాతి వా కామరాగో. సో ఏవ బన్ధనట్ఠేన సంయోజనం. అయఞ్హి యస్స సంవిజ్జతి, తం పుగ్గలం వట్టస్మిం సంయోజేతి బన్ధతి ఇతి దుక్ఖేన సత్తం, భవాదికే వా భవన్తరాదీహి, కమ్మునా వా విపాకం సంయోజేతి బన్ధతీతి సంయోజనం. ఏవం పటిఘసంయోజంఆదీనమ్పి యథారహమత్థో వత్తబ్బో. సరసలక్ఖణవసేనాతి ఏత్థ పన సత్తస్స వట్టతో అనిస్సజ్జనసఙ్ఖాతస్స అత్తనో కిచ్చస్స చేవ యథావుత్తబన్ధనసఙ్ఖాతస్స లక్ఖణస్స చ వసేనాతి యోజేతబ్బం.
భవస్సాదదిట్ఠిస్సాదనివత్తనత్థం కామస్సాదగ్గహణం. అస్సాదయతోతి అభిరమన్తస్స. అభినన్దతోతి సప్పీతికతణ్హావసేన నన్దన్తస్స. పదద్వయేనాపి బలవతో కామరాగస్స పచ్చయభూతా కామరాగుప్పత్తి వుత్తా. ఏస నయో సేసేసుపి. అనిట్ఠారమ్మణేతి ఏత్థ ‘‘ఆపాథగతే’’తి విభత్తివిపరిణామనవసేన ‘‘ఆపాథగత’’న్తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏతం ఆరమ్మణన్తి ఏతం ఏవంసుఖుమం ఏవందుబ్బిభాగం ఆరమ్మణం. ‘‘నిచ్చం ధువ’’న్తి ఇదం నిదస్సనమత్తం. ‘‘ఉచ్ఛిజ్జిస్సతి వినస్సిస్సతీతి గణ్హతో’’తి ఏవమాదీనమ్పి సఙ్గహో ఇచ్ఛితబ్బో. పఠమాయ సక్కాయదిట్ఠియా అనురోధవసేన ‘‘సత్తో ను ఖో’’తి, ఇతరాయ అనురోధవసేన ‘‘సత్తస్స ను ఖో’’తి విచికిచ్ఛతో. అత్తత్తనియాదిగాహానుగతా హి విచికిచ్ఛా దిట్ఠియా అసతి అభావతో. భవం పత్థేన్తస్సాతి ‘‘ఈదిసే సమ్పత్తిభవే యస్మా అమ్హాకం ఇదం ఇట్ఠం రూపారమ్మణం సులభం జాతం, తస్మా ఆయతిమ్పి ఏదిసో, ఇతో వా ఉత్తరితరో సమ్పత్తిభవో భవేయ్యా’’తి భవం నికామేన్తస్స. ఏవరూపన్తి ఏవరూపం రూపం. తంసదిసే హి తబ్బోహారవసేనేవం వుత్తం. భవతి హి తంసదిసేసు తబ్బోహారో యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ, తాని ఏవ ఓసధానీ’’తి. ఉసూయతోతి ఉసూయం ఇస్సం ఉప్పాదయతో. అఞ్ఞస్స మచ్ఛరాయతోతి అఞ్ఞేన అసాధారణభావకరణేన మచ్ఛరియం కరోతో. సబ్బేహేవ యథావుత్తేహి నవహి సంయోజనేహి.
తఞ్చ కారణన్తి సుభనిమిత్తపటిఘనిమిత్తాదివిభాగం ఇట్ఠానిట్ఠాదిరూపారమ్మణఞ్చేవ తజ్జాయోనిసోమనసికారఞ్చాతి తస్స తస్స సంయోజనస్స కారణం. అవిక్ఖమ్భితాసమూహతభూమిలద్ధుప్పన్నం తం సన్ధాయ ‘‘అప్పహీనట్ఠేన ఉప్పన్నస్సా’’తి వుత్తం. వత్తమానుప్పన్నతా సముదాచారగ్గహణేనేవ గహితా. యేన కారణేనాతి యేన విపస్సనాసమథభావనాసఙ్ఖాతేన కారణేన. తఞ్హి తస్స తదఙ్గవసేన చేవ విక్ఖమ్భనవసేన చ పహానకారణం. ఇస్సామచ్ఛరియానం అపాయగమనీయతాయ పఠమమగ్గవజ్ఝతా వుత్తా. యది ఏవం ‘‘తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧) సుత్తపదం కథన్తి? తం సుత్తన్తపరియాయేన వుత్తం. యథానులోమసాసనా హి సుత్తన్తదేసనా, అయం పన అభిధమ్మనయేన సంవణ్ణనాతి నాయం దోసోతి. ఓళారికస్సాతి థూలస్స, యతో అభిణ్హసముప్పత్తిపరియుట్ఠానతిబ్బతావ హోతి. అణుసహగతస్సాతి వుత్తప్పకారాభావేన అణుభావం సుఖుమభావం గతస్స. ఉద్ధచ్చసంయోజనస్సపేత్థ అనుప్పాదో వుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బో యథావుత్తసంయోజనేహి అవినాభావతో. ఏకత్థతాయ సోతాదీనం సభావసరసలక్ఖణవసేన పజాననా, తప్పచ్చయానం సంయోజనానం ఉప్పాదాదిపజాననా చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏసేవ నయో’’తి అతిదిసతి.
అత్తనో వా ధమ్మేసూతి అత్తనో అజ్ఝత్తికాయతనధమ్మేసు, అత్తనో ఉభయధమ్మేసు వా. ఇమస్మిం పక్ఖే అజ్ఝత్తికాయతనపరిగ్గణ్హనేనాతి అజ్ఝత్తికాయతనపరిగ్గణ్హనముఖేనాతి అత్థో. ఏవఞ్చ అనవసేసతో సపరసన్తానేసు ఆయతనానం పరిగ్గహో సిద్ధో హోతి. పరస్స వా ధమ్మేసూతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. రూపాయతనస్సాతి అడ్ఢేకాదసప్పభేదస్స రూపసభావస్స ఆయతనస్స రూపక్ఖన్ధే ‘‘వుత్తనయేన నీహరితబ్బో’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. సేసక్ఖన్ధేసూతి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధేసు. వుత్తనయేనాతి ఇమినా అతిదేసేన రూపక్ఖన్ధే ‘‘ఆహారసముదయా’’తి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే ‘‘నామరూపసముదయా’’తి సేసఖన్ధేసు ‘‘ఫస్ససముదయా’’తి ఇమం విసేసం విభావేతి, ఇతరం పన సబ్బత్థ సమానన్తి ఖన్ధపబ్బే వియ ఆయతనపబ్బేపి లోకుత్తరనివత్తనం పాళియం గహితం నత్థీతి వుత్తం ‘‘లోకుత్తరధమ్మా న గహేతబ్బా’’తి. సేసం వుత్తనయమేవ.