౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౧౮౩. చక్ఖుస్సాతి విసేసకారణం అసాధారణసామిభావేన నిద్దిట్ఠం. తఞ్హి పుగ్గలన్తరాసాధారణం నీలాదిసబ్బరూపసాధారణఞ్చ. విదహతీతి ఏవం ఏవఞ్చ తయా పవత్తితబ్బన్తి వినియుజ్జమానం వియ ఉప్పాదేతీతి అత్థో. విదహతీతి చ ధాతుఅత్థో ఏవ విసిట్ఠో ఉపసగ్గేన దీపితోతి వినాపి ఉపసగ్గేన ధాతూతి ఏసో సద్దో తమత్థం వదతీతి దట్ఠబ్బో. కత్తుకమ్మభావకరణఅధికరణేసు ధాతుపదసిద్ధి హోతీతి పఞ్చపి ఏతే అత్థా వుత్తా. సువణ్ణరజతాదిధాతుయో సువణ్ణాదీనం బీజభూతా సేలాదయో.

అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయోతి ఏత్థాపి ధాతీతి ధాతూతి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. ధాతు-సద్దో ఏవ హి ధారణత్థోపి హోతీతి. కత్తుఅత్థోపి చాయం పురిమేన అసదిసోతి నిస్సత్తసభావమత్తధారణఞ్చ ధాతు-సద్దస్స పధానో అత్థోతి విసుం వుత్తో. ధాతుయో వియ ధాతుయోతి ఏత్థ సీహ-సద్దో వియ కేసరిమ్హి నిరుళ్హో పురిసేసు, సేలావయవేసు నిరుళ్హో ధాతు-సద్దో చ చక్ఖాదీసు ఉపచరితో దట్ఠబ్బో. ఞాణఞ్చ ఞేయ్యఞ్చ ఞాణఞేయ్యాని, తేసం అవయవా తప్పభేదభూతా ధాతుయో ఞాణఞేయ్యావయవా. తత్థ ఞాణప్పభేదా ధమ్మధాతుఏకదేసో, ఞేయ్యప్పభేదా అట్ఠారసాపీతి ఞాణఞేయ్యావయవమత్తా ధాతుయో హోన్తి. అథ వా ఞాణేన ఞాతబ్బో సభావో ధాతుసద్దేన వుచ్చమానో అవిపరీతతో ఞాణఞేయ్యో, న దిట్ఠిఆదీహి విపరీతగ్గాహకేహి ఞేయ్యోతి అత్థో. తస్స ఞాణఞేయ్యస్స అవయవా చక్ఖాదయో. విసభాగలక్ఖణావయవేసు రసాదీసు నిరుళ్హో ధాతు-సద్దో తాదిసేసు అఞ్ఞావయవేసు చక్ఖాదీసు ఉపచరితో దట్ఠబ్బో, రసాదీసు వియ వా చక్ఖాదీసు నిరుళ్హోవ. నిజ్జీవమత్తస్సేతం అధివచనన్తి ఏతేన నిజ్జీవమత్తపదత్థే ధాతు-సద్దస్స నిరుళ్హతం దస్సేతి. ఛ ధాతుయో ఏతస్సాతి ఛధాతుయో, యో లోకే ‘‘పురిసో’’తి ధమ్మసముదాయో వుచ్చతి, సో ఛధాతురో ఛన్నం పథవీఆదీనం నిజ్జీవమత్తసభావానం సముదాయమత్తో, న ఏత్థ జీవో పురిసో వా అత్థీతి అత్థో.

చక్ఖాదీనం కమో పుబ్బే వుత్తోతి ఇధ ఏకేకస్మిం తికే తిణ్ణం తిణ్ణం ధాతూనం కమం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హేతుఫలానుపుబ్బవవత్థానవసేనా’’తి. హేతుఫలానం అనుపుబ్బవవత్థానం హేతుఫలభావోవ. తత్థ హేతూతి పచ్చయో అధిప్పేతో. ఫలన్తి పచ్చయుప్పన్నన్తి ఆహ ‘‘చక్ఖుధాతూ’’తిఆది. మనోధాతుధమ్మధాతూనఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణస్స హేతుభావో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో, ద్వారభూతమనోవసేన వా తస్సా మనోధాతుయా.

సబ్బాసం వసేనాతి యథావుత్తానం ఆభాధాతుఆదీనం పఞ్చతింసాయ ధాతూనం వసేన. అపరమత్థసభావస్స పరమత్థసభావేసు న కదాచి అన్తోగధతా అత్థీతి ఆహ ‘‘సభావతో విజ్జమానాన’’న్తి. చన్దాభాసూరియాభాదికా వణ్ణనిభా ఏవాతి ఆహ ‘‘రూపధాతుయేవ హి ఆభాధాతూ’’తి. రూపాదిపటిబద్ధాతి రాగవత్థుభావేన గహేతబ్బాకారో సుభనిమిత్తన్తి సన్ధాయ ‘‘రూపాదయోవా’’తి అవత్వా పటిబద్ధవచనం ఆహ. అసతిపి రాగవత్థుభావే ‘‘కుసలవిపాకారమ్మణా సుభా ధాతూ’’తి దుతియో వికప్పో వుత్తో. విహింసాధాతు చేతనా, పరవిహేఠనఛన్దో వా. అవిహింసా కరుణా.

ఉభోపీతి ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో. హీనాదీసు పురిమనయేన హీళితా చక్ఖాదయో హీనా, సమ్భావితా పణీతా, నాతిహీళితా నాతిసమ్భావితా మజ్ఝిమాతి ఖన్ధవిభఙ్గే ఆగతహీనదుకతోయేవ నీహరిత్వా మజ్ఝిమా ధాతు వుత్తాతి వేదితబ్బా. విఞ్ఞాణధాతు యదిపి ఛవిఞ్ఞాణధాతువసేన విభత్తా, తథాపి ‘‘విఞ్ఞాణధాతుగ్గహణేన తస్సా పురేచారికపచ్ఛాచారికత్తా మనోధాతు గహితావ హోతీ’’తి వుత్తత్తా ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణధాతు…పే… సత్తవిఞ్ఞాణసఙ్ఖేపోయేవా’’తి. అనేకేసం చక్ఖుధాతుఆదీనం, తాసు చ ఏకేకిస్సా నానప్పకారతాయ నానాధాతూనం వసేన అనేకధాతునానాధాతులోకో వుత్తోతి ఆహ ‘‘అట్ఠారసధాతుప్పభేదమత్తమేవా’’తి.

‘‘చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనోమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదేనా’’తి అట్ఠకథాయం లిఖితం. తత్థ న చక్ఖాదీనం కేవలేన ధాతు-సద్దేన సమ్బన్ధో అధిప్పేతో విజాననసభావస్స పభేదవచనతో. విఞ్ఞాణధాతు-సద్దేన సమ్బన్ధే కరియమానే ద్వే మనోగహణాని న కత్తబ్బాని. న హి ద్వే మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో అత్థీతి. ‘‘చక్ఖు…పే… కాయమనోవిఞ్ఞాణమనోధాతూ’’తి వా వత్తబ్బం అతుల్యయోగే ద్వన్దసమాసాభావతో. అయం పనేత్థ పాఠో సియా ‘‘చక్ఖు…పే… కాయవిఞ్ఞాణమనోమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదేనా’’తి.

ఖన్ధాయతనదేసనా సఙ్ఖేపదేసనా, ఇన్ద్రియదేసనా విత్థారదేసనాతి తదుభయం అపేక్ఖిత్వా నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారా ధాతుదేసనా. అథ వా సుత్తన్తభాజనీయే వుత్తధాతుదేసనా అతిసఙ్ఖేపదేసనా, ఆభాధాతుఆదీనం అనేకధాతునానాధాతుఅన్తానం వసేన దేసేతబ్బా అతివిత్థారదేసనాతి తదుభయం అపేక్ఖిత్వా అయం ‘‘నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారా’’తి.

భేరీతలం వియ చక్ఖుధాతు సద్దస్స వియ విఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావతో. ఏతాహి చ ఉపమాహి నిజ్జీవానం భేరీతలదణ్డాదీనం సమాయోగే నిజ్జీవానం సద్దాదీనం వియ నిజ్జీవానం చక్ఖురూపాదీనం సమాయోగే నిజ్జీవానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పవత్తీతి కారణఫలానం ధాతుమత్తత్తా కారకవేదకభావవిరహం దస్సేతి.

పురేచరానుచరా వియాతి నిజ్జీవస్స కస్సచి కేచి నిజ్జీవా పురేచరానుచరా వియాతి అత్థో. మనోధాతుయేవ వా అత్తనో ఖణం అనతివత్తన్తీ అత్తనో ఖణం అనతివత్తన్తానంయేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అవిజ్జమానేపి పురేచరానుచరభావే పుబ్బకాలాపరకాలతాయ పురేచరానుచరా వియ దట్ఠబ్బాతి అత్థో. సల్లమివ సూలమివ తివిధదుక్ఖతాసమాయోగతో దట్ఠబ్బో. ఆసాయేవ దుక్ఖం ఆసాదుక్ఖం, ఆసావిఘాతం దుక్ఖం వా. సఞ్ఞా హి అభూతం దుక్ఖదుక్ఖమ్పి సుభాదితో సఞ్జానన్తీ తం ఆసం తస్సా చ విఘాతం ఆసీసితసుభాదిఅసిద్ధియా జనేతీతి. కమ్మప్పధానా సఙ్ఖారాతి ‘‘పటిసన్ధియం పక్ఖిపనతో’’తిఆదిమాహ. జాతిదుక్ఖానుబన్ధనతోతి అత్తనా నిబ్బత్తియమానేన జాతిదుక్ఖేన అనుబన్ధత్తా. భవపచ్చయా జాతి హి జాతిదుక్ఖన్తి. పదుమం వియ దిస్సమానం ఖురచక్కం వియ రూపమ్పి ఇత్థియాదిభావేన దిస్సమానం నానావిధుపద్దవం జనేతి. సబ్బే అనత్థా రాగాదయో జాతిఆదయో చ విసభూతా అసన్తా సప్పటిభయా చాతి తప్పటిపక్ఖభూతత్తా అమతాదితో దట్ఠబ్బా.

ముఞ్చిత్వాపి అఞ్ఞం గహేత్వావాతి ఏతేన మక్కటస్స గహితం సాఖం ముఞ్చిత్వాపి ఆకాసే ఠాతుం అసమత్థతా వియ గహితారమ్మణం ముఞ్చిత్వాపి అఞ్ఞం అగ్గహేత్వా పవత్తితుం అసమత్థతాయ మక్కటసమానతం దస్సేతి. అట్ఠివేధవిద్ధోపి దమథం అనుపగచ్ఛన్తో దుట్ఠస్సో అస్సఖళుఙ్కో. రఙ్గగతో నటో రఙ్గనటో.

౧౮౪. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చాతిఆదినా ద్వారారమ్మణేసు ఏకవచనబహువచననిద్దేసా ఏకనానాసన్తానగతానం ఏకసన్తానగతవిఞ్ఞాణపచ్చయభావతో ఏకనానాజాతికత్తా చ.

సబ్బధమ్మేసూతి ఏత్థ సబ్బ-సద్దో అధికారవసేన యథావుత్తవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణసఙ్ఖాతే వా పదేససబ్బస్మిం తిట్ఠతీతి దట్ఠబ్బో. మనోవిఞ్ఞాణధాతునిద్దేసే ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి మనోధాతు, మనోధాతుయాపి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్త’’న్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతానన్తరం మనోధాతు వియ మనోధాతానన్తరమ్పి ఉప్పజ్జతి చిత్తన్తి యావ అఞ్ఞా మనోధాతు ఉప్పజ్జిస్సతి, తావ పవత్తం సబ్బం చిత్తం ఏకత్తేన గహేత్వా వుత్తన్తి ఏవమ్పి అత్థో లబ్భతి. ఏవఞ్హి సతి మనోవిఞ్ఞాణధాతానన్తరం ఉప్పన్నాయ మనోధాతుయా మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావప్పసఙ్గో న హోతియేవ. పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుమనోధాతుక్కమనిదస్సనఞ్హి తబ్బిధురసభావేన ఉప్పత్తిట్ఠానేన చ పరిచ్ఛిన్నస్స చిత్తస్స మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావదస్సనత్థం, న అనన్తరుప్పత్తిమత్తేనాతి తబ్బిధురసభావే ఏకత్తం ఉపనేత్వా దస్సనం యుజ్జతి. అనుపనీతేపి ఏకత్తే తబ్బిధురసభావే ఏకస్మిం దస్సితే సామఞ్ఞవసేన అఞ్ఞమ్పి సబ్బం తం సభావం దస్సితం హోతీతి దట్ఠబ్బం. పి-సద్దేన మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పిణ్డనే చ సతి ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాపి సమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం…పే… తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి మనోవిఞ్ఞాణధాతుగ్గహణేన భవఙ్గానన్తరం ఉప్పన్నం మనోధాతుచిత్తం నివత్తితం హోతీతి చే? న, తస్సా మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావాసిద్ధితో. న హి యం చోదీయతి, తదేవ పరిహారాయ హోతీతి.

మనోధాతుయాపి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాపీతి మనద్వయవచనేన ద్విన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞవిధురసభావతా దస్సితాతి తేనేవ మనోధాతావజ్జనస్స మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావో నివత్తితోతి దట్ఠబ్బో. వుత్తో హి తస్స మనోవిఞ్ఞాణధాతువిధురో మనోధాతుసభావో ‘‘సబ్బధమ్మేసు వా పన పఠమసమన్నాహారో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా. సా సబ్బాపీతి ఏతం ముఖమత్తనిదస్సనం. న హి జవనపరియోసానా ఏవ మనోవిఞ్ఞాణధాతు, తదారమ్మణాదీనిపి పన హోన్తియేవాతి. ఏవం పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుమనోధాతువిసిట్ఠసభావవసేన సబ్బం మనోవిఞ్ఞాణధాతుం దస్సేత్వా పున మనోద్వారవసేన సాతిసయం జవనమనోవిఞ్ఞాణధాతుం దస్సేన్తో ‘‘మనఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదిమాహ. యది పన ఛన్నం ద్వారానం వసేన జవనావసానానేవ చిత్తాని ఇధ ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి దస్సితానీతి అయమత్థో గయ్హేయ్య, చుతిపటిసన్ధిభవఙ్గానం అగ్గహితత్తా సావసేసా దేసనా ఆపజ్జతి, తస్మా యథావుత్తేన నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఛద్వారికచిత్తేహి వా సమానలక్ఖణాని అఞ్ఞానిపి ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి దస్సితానీతి వేదితబ్బాని.

పటిచ్చాతి ఆగతట్ఠానేతి ఏత్థ ‘‘మనో చ నేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౫౫) విసుం కాతుం యుత్తం, ఇధ పన ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదీసు చ-సద్దేన సమ్పిణ్డేత్వా ఆవజ్జనస్సపి చక్ఖాదిసన్నిస్సితతాకరణం వియ మనఞ్చ పటిచ్చాతి ఆగతట్ఠానే మనోద్వారసఙ్ఖాతభవఙ్గసన్నిస్సితమేవ ఆవజ్జనం కాతబ్బన్తి అధిప్పాయో.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.