కాయానుపస్సనా

ఆనాపానపబ్బవణ్ణనా

౩౭౪. ఆరమ్మణవసేనాతి అనుపస్సితబ్బకాయాదిఆరమ్మణవసేన. చతుధా భిన్దిత్వాతి ఉద్దేసవసేన చతుధా భిన్దిత్వా. తతో చతుబ్బిధసతిపట్ఠానతో ఏకేకం సతిపట్ఠానం గహేత్వా కాయం విభజన్తోతి పాఠసేసో.

కథఞ్చాతి ఏత్థ కథన్తి పకారపుచ్ఛా, తేన నిద్దిసియమానే కాయానుపస్సనాపకారే పుచ్ఛతి. చ-సద్దో బ్యతిరేకో, తేన ఉద్దేసవారేన అపాకటం నిద్దేసవారేన విభావియమానం విసేసం జోతేతి. బాహిరకేసుపి ఇతో ఏకదేసస్స సమ్భవతో సబ్బప్పకారగ్గహణం కతం ‘‘సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకస్సా’’తి, తేన యే ఇమే ఆనాపానపబ్బాదివసేన ఆగతా చుద్దసప్పకారా, తదన్తోగధా చ అజ్ఝత్తాదిఅనుపస్సనాప్పకారా, తథా కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౩) వుత్తా కేసాదివణ్ణసణ్ఠానకసిణారమ్మణచతుక్కజ్ఝానప్పకారా, లోకియాదిప్పకారా చ, తే సబ్బేపి అనవసేసతో సఙ్గణ్హాతి. ఇమే చ పకారా ఇమస్మింయేవ సాసనే, న ఇతో బహిద్ధాతి వుత్తం ‘‘సబ్బప్పకార…పే… పటిసేధనో చా’’తి. తత్థ తథాభావపటిసేధనోతి సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స అఞ్ఞసాసనస్స నిస్సయభావపటిసేధనో, ఏతేన ఇధ భిక్ఖవేతి ఏత్థ ఇధ-సద్దో అన్తోగధఏవసద్దత్థోతి దస్సేతి. సన్తి హి ఏకపదానిపి అవధారణాని యథా ‘‘వాయుభక్ఖో’’తి. తేనాహ ‘‘ఇధేవ భిక్ఖవే సమణో’’తిఆది. పరిపుణ్ణసమణప్పకరణధమ్మో హి సో పుగ్గలో, యో సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకో. పరప్పవాదాతి పరేసం అఞ్ఞతిత్థియానం నానప్పకారా వాదా తిత్థాయతనాని.

అరఞ్ఞాదికస్సేవ భావనానురూపసేనాసనతం దస్సేతుం ‘‘ఇమస్సహీ’’తిఆది వుత్తం. దుద్దమో దమథం అనుపగతో గోణో కూటగోణో. దోహనకాలే యథా థనేహి అనవసేసతో ఖీరం న పగ్ఘరతి, ఏవం దోహపటిబన్ధినీ కూటధేను. రూప-సద్దాదికే పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకఅస్సాదో రూపారమ్మణాదిరసో. పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణన్తి పబ్బజ్జతో పుబ్బే, అనాదిమతి వా సంసారే పరిచితారమ్మణం. నిబన్ధేయ్యాతి బన్ధేయ్య. సతియాతి సమ్మదేవ కమ్మట్ఠానస్స సల్లక్ఖణవసేన పవత్తాయ సతియా. ఆరమ్మణేతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే. దళ్హన్తి థిరం, యథా సతోకారిస్స ఉపచారప్పనాభేదో సమాధి ఇజ్ఝతి, తథా థామగతం కత్వాతి అత్థో.

విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానన్తి సబ్బేసం బుద్ధానం, ఏకచ్చానం పచ్చేకబుద్ధానం, బుద్ధసావకానఞ్చ విసేసాధిగమస్స అఞ్ఞేన కమ్మట్ఠానేన అధిగతవిసేసానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారస్స పదట్ఠానభూతం.

వత్థువిజ్జాచరియో వియ భగవా యోగీనం అనురూపనివాసట్ఠానుపదిసనతో. భిక్ఖు దీపిసదిసో అరఞ్ఞే ఏకకో విహరిత్వా పటిపక్ఖనిమ్మథనవసేన ఇచ్ఛితత్థసాధనతో ఫలముత్తమన్తి సామఞ్ఞఫలం సన్ధాయ వదతి. పరక్కమజవయోగ్గభూమిన్తి భావనుస్సాహజవస్స యోగ్గకరణభూమిభూతం.

అద్ధానవసేన పవత్తానం అస్సాసపస్సాసానం వసేన దీఘం వా అస్ససన్తో, ఇత్తరవసేన పవత్తానం అస్సాసపస్సాసానం వసేన రస్సం వా అస్ససన్తోతి యోజనా. ఏవం సిక్ఖతోతి అస్సాసపస్సాసానం దీఘరస్సతాపజాననసబ్బకాయప్పటిసంవేదనఓళారికోళారికపటిప్పస్సమ్భనవసేన భావనం సిక్ఖతో, తథాభూతో వా హుత్వా తిస్సో సిక్ఖా పవత్తయతో. అస్సాసపస్సాసనిమిత్తేతి అస్సాసపస్సాససన్నిస్సయేన ఉపట్ఠితపటిభాగనిమిత్తే. అస్సాసపస్సాసే పరిగ్గణ్హాతి రూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో, యో ‘‘అస్సాసపస్సాసకమ్మికో’’తి వుత్తో. ఝానఙ్గాని పరిగ్గణ్హాతి అరూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో. వత్థు నామ కరజకాయో చిత్తచేతసికానం పవత్తిట్ఠానభావతో. అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థీతి విసుద్ధిదిట్ఠి ‘‘తయిదం ధమ్మమత్తం, న అహేతుకం, నాపి ఇస్సరాదివిసమహేతుకం, అథ ఖో అవిజ్జాదిహేతుక’’న్తి అద్ధాత్తయేపి కఙ్ఖావితరణేన వితిణ్ణకఙ్ఖో. ‘‘యం కిఞ్చి భిక్ఖు రూప’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౬౧; ౨.౧౧౩; ౩.౮౬, ౮౯; పటి. మ. ౧.౫౪) నయేన కలాపసమ్మసనవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా. ఉదయవయానుపస్సనాదివసేన విపస్సనం వడ్ఢేన్తో. అనుక్కమేన మగ్గపటిపాటియా.

‘‘పరస్స వా అస్సాసపస్సాసకాయే’’తి ఇదం సమ్మసనవారవసేనాయం పాళి పవత్తాతి కత్వా వుత్తం, సమథవసేన పన పరస్స అస్సాసపస్సాసకాయే అప్పనానిమిత్తుప్పత్తి ఏవ నత్థి. అట్ఠపేత్వాతి అన్తరన్తరా న ఠపేత్వా. అపరాపరం సఞ్చరణకాలోతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాధమ్మేసుపి నిరన్తరం వా భావనాయ పవత్తనకాలో కథితో. ఏకస్మిం కాలే పనిదం ఉభయం న లబ్భతీతి ‘‘అజ్ఝత్తం, బహిద్ధా’’తి చ వుత్తం ఇదం ధమ్మద్వయం ఘటితం ఏకస్మిం కాలే ఏకతో ఆరమ్మణభావేన న లబ్భతి, ఏకజ్ఝం ఆలమ్బితుం న సక్కాతి అత్థో.

సముదేతి ఏతస్మాతి సముదయో, సో ఏవ కారణట్ఠేన ధమ్మోతి సముదయధమ్మో. అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పత్తిహేతు కరజకాయాది, తస్స అనుపస్సనసీలో సముదయధమ్మానుపస్సీ, తం పన సముదయధమ్మం ఉపమాయ దస్సేన్తో ‘‘యథా నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భస్తన్తి రుత్తిం. గగ్గరనాళిన్తి ఉక్కాపనాళిం. తేతి కరజకాయాదికే. యథా అస్సాసపస్సాసకాయో కరజకాయాదిసమ్బన్ధీ తంనిమిత్తతాయ, ఏవం కరజకాయాదయోపి అస్సాసపస్సాసకాయసమ్బన్ధినో తంనిమిత్తభావేనాతి ‘‘సముదయధమ్మా కాయస్మి’’న్తి వత్తబ్బతం లభన్తీతి వుత్తం ‘‘సముదయ…పే… వుచ్చతీ’’తి. పకతివాచీ వా ధమ్మ-సద్దో ‘‘జాతిధమ్మాన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౩౧; ౩.౩౧౦; పటి. మ. ౧.౩౩) వియాతి కాయస్స పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనకపకతికాయానుపస్సీ వా ‘‘సముదయధమ్మానుపస్సీ’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘కరజకాయఞ్చా’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వా కాయస్మిన్తి భుమ్మవచనం సుట్ఠుతరం యుజ్జతి.

వయధమ్మానుపస్సీతి ఏత్థ అహేతుకత్తేపి వినాసస్స యేసం హేతుధమ్మానం అభావే యం న హోతి, తదభావో తస్స అభావస్స హేతు వియ వోహరీయతీతి ఉపచారతో కరజకాయాదిఅభావో అస్సాసపస్సాసకాయస్స వయకారణం వుత్తో. తేనాహ ‘‘యథా భస్తాయా’’తిఆది. అయం తావేత్థ పఠమవికప్పవసేన అత్థవిభావనా. దుతియవికప్పవసేన ఉపచారేన వినాయేవ అత్థో వేదితబ్బో.

అజ్ఝత్తబహిద్ధానుపస్సనా వియ భిన్నవత్థువిసయతాయ సముదయవయధమ్మానుపస్సనాపి ఏకకాలే న లబ్భతీతి ఆహ ‘‘కాలేన సముదయం కాలేన వయం అనుపస్సన్తో’’తి. ‘‘అత్థి కాయో’’తి ఏవ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ‘‘కాయోవ అత్థీ’’తి వత్వా అవధారణేన నివత్తితం దస్సేన్తో ‘‘న సత్తో’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యో రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ, పరేసఞ్చ సజ్జాపనట్ఠేన, సత్వగుణయోగతో వా ‘‘సత్తో’’తి పరేహి పరికప్పితో, తస్స సత్తనికాయస్స పూరణతో చ చవనుపపజ్జనధమ్మతాయ గలనతో చ ‘‘పుగ్గలో’’తి, థీయతి సంహఞ్ఞతి ఏత్థ గబ్భోతి ‘‘ఇత్థీ’’తి, పురి పురే భాగే సేతి పవత్తతీతి ‘‘పురిసో’’తి, ఆహితో అహం మానో ఏత్థాతి ‘‘అత్తా’’తి, అత్తనో సన్తకభావేన ‘‘అత్తనియ’’న్తి, పరో న హోతీతి కత్వా ‘‘అహ’’న్తి, మమ సన్తకన్తి కత్వా ‘‘మమా’’తి, వుత్తప్పకారవినిముత్తో అఞ్ఞోతి కత్వా ‘‘కోచీ’’తి, తస్స సన్తకభావేన ‘‘కస్సచీ’’తి, వికప్పేతబ్బో కోచి నత్థి, కేవలం ‘‘కాయో ఏవ అత్థీ’’తి. దసహిపి పదేహి అత్తత్తనియసుఞ్ఞతమేవ కాయస్స విభావేతి. ఏవన్తి ‘‘కాయోవ అత్థీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన.

ఞాణపమాణత్థాయాతి కాయానుపస్సనాఞాణం పరం పమాణం పాపనత్థాయ. సతిపమాణత్థాయాతి కాయపరిగ్గాహికం సతిం పవత్తనసతిం పరం పమాణం పాపనత్థాయ. ఇమస్స హి వుత్తనయేన ‘‘అత్థి కాయో’’తి అపరాపరుప్పత్తివసేన పచ్చుపట్ఠితా సతి భియ్యోసో మత్తాయ తత్థ ఞాణస్స, సతియా చ పరిబ్రూహనాయ హోతి. తేనాహ ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞానం వుడ్ఢత్థాయా’’తి. ఇమిస్సా భావనాయ తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహానం ఉజుపటిపక్ఖత్తా వుత్తం ‘‘తణ్హా…పే… విహరతీ’’తి. తథాభూతో చ లోకే కిఞ్చిపి ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా గహేతబ్బం న పస్సతి, కుతో గణ్హేయ్యాతి ఆహ ‘‘న చ కిఞ్చీ’’తిఆది. ఏవమ్పీతి ఏత్థ పి-సద్దో హేట్ఠా నిద్దిట్ఠస్స తాదిసస్స అత్థస్స అభావతో అవుత్తసముచ్చయత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘ఉపరి అత్థం ఉపాదాయా’’తి ఆహ యథా ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపి, అయమ్పి పారాజికో హోతీ’’తి. (పారా. ౪౨) ఏవన్తి పన నిద్దిట్ఠాకారస్స పచ్చామసనం నిగమనవసేన కతన్తి ఆహ ‘‘ఇమినా పన…పే… దస్సేతీ’’తి.

పుబ్బభాగసతిపట్ఠానస్స ఇధ అధిప్పేతత్తా వుత్తం ‘‘సతి దుక్ఖసచ్చ’’న్తి. సా పన సతి యస్మిం అత్తభావే, తస్స సముట్ఠాపికా తణ్హా, తస్సాపి సముట్ఠాపికా ఏవ నామ హోతి తదభావే అభావతోతి ఆహ ‘‘తస్సా సముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా’’తి, యథా ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; ఉదా. ౧; విభ. ౪౮౪). తంవిఞ్ఞాణబీజతంసన్తతిసమ్భూతో సబ్బోపి లోకియో విఞ్ఞాణప్పబన్ధో ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం’’ త్వేవ వుచ్చతి సుత్తన్తనయేన. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం, ఉభిన్నం అప్పవత్తియా నిమిత్తభూతోతి అత్థో. న పవత్తతి ఏత్థాతి వా అప్పవత్తి. ‘‘దుక్ఖపరిజాననో’’తిఆది ఏకన్తతో చతుకిచ్చసాధనవసేనేవ అరియమగ్గస్స పవత్తీతి దస్సేతుం వుత్తం. అవుత్తసిద్ధో హి తస్స భావనాపటివేధో. చతుసచ్చవసేనాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానవసేన. ఉస్సక్కిత్వాతి విసుద్ధిపరమ్పరాయ ఆరుహిత్వా, భావనం ఉపరి నేత్వాతి అత్థో. నియ్యానముఖన్తి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరణూపాయో.

ఆనాపానపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇరియాపథపబ్బవణ్ణనా

౩౭౫. ఇరియాపథవసేనాతి ఇరియనం ఇరియా, కిరియా, ఇధ పన కాయికపయోగో వేదితబ్బో. ఇరియానం పథో పవత్తిమగ్గోతి ఇరియాపథో, గమనాదివసేన పవత్తా సరీరావత్థా. గచ్ఛన్తో వా హి సత్తో కాయేన కాతబ్బకిరియం కరోతి ఠితో వా నిసిన్నో వా నిపన్నో వాతి, తేసం ఇరియాపథానం వసేన, ఇరియాపథవిభాగేనాతి అత్థో. పున చపరన్తి పున చ అపరం, యథావుత్తఆనాపానకమ్మట్ఠానతో భియ్యోపి అఞ్ఞం కాయానుపస్సనాకమ్మట్ఠానం కథేమి, సుణాథాతి వా అధిప్పాయో. ‘‘గచ్ఛన్తో వా’’తిఆది గమనాదిమత్తజాననస్స, గమనాదిగతవిసేసజాననస్స చ సాధారణవచనం, తత్థ గమనాదిమత్తజాననం న ఇధ నాధిప్పేతం, గమనాదిగతవిసేసజాననం పన అధిప్పేతన్తి తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ కామ’’న్తిఆది వుత్తం. సత్తూపలద్ధిన్తి ‘‘సత్తో అత్థీ’’తి ఉపలద్ధిం సత్తగ్గాహం. న పజహతి న పరిచ్చజతి ‘‘అహం గచ్ఛామి, మమ గమన’’న్తి గాహసబ్భావతో. తతో ఏవ అత్తసఞ్ఞం ‘‘అత్థి అత్తా కారకో వేదకో’’తి ఏవం పవత్తం విపరీతసఞ్ఞం న ఉగ్ఘాటేతి నాపనేతి అప్పటిపక్ఖభావతో, అననుబ్రూహనతో వా. ఏవం భూతస్స చస్స కుతో కమ్మట్ఠానాదిభావోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానం వా సతిపట్ఠానభావనా వా న హోతీ’’తి. ‘‘ఇమస్స పనా’’తిఆది సుక్కపక్ఖో, తస్స వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. తమేవ హి అత్థం వివరితుం ‘‘ఇదఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ కో గచ్ఛతీతి సాధనం, కిరియఞ్చ అవినిబ్భుత్తం కత్వా గమనకిరియాయ కత్తుపుచ్ఛా, సా కత్తుభావవిసిట్ఠఅత్తపటిక్ఖేపత్థా ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధిదస్సనతో. కస్స గమనన్తి తమేవత్థం పరియాయన్తరేన వదతి సాధనం, కిరియఞ్చ వినిబ్భుత్తం కత్వా గమనకిరియాయ అకత్తుసమ్బన్ధీభావవిభావనతో. పటిక్ఖేపత్థఞ్హి అన్తోనీతం కత్వా ఉభయత్థం కిం-సద్దో పవత్తో. కిం కారణాతి పన పటిక్ఖిత్తకత్తుకాయ గమనకిరియాయ అవిపరీతకారణపుచ్ఛా. ఇదఞ్హి గమనం నామ అత్తా మనసా సంయుజ్జతి, మనో ఇన్ద్రియేహి, ఇన్ద్రియాని అత్తేహీతి ఏవమాది మిచ్ఛాకారణవినిముత్తఅనురూపపచ్చయహేతుకో ధమ్మానం పవత్తిఆకారవిసేసో. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.

న కోచి సత్తో వా పుగ్గలో వా గచ్ఛతి ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధితో, తబ్బినిముత్తస్స చ కస్సచి అభావతో. ఇదాని ధమ్మమత్తస్సేవ గమనసిద్ధిం దస్సేతుం ‘‘చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చిత్తకిరియా చ సా, వాయోధాతుయా విప్ఫారో విప్ఫన్దనఞ్చాతి చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారో, తేన. ఏత్థ చ చిత్తకిరియగ్గహణేన అనిన్ద్రియబద్ధవాయోధాతువిప్ఫారం నివత్తేతి, వాయోధాతువిప్ఫారగ్గహణేన చేతనావచీవిఞ్ఞత్తిభేదం చిత్తకిరియం నివత్తేతి, ఉభయేన పన కాయవిఞ్ఞత్తిం విభావేతి. ‘‘గచ్ఛతీ’’తి వత్వా యథా పవత్తమానే కాయే ‘‘గచ్ఛతీ’’తి వోహారో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం. తన్తి గన్తుకామతావసేన పవత్తచిత్తం. వాయం జనేతీతి వాయోధాతుఅధికం రూపకలాపం ఉప్పాదేతి, అధికతా చేత్థ సామత్థియతో, న పమాణతో. గమనచిత్తసముట్ఠితం సహజాతరూపకాయస్స థమ్భనసన్ధారణచలనానం పచ్చయభూతేన ఆకారవిసేసేన పవత్తమానం వాయోధాతుం సన్ధాయాహ ‘‘వాయో విఞ్ఞత్తిం జనేతీ’’తి. అధిప్పాయసహభావీ హి వికారో విఞ్ఞత్తి. యథావుత్తఅధికభావేనేవ చ వాయోగహణం, న వాయోధాతుయా ఏవ జనకభావతో, అఞ్ఞథా విఞ్ఞత్తియా ఉపాదాయరూపభావో దురుపపాదో సియా. పురతో అభినీహారో పురతోభాగేన కాయస్స పవత్తనం, యో ‘‘అభిక్కమో’’తి వుచ్చతి.

‘‘ఏసేవ నయో’’తి అతిదేసేన సఙ్ఖేపతో వత్వా తమత్థం వివరితుం ‘‘తత్రాపి హీ’’తిఆది వుత్తం. కోటితో పట్ఠాయాతి హేట్ఠిమకోటితో పట్ఠాయ పాదతలతో పట్ఠాయ. ఉస్సితభావోతి ఉబ్బిద్ధభావో.

ఏవం పజానతోతి ఏవం చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ గమనాది హోతీతి పజానతో. తస్స ఏవం పజాననాయ నిచ్ఛయగమనత్థం ‘‘ఏవం హోతీ’’తి విచారణా వుచ్చతి లోకే యథాభూతం అజానన్తేహి మిచ్ఛాభినివేసవసేన, లోకవోహారవసేన వా. అత్థి పనాతి అత్తనో ఏవం వీమంసనవసేన పుచ్ఛావచనం. నత్థీతి నిచ్ఛయవసేన సత్తస్స పటిక్ఖేపవచనం. ‘‘యథా పనా’’తిఆది తస్సేవ అత్థస్స ఉపమాయ విభావనం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నావా మాలుతవేగేనాతి యథా అచేతనా నావా వాతవేగేన దేసన్తరం యాతి, యథా చ అచేతనో తేజనం కణ్డో జియావేగేన దేసన్తరం యాతి, తథా అచేతనో కాయో వాతాహతో యథావుత్తవాయునా నీతో దేసన్తరం యాతీతి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. సచే పన కోచి వదేయ్య ‘‘యథా నావాతేజనానం పేల్లకస్స పురిసస్స వసేన దేసన్తరగమనం, ఏవం కాయస్సాపీ’’తి, హోతు, ఏవం ఇచ్ఛితో వాయమత్థో యథా హి నావాతేజనానం సంహతలక్ఖణస్సేవ పురిసస్స వసేన గమనం, న అసంహతలక్ఖణస్స, ఏవం కాయస్సాపీతి. కా నో హాని, భియ్యోపి ధమ్మమత్తతావ పతిట్ఠం లభతి, న పురిసవాదో. తేనాహ ‘‘యన్తసుత్తవసేనా’’తిఆది.

తత్థ పయుత్తన్తి హేట్ఠా వుత్తనయేన గమనాదికిరియావసేన పచ్చయేహి పయోజితం. ఠాతీతి తిట్ఠతి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం లోకే. వినా హేతుపచ్చయేతి గన్తుకామతాచిత్తతంసముట్ఠానవాయోధాతుఆదిహేతుపచ్చయేహి వినా. తిట్ఠేతి తిట్ఠేయ్య. వజేతి వజేయ్య గచ్ఛేయ్య కో నామాతి సమ్బన్ధో. పటిక్ఖేపత్థో చేత్థ కిం-సద్దోతి హేతుపచ్చయవిరహేన ఠానగమనపటిక్ఖేపముఖేన సబ్బాయపి ధమ్మప్పవత్తియా పచ్చయాధీనవుత్తితావిభావనేన అత్తసుఞ్ఞతా వియ అనిచ్చదుక్ఖతాపి విభావితాతి దట్ఠబ్బా.

పణిహితోతి యథా యథా పచ్చయేహి పకారేహి నిహితో ఠపితో. సబ్బసఙ్గాహికవచనన్తి సబ్బేసమ్పి చతున్నం ఇరియాపథానం ఏకజ్ఝం సఙ్గణ్హనవచనం, పుబ్బే విసుం విసుం ఇరియాపథానం వుత్తత్తా ఇదం నేసం ఏకజ్ఝం గహేత్వా వచనన్తి అత్థో. పురిమనయో వా ఇరియాపథప్పధానో వుత్తోతి తత్థ కాయో అప్పధానో అనునిప్ఫాదీతి ఇధ కాయం పధానం, అపధానఞ్చ ఇరియాపథం అనునిప్ఫాదిం కత్వా దస్సేతుం దుతియనయో వుత్తోతి ఏవమ్పేత్థ ద్విన్నం నయానం విసేసో వేదితబ్బో. ఠితోతి పవత్తో.

ఇరియాపథపరిగ్గణ్హనమ్పి ఇరియాపథవతో కాయస్సేవ పరిగ్గణ్హనం తస్స అవత్థావిసేసభావతోతి వుత్తం ‘‘ఇరియాపథపరిగ్గణ్హనేన కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తి. తేనేవేత్థ రూపక్ఖన్ధవసేనేవ సముదయాదయో ఉద్ధటా. ఏస నయో సేసవారేసుపి. ఆదినాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన యథా ‘‘తణ్హాసముదయా కమ్మసముదయా ఆహారసముదయా’’తి నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతీతి ఇమే చత్తారో ఆకారా సఙ్గయ్హన్తి, ఏవం ‘‘అవిజ్జానిరోధా’’తి ఆదయోపి పఞ్చ ఆకారా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఇరియాపథపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుసమ్పజఞ్ఞపబ్బవణ్ణనా

౩౭౬. చతుసమ్పజఞ్ఞవసేనాతి సమన్తతో పకారేహి, పకట్ఠం వా సవిసేసం జానాతీతి సమ్పజానో, సమ్పజానస్స భావో సమ్పజఞ్ఞం, తథాపవత్తం ఞాణం, హత్థవికారాదిభేదభిన్నత్తా చత్తారి సమ్పజఞ్ఞాని సమాహటాని చతుసమ్పజఞ్ఞం, తస్స వసేన. ‘‘అభిక్కన్తే’’తిఆదీని సామఞ్ఞఫలే (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧౪; దీ. ని. టీ. ౧.౨౧౪ వాక్యఖన్ధేపి) వణ్ణితాని, న పున వణ్ణేతబ్బాని, తస్మా తంతంసంవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనాపి తత్థ విహితనయేనేవ గహేతబ్బా. ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తిఆది వచనతో అభిక్కమాదిగతచతుసమ్పజఞ్ఞపరిగ్గణ్హనేన రూపకాయస్సేవేత్థ సముదయధమ్మానుపస్సితాది అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘రూపక్ఖన్ధస్సేవ సముదయో చ వయో చ నీహరితబ్బో’’తి. రూపధమ్మానంయేవ హి పవత్తిఆకారవిసేసా అభిక్కమాదయోతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

చతుసమ్పజఞ్ఞపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిక్కూలమనసికారపబ్బవణ్ణనా

౩౭౭. పటిక్కూలమనసికారవసేనాతి జిగుచ్ఛనీయతాయ పటికూలమేవ పటిక్కూలం, యో పటిక్కూలసభావో పటిక్కూలాకారో, తస్స మనసి కరణవసేన. అన్తరేనాపి హి భావవాచినం సద్దం భావత్థో విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘పటస్స సుక్క’’న్తి. యస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౮౨) వుత్తం, తస్మా తత్థ, తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. టీ. ౧.౧౮౨ ఆదయో) వుత్తనయేన ‘‘ఇమమేవ కాయ’’న్తి ఆదీనమత్థో వేదితబ్బో.

వత్థాదీహి పసిబ్బకాకారేన బన్ధిత్వా కతం ఆవాటనం పుతోళి. నానాకారా ఏకస్మిం ఠానే సమ్మిస్సాతి ఏత్తావతా నానావణ్ణానం కేసాదీనఞ్చ ఉపమేయ్యతా. విభూతకాలోతి పణ్ణత్తిం సమతిక్కమిత్వా కేసాదీనం అసుభాకారస్స ఉపట్ఠితకాలో. ఇతి-సద్దస్స ఆకారత్థతం దస్సేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తి వత్వా తం ఆకారం సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘కేసాదిపరిగ్గణ్హనేనా’’తిఆదిమాహ. కేసాదిసఞ్ఞితానఞ్హి అసుచిభావానం పరమదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలాకారస్స సముదయతో అనుపస్సనా ఇధ కాయానుపస్సనాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

పటిక్కూలమనసికారపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ధాతుమనసికారపబ్బవణ్ణనా

౩౭౮. ధాతుమనసికారవసేనాతి పథవీధాతుఆదికా చతస్సో ధాతుయో ఆరబ్భ పవత్తభావనామనసికారవసేన, చతుధాతువవత్థానవసేనాతి అత్థో. ధాతుమనసికారో, ధాతుకమ్మట్ఠానం, చతుధాతువవత్థానన్తి హి అత్థతో ఏకం. గోఘాతకోతి జీవికత్థాయ గున్నం ఘాతకో. అన్తేవాసికోతి కమ్మకరణవసేన తస్స సమీపవాసీ తం నిస్సాయ జీవనకో. వినివిజ్ఝిత్వాతి ఏకస్మిం ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం వినివిజ్ఝిత్వా. మహాపథానం వేమజ్ఝట్ఠానసఙ్ఖాతేతి చతున్నం మహాపథానం తాయ ఏవ వినివిజ్ఝనట్ఠానతాయ వేమజ్ఝసఙ్ఖాతే. యస్మా తే చత్తారో మహాపథా చతూహి దిసాహి ఆగన్త్వా తత్థ సమోహితా వియ హోన్తి, తస్మా తం ఠానం చతుమహాపథం, తస్మిం చతుమహాపథే. ఠిత-సద్దో ‘‘ఠితో వా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౬౩; అ. ని. ౫.౨౮) ఠానసఙ్ఖాతఇరియాపథసమఙ్గితాయ, ఠా-సద్దస్స వా గతినివత్తిఅత్థతాయ అఞ్ఞత్థ ఠపేత్వా గమనం సేసఇరియాపథసమఙ్గితాయ బోధకో, ఇధ పన యథా తథా రూపకాయస్స పవత్తిఆకారబోధకో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘చతున్నం ఇరియాపథానం యేన కేనచి ఆకారేన ఠితత్తా యథా ఠిత’’న్తి. తత్థ ఆకారేనాతి ఠానాదినా రూపకాయస్స పవత్తిఆకారేన. ఠానాదయో హి ఇరియాపథసఙ్ఖాతాయ కిరియాయ పథో పవత్తిమగ్గోతి ‘‘ఇరియాపథో’’తి వుచ్చన్తీతి వుత్తో వాయమత్థో. యథాఠితన్తి యథాపవత్తం, యథావుత్తం ఠానమేవేత్థ పణిధానన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘యథా ఠితత్తా చ యథాపణిహిత’’న్తి. ‘‘ఠిత’’న్తి వా కాయస్స ఠానసఙ్ఖాతఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం, ‘‘పణిహిత’’న్తి తదఞ్ఞఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. ‘‘ఠిత’’న్తి వా కాయసఙ్ఖాతానం రూపధమ్మానం తస్మిం తస్మిం ఖణే సకిచ్చవసేన అవట్ఠానపరిదీపనం, పణిహితన్తి పచ్చయవసేన తేహి తేహి పచ్చయేహి పకారతో నిహితం పణిహితన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. పచ్చవేక్ఖతీతి పతి పతి అవేక్ఖతి, ఞాణచక్ఖునా వినిబ్భుజ్జిత్వా విసుం విసుం పస్సతి.

ఇదాని వుత్తమేవత్థం భావత్థవిభావనవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా గోఘాతకస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పోసేన్తస్సాతి మంసూపచయపరిబ్రూహనాయ కుణ్డకభత్తకప్పాసట్ఠిఆదీహి సంవడ్ఢేన్తస్స. వధితం మతన్తి హింసితం హుత్వా మతం. మతన్తి చ మతమత్తం. తేనేవాహ ‘‘తావదేవా’’తి. గావీతి సఞ్ఞా న అన్తరధాయతీతి యాని అఙ్గపచ్చఙ్గాని యథాసన్నివిట్ఠాని ఉపాదాయ గావీసమఞ్ఞా మతమత్తాయపి గావియా తేసం తంసన్నివేసస్స అవినట్ఠత్తా. విలీయన్తి భిజ్జన్తి విభుజ్జన్తీతి బీలా, భాగా వ-కారస్స బ-కారం, ఇకారస్స చ ఈకారం కత్వా. బీలసోతి బీలం బీలం కత్వా. విభజిత్వాతి అట్ఠిసఙ్ఘాతతో మంసం వివేచేత్వా, తతో వా వివేచితం మంసం భాగసో కత్వా. తేనేవాహ ‘‘మంససఞ్ఞా పవత్తతీ’’తి. పబ్బజితస్సాపి అపరిగ్గహితకమ్మట్ఠానస్స. ఘనవినిబ్భోగన్తి సన్తతిసమూహకిచ్చఘనానం వినిబ్భుజ్జనం వివేచనం. ధాతుసో పచ్చవేక్ఖతోతి ఘనవినిబ్భోగకరణేన ధాతుం ధాతుం పథవీఆదిధాతుం విసుం విసుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స. సత్తసఞ్ఞాతి అత్తానుదిట్ఠివసేన పవత్తా సత్తసఞ్ఞాతి వదన్తి, వోహారవసేన పవత్తసత్తసఞ్ఞాయపి తదా అన్తరధానం యుత్తమేవ యాథావతో ఘనవినిబ్భోగస్స సమ్పాదనతో. ఏవఞ్హి సతి యథావుత్తఓపమ్మత్థేన ఉపమేయ్యత్థో అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతి. తేనేవాహ ‘‘ధాతువసేనేవ చిత్తం సన్తిట్ఠతీ’’తి. దక్ఖోతి ఛేకో తంతంసమఞ్ఞాయ కుసలో ‘‘యథాజాతే సూనస్మిం నఙ్గుట్ఠఖురవిసాణాదివన్తే అట్ఠిమంసాదిఅవయవసముదాయే అవిభత్తే గావీసమఞ్ఞా, న విభత్తే. విభత్తే పన అట్ఠిమంసాదిఅవయవసమఞ్ఞా’’తి జాననతో. చతుమహాపథో వియ చతుఇరియాపథోతి గావియా ఠితచతుమహాపథో వియ కాయస్స పవత్తిమగ్గభూతో చతుబ్బిధో ఇరియాపథో యస్మా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౫) విత్థారితా, తస్మా తత్థ, తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. టీ. ౧.౩౦౬) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.

ధాతుమనసికారపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నవసివథికపబ్బవణ్ణనా

౩౭౯. సివథికాయ అపవిద్ధఉద్ధుమాతకాదిపటిసంయుత్తానం ఓధిసో పవత్తానం కథానం, తదభిధేయ్యానఞ్చ ఉద్ధుమాతకాదిఅసుభభాగానం సివథికపబ్బానీతి సఙ్గీతికారేహి గహితసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘సివథికపబ్బేహి విభజితు’’న్తి. మరిత్వా ఏకాహాతిక్కన్తం ఏకాహమతం. ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉపరి మరణతో పరం. సముగ్గతేనాతి సముట్ఠితేన. ఉద్ధుమాతత్తాతి ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతత్తా సూనత్తా. సేతరత్తేహి విపరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం వినీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలం వినీలం. వినీలమేవ వినీలకన్తి క-కారేన పదవడ్ఢనం అనత్థన్తరతో యథా ‘‘పీతకం లోహితక’’న్తి (ధ. స. ౬౧౬). పటిక్కూలత్తాతి జిగుచ్ఛనీయత్తా. కుచ్ఛితం వినీలన్తి వినీలకన్తి కుచ్ఛనత్థో వా అయం క-కారోతి దస్సేతుం వుత్తం యథా ‘‘పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి. (దీ. ని. ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫) పరిభిన్నట్ఠానేహి కాకకఙ్కాదీహి. విస్సన్దమానపుబ్బన్తి విస్సవన్తపుబ్బం, తహం తహం పగ్ఘరన్తపుబ్బన్తి అత్థో. తథాభావన్తి విస్సన్దమానపుబ్బభావం.

సో భిక్ఖూతి యో ‘‘పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డిత’’న్తి వుత్తో, సో భిక్ఖు. ఉపసంహరతి సదిసతం. ‘‘అయమ్పి ఖో’’తిఆది ఉపసంహరణాకారదస్సనం. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం, అరూపజీవితిన్ద్రియం పనేత్థ విఞ్ఞాణగతికమేవ. ఉస్మాతి కమ్మజతేజో. ఏవం పూతికసభావోయేవాతి ఏవం అతివియ దుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలపూభికసభావో ఏవ, న ఆయుఆదీనం అవిగమే వియ మత్తసోతి అధిప్పాయో. ఏదిసో భవిస్సతీతి ఏవంభావీతి ఆహ ‘‘ఏవం ఉద్ధుమాతాదిభేదో భవిస్సతీ’’తి.

లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా ఉప్పాటేత్వా. సావసేసమంసలోహితయుత్తన్తి సబ్బసో అఖాదితత్తా తహం తహం సేసేన అప్పావసేసేన మంసలోహితేన యుత్తం. ‘‘అఞ్ఞేన హత్థట్ఠిక’’న్తి అవిసేసేన హత్థట్ఠికానం విప్పకిణ్ణతా జోతితాతి అనవసేసతో తేసం విప్పకిణ్ణతం దస్సేన్తో ‘‘చతుసట్ఠిభేదమ్పీ’’తిఆదిమాహ.

తేరోవస్సికానీతి తిరోవస్సం గతాని, తాని పన సంవచ్ఛరం వీతివత్తాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అతిక్కన్తసంవచ్ఛరానీ’’తి. పురాణతాయ ఘనభావవిగమేన విచుణ్ణతా ఇధ పూతిభావోతి సో యథా హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అబ్భోకాసే’’తిఆదిమాహ. తేరోవస్సికానేవాతి సంవచ్ఛరమత్తాతిక్కన్తాని ఏవ. ఖజ్జమానతాదివసేన దుతియసివథికపబ్బాదీనం వవత్థాపితత్తా వుత్తం ‘‘ఖజ్జమానతాదీనం వసేన యోజనా కాతబ్బా’’తి.

నవసివథికపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇమానేవ ద్వేతి అవధారణేన అప్పనాకమ్మట్ఠానం తత్థ నియమేతి అఞ్ఞపబ్బేసు తదభావతో. యతో హి ఏవ-కారో, తతో అఞ్ఞత్థ నియమేతి, తేన పబ్బద్వయస్స విపస్సనాకమ్మట్ఠానతాపి అప్పటిసిద్ధా దట్ఠబ్బా అనిచ్చతాదిదస్సనతో. సఙ్ఖారేసు ఆదీనవవిభావనాని సివథికపబ్బానీతి ఆహ ‘‘సివథికానం ఆదీనవానుపస్సనావసేన వుత్తత్తా’’తి. ఇరియాపథపబ్బాదీనం అప్పనావహతా పాకటా ఏవాతి ‘‘సేసాని ద్వాదసపీ’’తి వుత్తం. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

కాయానుపస్సనావణ్ణనా నిట్ఠితా.