౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౧౭౨. యదిపి ధాతుసంయుత్తాదీసు ‘‘ధాతునానత్తం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి, కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ధాతునానత్తం? చక్ఖుధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౮౫) అట్ఠారస ధాతుయో ఆగతా, తా పన అభిధమ్మే చ ఆగతాతి సాధారణత్తా అగ్గహేత్వా సుత్తన్తేస్వేవ ఆగతే తయో ధాతుఛక్కే గహేత్వా సుత్తన్తభాజనీయం విభత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బా ధాతుయోతి అట్ఠారసపి. సుఞ్ఞే సభావమత్తే నిరుళ్హో ధాతు-సద్దో దట్ఠబ్బో. అసమ్ఫుట్ఠధాతూతి చతూహి మహాభూతేహి అబ్యాపితభావోతి అత్థో.

౧౭౩. పథవీధాతుద్వయన్తి అట్ఠకథాయం పదుద్ధారో కతో, పాళియం పన ‘‘ద్వేయ’’న్తి ఆగచ్ఛతి, అత్థో పన యథావుత్తోవ. ద్వయన్తి పన పాఠే సతి అయమ్పి అత్థో సమ్భవతి. ద్వే అవయవా ఏతస్సాతి ద్వయం, పథవీధాతూనం ద్వయం పథవీధాతుద్వయం, ద్విన్నం పథవీధాతూనం సముదాయోతి అత్థో. ద్వే ఏవ వా అవయవా సముదితా ద్వయం, పథవీధాతుద్వయన్తి. ‘‘తత్థ కతమా పథవీధాతు? పథవీధాతుద్వయం, ఏసా పథవీధాతూ’’తి సఙ్ఖేపేన విస్సజ్జేతి. అత్థి అజ్ఝత్తికా అత్థి బాహిరాతి ఏత్థ అజ్ఝత్తికబాహిర-సద్దా న అజ్ఝత్తికదుకే వియ అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనవాచకా, నాపి అజ్ఝత్తత్తికే వుత్తేహి అజ్ఝత్తబహిద్ధా-సద్దేహి సమానత్థా, ఇన్ద్రియబద్ధానిన్ద్రియబద్ధవాచకా పన ఏతే. తేన ‘‘సత్తసన్తానపరియాపన్నా’’తిఆది వుత్తం. నియకజ్ఝత్తాతి చ న పచ్చత్తం అత్తని జాతతం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో సబ్బసత్తసన్తానేసు జాతతన్తి దట్ఠబ్బం. అజ్ఝత్తం పచ్చత్తన్తి వచనేన హి సత్తసన్తానపరియాపన్నతాయ అజ్ఝత్తికభావం దస్సేతి, న పాటిపుగ్గలికతాయ. సభావాకారతోతి ఆపాదీహి విసిట్ఠేన అత్తనో ఏవ సభావభూతేన గహేతబ్బాకారేన.

కేసా కక్ఖళత్తలక్ఖణాతి కక్ఖళతాధికతాయ వుత్తా. పాటియేక్కో కోట్ఠాసోతి పథవీకోట్ఠాసమత్తో సుఞ్ఞోతి అత్థో. మత్థలుఙ్గం అట్ఠిమిఞ్జగ్గహణేన గహితన్తి ఇధ విసుం న వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఇమినాతి ‘‘సేయ్యథిదం కేసా’’తిఆదినా. కమ్మం కత్వాతి పయోగం వీరియం ఆయూహనం వా కత్వాతి అత్థో. భోగకామేన కసియాదీసు వియ అరహత్తకామేన చ ఇమస్మిం మనసికారే కమ్మం కత్తబ్బన్తి. పుబ్బపలిబోధాతి ఆవాసాదయో దీఘకేసాదికే ఖుద్దకపలిబోధే అపరపలిబోధాతి అపేక్ఖిత్వా వుత్తా.

వణ్ణాదీనం పఞ్చన్నం వసేన మనసికారో ధాతుపటికూలవణ్ణమనసికారానం సాధారణో పుబ్బభాగోతి నిబ్బత్తితధాతుమనసికారం దస్సేతుం ‘‘అవసానే ఏవం మనసికారో పవత్తేతబ్బో’’తి ఆహ. అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆభోగపచ్చవేక్ఖణరహితాతి కారణస్స చ ఫలస్స చ అబ్యాపారతాయ ధాతుమత్తతం దస్సేతి. ఆభోగపచ్చవేక్ఖణాదీనమ్పి ఏవమేవ అబ్యాపారతా దట్ఠబ్బా. న హి తాని, తేసఞ్చ కారణాని ఆభుజిత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా చ ఉప్పజ్జన్తి కరోన్తి చాతి. లక్ఖణవసేనాతి ‘‘కక్ఖళం ఖరిగత’’న్తిఆదివచనం సన్ధాయ వుత్తం.

వేకన్తకం ఏకా లోహజాతి. నాగనాసికలోహం లోహసదిసం లోహవిజాతి హలిద్దివిజాతి వియ. తిపుతమ్బాదీహి మిస్సేత్వా కతం కరణేన నిబ్బత్తత్తా కిత్తిమలోహం. మోరక్ఖాదీని ఏవంనామానేవేతాని. సాముద్దికముత్తాతి నిదస్సనమత్తమేతం, సబ్బాపి పన ముత్తా ముత్తా ఏవ.

౧౭౪. అప్పేతీతి ఆపో, ఆబన్ధనవసేన సేసభూతత్తయం పాపుణాతి సిలేసతీతి అత్థో. యూసభూతోతి రసభూతో. వక్కహదయయకనపప్ఫాసాని తేమేన్తన్తి ఏత్థ యకనం హేట్ఠాభాగపూరణేన, ఇతరాని తేసం ఉపరి థోకం థోకం పగ్ఘరణేన తేమేతి. హేట్ఠా లేడ్డుఖణ్డాని తేమయమానేతి తేమకతేమితబ్బానం అబ్యాపారసామఞ్ఞనిదస్సనత్థాయేవ ఉపమా దట్ఠబ్బా, న ఠానసామఞ్ఞనిదస్సనత్థాయ. సన్నిచితలోహితేన తేమేతబ్బానం కేసఞ్చి హేట్ఠా, కస్సచి ఉపరి ఠితతఞ్హి సతిపట్ఠానవిభఙ్గే వక్ఖతీతి, యకనస్స హేట్ఠాభాగో ‘‘ఠితం మయి లోహిత’’న్తి న జానాతి, వక్కాదీని ‘‘అమ్హే తేమయమానం లోహితం ఠిత’’న్తి న జానన్తీతి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. యథా పన భేసజ్జసిక్ఖాపదే నియమో అత్థి ‘‘యేసం మంసం కప్పతి, తేసం ఖీర’’న్తి, ఏవమిధ నత్థి.

౧౭౫. తేజనవసేనాతి నిసితభావేన తిక్ఖభావేన. సరీరస్స పకతిం అతిక్కమిత్వా ఉణ్హభావో సన్తాపో, సరీరదహనవసేన పవత్తో మహాదాహో పరిదాహో. అయమేతేసం విసేసో. యేన జీరీయతీతి ఏకాహికాదిజరరోగేన జీరీయతీతిపి అత్థో యుజ్జతి. సతవారం తాపేత్వా ఉదకే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధటసప్పి సతధోతసప్పీతి వదన్తి. రససోణితమేదమంసన్హారుఅట్ఠిఅట్ఠిమిఞ్జా రసాదయో. కేచి న్హారుం అపనేత్వా సుక్కం సత్తమధాతుం అవోచున్తి. పాకతికోతి ఖోభం అప్పత్తో సదా విజ్జమానో. పేతగ్గి ముఖతో బహి నిగ్గతోవ ఇధ గహితో.

౧౭౬. వాయనవసేనాతి సవేగగమనవసేన, సముదీరణవసేన వా.

౧౭౭. ఇమినా యస్మిం ఆకాసే…పే… తం కథితన్తి ఇదం కసిణుగ్ఘాటిమాకాసస్స అకథితతం, అజటాకాసస్స చ కథితతం దస్సేతుం వుత్తం.

౧౭౯. సుఖదుక్ఖానం ఫరణభావో సరీరట్ఠకఉతుస్స సుఖదుక్ఖఫోట్ఠబ్బసముట్ఠానపచ్చయభావేన యథాబలం సరీరేకదేససకలసరీరఫరణసమత్థతాయ వుత్తో, సోమనస్సదోమనస్సానం ఇట్ఠానిట్ఠచిత్తజసముట్ఠాపనేన తథేవ ఫరణసమత్థతాయ. ఏవం ఏతేసం సరీరఫరణతాయ ఏకస్స ఠానం ఇతరం పహరతి, ఇతరస్స చ అఞ్ఞన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞేన సప్పటిపక్ఖతం దస్సేతి, అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖఓళారికప్పవత్తి ఏవ వా ఏతేసం ఫరణం. వత్థారమ్మణాని చ పబన్ధేన పవత్తిహేతుభూతాని ఫరణట్ఠానం దట్ఠబ్బం, ఉభయవతో చ పుగ్గలస్స వసేన అయం సప్పటిపక్ఖతా దస్సితా సుఖదస్సనీయత్తా.

౧౮౧. కిలేసకామం సన్ధాయాతి ‘‘సఙ్కప్పో కామో రాగో కామో’’తి (మహాని. ౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮) ఏత్థ వుత్తం సఙ్కప్పం సన్ధాయాతి అధిప్పాయో. సోపి హి విబాధతి ఉపతాపేతి చాతి కిలేససన్థవసమ్భవతో కిలేసకామో విభత్తో కిలేసవత్థుసమ్భవతో వా. కామపటిసంయుత్తాతి కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన సమ్పయుత్తా, కామపటిబద్ధా వా. అఞ్ఞేసు చ కామపటిసంయుత్తధమ్మేసు విజ్జమానేసు వితక్కేయేవ కామోపపదో ధాతుసద్దో నిరుళ్హో వేదితబ్బో వితక్కస్స కామప్పసఙ్గప్పవత్తియా సాతిసయత్తా. ఏస నయో బ్యాపాదధాతుఆదీసు. పరస్స అత్తనో చ దుక్ఖాయనం విహింసా. విహింసన్తీతి హన్తుం ఇచ్ఛన్తి.

౧౮౨. ఉభయత్థ ఉప్పన్నోపి అభిజ్ఝాసంయోగేన కమ్మపథజననతో అనభిజ్ఝాకమ్మపథభిన్దనతో చ కామవితక్కో ‘‘కమ్మపథభేదో’’తి వుత్తో. బ్యాపాదో పనాతి బ్యాపాదవచనేన బ్యాపాదవితక్కం దస్సేతి. సో హి బ్యాపాదధాతూతి. తథా విహింసాయ విహింసాధాతుయా చ బ్యాపాదవసేన యథాసమ్భవం పాణాతిపాతాదివసేన చ కమ్మపథభేదో యోజేతబ్బో. ఏత్థాతి ద్వీసు తికేసు. సబ్బకామావచరసబ్బకుసలసఙ్గాహకేహి ఇతరే ద్వే ద్వే సఙ్గహేత్వా కథనం సబ్బసఙ్గాహికకథా. ఏత్థాతి పన ఏతస్మిం ఛక్కేతి వుచ్చమానే కామధాతువచనేన కామావచరానం నేక్ఖమ్మధాతుఆదీనఞ్చ గహణం ఆపజ్జతి.

లభాపేతబ్బాతి చక్ఖుధాతాదిభావం లభమానా ధమ్మా నీహరిత్వా దస్సనేన లభాపేతబ్బా. చరతి ఏత్థాతి చారో, కిం చరతి? సమ్మసనం, సమ్మసనస్స చారో సమ్మసనచారో, తేభూమకధమ్మానం అధివచనం.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.