వేదనానుపస్సనావణ్ణనా

౩౮౦. సుఖం వేదనన్తి ఏత్థ సుఖయతీతి సుఖా. సమ్పయుత్తధమ్మే, కాయఞ్చ లద్ధస్సాదే కరోతీతి అత్థో. సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి వా కాయికం, చేతసికఞ్చాబాధన్తి సుఖా. ‘‘సుకరం ఓకాసదానం ఏతిస్సాతి సుఖా’’తి అపరే. వేదయతి ఆరమ్మణరసం అనుభవతీతి వేదనా. వేదయమానోతి అనుభవమానో. ‘‘కామ’’న్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం ఇరియాపథపబ్బే వుత్తనయమేవ. సమ్పజానస్స వేదియనం సమ్పజానవేదియనం.

వత్థుఆరమ్మణాతి రూపాదిఆరమ్మణా. రూపాదిఆరమ్మణఞ్హేత్థ వేదనాయ పవత్తిట్ఠానతాయ ‘‘వత్థూ’’తి అధిప్పేతం. అస్సాతి భవేయ్య. ధమ్మవినిముత్తస్స కత్తు అభావతో ధమ్మస్సేవ కత్తుభావం దస్సేన్తో ‘‘వేదనావ వేదయతీ’’తి ఆహ. ‘‘వోహారమత్తం హోతీ’’తి ఏతేన ‘‘సుఖం వేదనం వేదయమానో సుఖం వేదనం వేదయామీ’’తి ఇదం వోహారమత్తన్తి దస్సేతి.

నిత్థునన్తోతి బలవతో వేదనావేగస్స నిరోధనే ఆదీనవం దిస్వా తస్స అవసరదానవసేన నిత్థునన్తో. వేగసన్ధారణే హి అతిమహన్తం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతీతి అఞ్ఞమ్పి వికారం ఉప్పాదేయ్య, తేన థేరో అపరాపరం పరివత్తతి. వీరియసమథం యోజేత్వాతి అధివాసనవీరియస్స అధిమత్తత్తా తస్స హాపనవసేన సమాధినా సమరసతాపాదనేన వీరియసమథం యోజేత్వా. సహ పటిసమ్భిదాహీతి లోకుత్తరపటిసమ్భిదాహి సహ. అరియమగ్గక్ఖణే హి పటిసమ్భిదానం అసమ్మోహవసేన అధిగమో, అత్థపటిసమ్భిదాయ పన ఆరమ్మణకరణవసేనపి. లోకియానమ్పి వా సతి ఉప్పత్తికాలే తత్థ సమత్థతం సన్ధాయాహ ‘‘సహ పటిసమ్భిదాహీ’’తి. సమసీసీతి వారసమసీసీ హుత్వా, పచ్చవేక్ఖణవారస్స అనన్తరవారే పరినిబ్బాయీతి అత్థో.

యథా చ సుఖం, ఏవం దుక్ఖన్తి యథా ‘‘సుఖం కో వేదయతీ’’తిఆదినా సమ్పజానవేదియనం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవం దుక్ఖమ్పి. తత్థ దుక్ఖయతీతి దుక్ఖా, సమ్పయుత్తధమ్మే, కాయఞ్చ పీళేతి విబాధతీతి అత్థో. దుట్ఠుం వా ఖాదతి, ఖనతి కాయికం, చేతసికఞ్చ సాతన్తి దుక్ఖా. ‘‘దుక్కరం ఓకాసదానం ఏతిస్సాతి దుక్ఖా’’తి అపరే. అరూపకమ్మట్ఠానన్తి అరూపపరిగ్గహం, అరూపధమ్మముఖేన విపస్సనాభినివేసనన్తి అత్థో. న పాకటం హోతి ఫస్సస్స, చిత్తస్స చ అవిభూతాకారత్తా. తేనాహ ‘‘అన్ధకారం వియ ఖాయతీ’’తి. ‘‘న పాకటం హోతీ’’తి చ ఇదం తాదిసే పుగ్గలే సన్ధాయ వుత్తం, తేసం ఆదితో వేదనావ విభూతతరా హుత్వా ఉపట్ఠాతి. ఏవఞ్హి యం వుత్తం సక్కపఞ్హవణ్ణనా దీసు ‘‘ఫస్సో పాకటో హోతి, విఞ్ఞాణం పాకటం హోతీ’’తి, (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౫౯) తం అవిరోధితం హోతి. వేదనావసేన కథియమానం కమ్మట్ఠానం పాకటం హోతీతి యోజనా. ‘‘వేదనానం ఉప్పత్తిపాకటతాయా’’తి చ ఇదం సుఖదుక్ఖవేదనానం వసేన వుత్తం. తాసఞ్హి పవత్తి ఓళారికా, న ఇతరాయ. తదుభయగ్గహణముఖేన వా గహేతబ్బత్తా ఇతరాయపి పవత్తి విఞ్ఞూనం పాకటా ఏవాతి ‘‘వేదనాన’’న్తి అవిసేసగ్గహణం దట్ఠబ్బం. సక్కపఞ్హే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో, తస్మా తత్థ వత్తబ్బో అత్థవిసేసో తత్థ లీనత్థప్పకాసనియం వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో.

పుబ్బే ‘‘వత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా వేదనావ వేదయతీ’’తి వేదనాయ ఆరమ్మణాధీనవుత్తితాయ చ అనత్తతాయ చ పజాననం వుత్తం, ఇదాని తస్సా అనిచ్చతాదిపజాననం దస్సేన్తో ‘‘అయం అపరోపి పజాననపరియాయో’’తి ఆహ. యథా ఏకస్మిం ఖణే చిత్తద్వయస్స అసమ్భవో ఏకజ్ఝం అనేకన్తపచ్చయాభావతో, ఏవం వేదనాద్వయస్స విసిట్ఠారమ్మణవుత్తితో చాతి ఆహ ‘‘సుఖవేదనాక్ఖణే దుక్ఖాయ వేదనాయ అభావతో’’తి. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం తదా ఉపేక్ఖావేదనాయపి అభావతో, తేన సుఖవేదనాక్ఖణే భూతపుబ్బానం ఇతరవేదనానం హుత్వాఅభావపజాననేన సుఖవేదనాయపి హుత్వా అభావో ఞాతో ఏవ హోతీతి తస్సా పాకటభావమేవ దస్సేన్తో ‘‘ఇమిస్సా చ సుఖాయ వేదనాయ ఇతో పఠమంఅభావతో’’తి ఆహ, ఏతేనేవ చ తాసమ్పి వేదనానం పాకటభావో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘వేదనా నామ అనిచ్చా అధువా విపరిణామధమ్మా’’తి. అనిచ్చగ్గహణేన హి వేదనానం విద్ధంసనభావో దస్సితో విద్ధస్తే అనిచ్చతాయ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా. అధువగ్గహణేన పాకటభావో తస్స అసదాభావితాదిభావనతో. విపరిణామగ్గహణేన దుక్ఖభావో తస్స అఞ్ఞథత్తదీపనతో, తేన సుఖాపి వేదనా దుక్ఖా, పగేవ ఇతరాతి తిస్సన్నమ్పి వేదనానం దుక్ఖతా దస్సితా హోతి. ఇతి ‘‘యదనిచ్చం దుక్ఖం, తం ఏకన్తతో అనత్తా’’తి తీసుపి వేదనాసు లక్ఖణత్తయపజాననా జోతితాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతీ’’తి.

ఇదాని తమత్థం సుత్తేన (మ. ని. ౨.౨౦౫) సాధేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ నేవ తస్మిం సమయే దుక్ఖం వేదనం వేదేతీతి తస్మిం సుఖవేదనాసమఙ్గిసమయే నేవ దుక్ఖం వేదనం వేదేతి నిరుద్ధత్తా, అనుప్పన్నత్తా చ యథాక్కమం అతీతానాగతానం. పచ్చుప్పన్నాయ పన అసమ్భవో వుత్తో ఏవ. సకిచ్చక్ఖణమత్తావట్ఠానతో అనిచ్చా. సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతత్తా సఙ్ఖతా. వత్థారమ్మణాదిపచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఖయవయపలుజ్జననిరుజ్ఝనపకతితాయ ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మాతి దట్ఠబ్బా.

కిలేసేహి ఆమసితబ్బతో ఆమిసం నామ, పఞ్చ కామగుణా, ఆరమ్మణకరణవసేన సహ ఆమిసేహీతి సామిసం. తేనాహ ‘‘పఞ్చకామగుణామిసనిస్సితా’’తి.

ఇతో పరన్తి ‘‘అత్థి వేదనా’’తి ఏవమాది పాళిం సన్ధాయాహ ‘‘కాయానుపస్సనాయం వుత్తనయమేవా’’తి.

వేదనానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చిత్తానుపస్సనావణ్ణనా

౩౮౧. సమ్పయోగవసేన పవత్తమానేన సహ రాగేనాతి సరాగం. తేనాహ ‘‘లోభసహగత’’న్తి. వీతరాగన్తి ఏత్థ కామం సరాగపదపటియోగినా వీతరాగపదేన భవితబ్బం, సమ్మసనచారస్స పన అధిప్పేతత్తా తేభూమకస్సేవ గహణన్తి ‘‘లోకియకుసలాబ్యాకత’’న్తి వత్వా ‘‘ఇదం పనా’’తిఆదినా తమేవ అధిప్పాయం వివరతి. సేసాని ద్వే దోసమూలాని, ద్వే మోహమూలానీతి చత్తారి అకుసలచిత్తాని. తేసఞ్హి రాగేన సమ్పయోగాభావతో నత్థేవ సరాగతా, తంనిమిత్తకతాయ పన సియా తంసహితకాలే సోతి నత్థేవ వీతరాగతాపీతి దుక్ఖవినిముత్తతా ఏవేత్థ లబ్భతీతి ఆహ ‘‘నేవ పురిమపదం న పచ్ఛిమపదం భజన్తీ’’తి. యది ఏవం పదేసికం పజాననం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, దుకన్తరపరియాపన్నత్తా తేసం. యే పన ‘‘పటిపక్ఖభావే అగయ్హమానే సమ్పయోగాభావో ఏవేత్థ పమాణం ఏకచ్చఅబ్యాకతానం వియా’’తి ఇచ్ఛన్తి, తేసం మతేన సేసాకుసలచిత్తానమ్పి దుతియపదసఙ్గహో వేదితబ్బో. దుతియదుకేపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. అకుసలమూలేసు సహ మోహేనేవ వత్తతీతి సమోహన్తి ఆహ ‘‘విచికిచ్ఛాసహగతఞ్చేవ ఉద్ధచ్చసహగతఞ్చా’’తి. యస్మా చేత్థ ‘‘సహేవ మోహేనాతి సమోహ’’న్తి పురిమపదావధారణమ్పి లబ్భతియేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. యథా పన అతిమూళ్హతాయ పాటిపుగ్గలికనయేన సవిసేసమోహవన్తతాయ ‘‘మోమూహచిత్త’’న్తి వత్తబ్బతో విచికిచ్ఛాఉద్ధచ్చసహగతద్వయం విసేసతో ‘‘సమోహ’’న్తి వుచ్చతి, న తథా సేసాకుసలచిత్తానీతి ‘‘వట్టన్తియేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి. సమ్పయోగవసేన థినమిద్ధేన అనుపతితం అనుగతన్తి థినమిద్ధానుపతితం, పఞ్చవిధంససఙ్ఖారికాకుసలచిత్తం సఙ్కుచితచిత్తం, సఙ్కుచితచిత్తం నామ ఆరమ్మణే సఙ్కోచనవసేన పవత్తనతో. పచ్చయవిసేసవసేన థామజాతేన ఉద్ధచ్చేన సహగతం సంసట్ఠన్తి ఉద్ధచ్చసహగతం, అఞ్ఞథా సబ్బమ్పి అకుసలచిత్తం ఉద్ధచ్చసహగతమేవాతి. పసటచిత్తం నామ ఆరమ్మణే సవిసేసం విక్ఖేపవసేన విసటభావేన పవత్తనతో.

కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయ విపులఫలతాయ చ దీఘసన్తానతాయ చ మహన్తభావం గతం, మహన్తేహి వా ఉళారచ్ఛన్దాదీహి గతం పటిపన్నన్తి మహగ్గతం, తం పన రూపారూపభూమిగతం తతో మహన్తస్స లోకే అభావతో. తేనాహ ‘‘రూపారూపావచర’’న్తి. తస్స చేత్థ పటియోగీ పరిత్తం ఏవాతి ఆహ ‘‘అమహగ్గతన్తి కామావచర’’న్తి. అత్తానం ఉత్తరితుం సమత్థేహి సహ ఉత్తరేహీతి సఉత్తరం. తప్పటిపక్ఖేన అనుత్తరం. తదుభయం ఉపాదాయుపాదాయ వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సఉత్తరన్తి కామావచరన్తిఆది. పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనసమత్థేన సమాధినా సమ్మదేవ ఆహితం సమాహితం. తేనాహ ‘‘యస్సా’’తిఆది. యస్సాతి యస్స చిత్తస్స. యథావుత్తేన సమాధినా న సమాహితన్తి అసమాహితం. తేనాహ ‘‘ఉభయసమాధిరహిత’’న్తి. తదఙ్గవిముత్తియా విముత్తం, కామావచరకుసలచిత్తం, విక్ఖమ్భనవిముత్తియా విముత్తం, మహగ్గతచిత్తన్తి తదుభయం సన్ధాయాహ ‘‘తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవిముత్తీహి విముత్త’’న్తి. యత్థ తదుభయవిముత్తి నత్థి, తం ఉభయవిముత్తిరహితన్తి గయ్హమానే లోకుత్తరచిత్తేపి సియాసఙ్కాతి తం నివత్తనత్థం ‘‘సముచ్ఛేద…పే… ఓకాసోవ నత్థీ’’తి ఆహ. ఓకాసభావో చ సమ్మసనచారస్స అధిప్పేతత్తా వేదితబ్బో. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.

చిత్తానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.