౩. ధాతువిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౧౭౨. యదిపి ధాతుసంయుత్తాదీసు ‘‘ధాతునానత్తం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి, కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ధాతునానత్తం? చక్ఖుధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౮౫) అట్ఠారస ధాతుయో ఆగతా, తా పన అభిధమ్మే చ ఆగతాతి సాధారణత్తా అగ్గహేత్వా సుత్తన్తేస్వేవ ఆగతే తయో ధాతుఛక్కే గహేత్వా సుత్తన్తభాజనీయం విభత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బా ధాతుయోతి అట్ఠారసపి. సుఞ్ఞే సభావమత్తే నిరుళ్హో ధాతు-సద్దో దట్ఠబ్బో. అసమ్ఫుట్ఠధాతూతి చతూహి మహాభూతేహి అబ్యాపితభావోతి అత్థో.

౧౭౩. పథవీధాతుద్వయన్తి అట్ఠకథాయం పదుద్ధారో కతో, పాళియం పన ‘‘ద్వేయ’’న్తి ఆగచ్ఛతి, అత్థో పన యథావుత్తోవ. ద్వయన్తి పన పాఠే సతి అయమ్పి అత్థో సమ్భవతి. ద్వే అవయవా ఏతస్సాతి ద్వయం, పథవీధాతూనం ద్వయం పథవీధాతుద్వయం, ద్విన్నం పథవీధాతూనం సముదాయోతి అత్థో. ద్వే ఏవ వా అవయవా సముదితా ద్వయం, పథవీధాతుద్వయన్తి. ‘‘తత్థ కతమా పథవీధాతు? పథవీధాతుద్వయం, ఏసా పథవీధాతూ’’తి సఙ్ఖేపేన విస్సజ్జేతి. అత్థి అజ్ఝత్తికా అత్థి బాహిరాతి ఏత్థ అజ్ఝత్తికబాహిర-సద్దా న అజ్ఝత్తికదుకే వియ అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనవాచకా, నాపి అజ్ఝత్తత్తికే వుత్తేహి అజ్ఝత్తబహిద్ధా-సద్దేహి సమానత్థా, ఇన్ద్రియబద్ధానిన్ద్రియబద్ధవాచకా పన ఏతే. తేన ‘‘సత్తసన్తానపరియాపన్నా’’తిఆది వుత్తం. నియకజ్ఝత్తాతి చ న పచ్చత్తం అత్తని జాతతం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో సబ్బసత్తసన్తానేసు జాతతన్తి దట్ఠబ్బం. అజ్ఝత్తం పచ్చత్తన్తి వచనేన హి సత్తసన్తానపరియాపన్నతాయ అజ్ఝత్తికభావం దస్సేతి, న పాటిపుగ్గలికతాయ. సభావాకారతోతి ఆపాదీహి విసిట్ఠేన అత్తనో ఏవ సభావభూతేన గహేతబ్బాకారేన.

కేసా కక్ఖళత్తలక్ఖణాతి కక్ఖళతాధికతాయ వుత్తా. పాటియేక్కో కోట్ఠాసోతి పథవీకోట్ఠాసమత్తో సుఞ్ఞోతి అత్థో. మత్థలుఙ్గం అట్ఠిమిఞ్జగ్గహణేన గహితన్తి ఇధ విసుం న వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఇమినాతి ‘‘సేయ్యథిదం కేసా’’తిఆదినా. కమ్మం కత్వాతి పయోగం వీరియం ఆయూహనం వా కత్వాతి అత్థో. భోగకామేన కసియాదీసు వియ అరహత్తకామేన చ ఇమస్మిం మనసికారే కమ్మం కత్తబ్బన్తి. పుబ్బపలిబోధాతి ఆవాసాదయో దీఘకేసాదికే ఖుద్దకపలిబోధే అపరపలిబోధాతి అపేక్ఖిత్వా వుత్తా.

వణ్ణాదీనం పఞ్చన్నం వసేన మనసికారో ధాతుపటికూలవణ్ణమనసికారానం సాధారణో పుబ్బభాగోతి నిబ్బత్తితధాతుమనసికారం దస్సేతుం ‘‘అవసానే ఏవం మనసికారో పవత్తేతబ్బో’’తి ఆహ. అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆభోగపచ్చవేక్ఖణరహితాతి కారణస్స చ ఫలస్స చ అబ్యాపారతాయ ధాతుమత్తతం దస్సేతి. ఆభోగపచ్చవేక్ఖణాదీనమ్పి ఏవమేవ అబ్యాపారతా దట్ఠబ్బా. న హి తాని, తేసఞ్చ కారణాని ఆభుజిత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా చ ఉప్పజ్జన్తి కరోన్తి చాతి. లక్ఖణవసేనాతి ‘‘కక్ఖళం ఖరిగత’’న్తిఆదివచనం సన్ధాయ వుత్తం.

వేకన్తకం ఏకా లోహజాతి. నాగనాసికలోహం లోహసదిసం లోహవిజాతి హలిద్దివిజాతి వియ. తిపుతమ్బాదీహి మిస్సేత్వా కతం కరణేన నిబ్బత్తత్తా కిత్తిమలోహం. మోరక్ఖాదీని ఏవంనామానేవేతాని. సాముద్దికముత్తాతి నిదస్సనమత్తమేతం, సబ్బాపి పన ముత్తా ముత్తా ఏవ.

౧౭౪. అప్పేతీతి ఆపో, ఆబన్ధనవసేన సేసభూతత్తయం పాపుణాతి సిలేసతీతి అత్థో. యూసభూతోతి రసభూతో. వక్కహదయయకనపప్ఫాసాని తేమేన్తన్తి ఏత్థ యకనం హేట్ఠాభాగపూరణేన, ఇతరాని తేసం ఉపరి థోకం థోకం పగ్ఘరణేన తేమేతి. హేట్ఠా లేడ్డుఖణ్డాని తేమయమానేతి తేమకతేమితబ్బానం అబ్యాపారసామఞ్ఞనిదస్సనత్థాయేవ ఉపమా దట్ఠబ్బా, న ఠానసామఞ్ఞనిదస్సనత్థాయ. సన్నిచితలోహితేన తేమేతబ్బానం కేసఞ్చి హేట్ఠా, కస్సచి ఉపరి ఠితతఞ్హి సతిపట్ఠానవిభఙ్గే వక్ఖతీతి, యకనస్స హేట్ఠాభాగో ‘‘ఠితం మయి లోహిత’’న్తి న జానాతి, వక్కాదీని ‘‘అమ్హే తేమయమానం లోహితం ఠిత’’న్తి న జానన్తీతి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. యథా పన భేసజ్జసిక్ఖాపదే నియమో అత్థి ‘‘యేసం మంసం కప్పతి, తేసం ఖీర’’న్తి, ఏవమిధ నత్థి.

౧౭౫. తేజనవసేనాతి నిసితభావేన తిక్ఖభావేన. సరీరస్స పకతిం అతిక్కమిత్వా ఉణ్హభావో సన్తాపో, సరీరదహనవసేన పవత్తో మహాదాహో పరిదాహో. అయమేతేసం విసేసో. యేన జీరీయతీతి ఏకాహికాదిజరరోగేన జీరీయతీతిపి అత్థో యుజ్జతి. సతవారం తాపేత్వా ఉదకే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధటసప్పి సతధోతసప్పీతి వదన్తి. రససోణితమేదమంసన్హారుఅట్ఠిఅట్ఠిమిఞ్జా రసాదయో. కేచి న్హారుం అపనేత్వా సుక్కం సత్తమధాతుం అవోచున్తి. పాకతికోతి ఖోభం అప్పత్తో సదా విజ్జమానో. పేతగ్గి ముఖతో బహి నిగ్గతోవ ఇధ గహితో.

౧౭౬. వాయనవసేనాతి సవేగగమనవసేన, సముదీరణవసేన వా.

౧౭౭. ఇమినా యస్మిం ఆకాసే…పే… తం కథితన్తి ఇదం కసిణుగ్ఘాటిమాకాసస్స అకథితతం, అజటాకాసస్స చ కథితతం దస్సేతుం వుత్తం.

౧౭౯. సుఖదుక్ఖానం ఫరణభావో సరీరట్ఠకఉతుస్స సుఖదుక్ఖఫోట్ఠబ్బసముట్ఠానపచ్చయభావేన యథాబలం సరీరేకదేససకలసరీరఫరణసమత్థతాయ వుత్తో, సోమనస్సదోమనస్సానం ఇట్ఠానిట్ఠచిత్తజసముట్ఠాపనేన తథేవ ఫరణసమత్థతాయ. ఏవం ఏతేసం సరీరఫరణతాయ ఏకస్స ఠానం ఇతరం పహరతి, ఇతరస్స చ అఞ్ఞన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞేన సప్పటిపక్ఖతం దస్సేతి, అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖఓళారికప్పవత్తి ఏవ వా ఏతేసం ఫరణం. వత్థారమ్మణాని చ పబన్ధేన పవత్తిహేతుభూతాని ఫరణట్ఠానం దట్ఠబ్బం, ఉభయవతో చ పుగ్గలస్స వసేన అయం సప్పటిపక్ఖతా దస్సితా సుఖదస్సనీయత్తా.

౧౮౧. కిలేసకామం సన్ధాయాతి ‘‘సఙ్కప్పో కామో రాగో కామో’’తి (మహాని. ౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮) ఏత్థ వుత్తం సఙ్కప్పం సన్ధాయాతి అధిప్పాయో. సోపి హి విబాధతి ఉపతాపేతి చాతి కిలేససన్థవసమ్భవతో కిలేసకామో విభత్తో కిలేసవత్థుసమ్భవతో వా. కామపటిసంయుత్తాతి కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన సమ్పయుత్తా, కామపటిబద్ధా వా. అఞ్ఞేసు చ కామపటిసంయుత్తధమ్మేసు విజ్జమానేసు వితక్కేయేవ కామోపపదో ధాతుసద్దో నిరుళ్హో వేదితబ్బో వితక్కస్స కామప్పసఙ్గప్పవత్తియా సాతిసయత్తా. ఏస నయో బ్యాపాదధాతుఆదీసు. పరస్స అత్తనో చ దుక్ఖాయనం విహింసా. విహింసన్తీతి హన్తుం ఇచ్ఛన్తి.

౧౮౨. ఉభయత్థ ఉప్పన్నోపి అభిజ్ఝాసంయోగేన కమ్మపథజననతో అనభిజ్ఝాకమ్మపథభిన్దనతో చ కామవితక్కో ‘‘కమ్మపథభేదో’’తి వుత్తో. బ్యాపాదో పనాతి బ్యాపాదవచనేన బ్యాపాదవితక్కం దస్సేతి. సో హి బ్యాపాదధాతూతి. తథా విహింసాయ విహింసాధాతుయా చ బ్యాపాదవసేన యథాసమ్భవం పాణాతిపాతాదివసేన చ కమ్మపథభేదో యోజేతబ్బో. ఏత్థాతి ద్వీసు తికేసు. సబ్బకామావచరసబ్బకుసలసఙ్గాహకేహి ఇతరే ద్వే ద్వే సఙ్గహేత్వా కథనం సబ్బసఙ్గాహికకథా. ఏత్థాతి పన ఏతస్మిం ఛక్కేతి వుచ్చమానే కామధాతువచనేన కామావచరానం నేక్ఖమ్మధాతుఆదీనఞ్చ గహణం ఆపజ్జతి.

లభాపేతబ్బాతి చక్ఖుధాతాదిభావం లభమానా ధమ్మా నీహరిత్వా దస్సనేన లభాపేతబ్బా. చరతి ఏత్థాతి చారో, కిం చరతి? సమ్మసనం, సమ్మసనస్స చారో సమ్మసనచారో, తేభూమకధమ్మానం అధివచనం.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౧౮౩. చక్ఖుస్సాతి విసేసకారణం అసాధారణసామిభావేన నిద్దిట్ఠం. తఞ్హి పుగ్గలన్తరాసాధారణం నీలాదిసబ్బరూపసాధారణఞ్చ. విదహతీతి ఏవం ఏవఞ్చ తయా పవత్తితబ్బన్తి వినియుజ్జమానం వియ ఉప్పాదేతీతి అత్థో. విదహతీతి చ ధాతుఅత్థో ఏవ విసిట్ఠో ఉపసగ్గేన దీపితోతి వినాపి ఉపసగ్గేన ధాతూతి ఏసో సద్దో తమత్థం వదతీతి దట్ఠబ్బో. కత్తుకమ్మభావకరణఅధికరణేసు ధాతుపదసిద్ధి హోతీతి పఞ్చపి ఏతే అత్థా వుత్తా. సువణ్ణరజతాదిధాతుయో సువణ్ణాదీనం బీజభూతా సేలాదయో.

అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయోతి ఏత్థాపి ధాతీతి ధాతూతి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. ధాతు-సద్దో ఏవ హి ధారణత్థోపి హోతీతి. కత్తుఅత్థోపి చాయం పురిమేన అసదిసోతి నిస్సత్తసభావమత్తధారణఞ్చ ధాతు-సద్దస్స పధానో అత్థోతి విసుం వుత్తో. ధాతుయో వియ ధాతుయోతి ఏత్థ సీహ-సద్దో వియ కేసరిమ్హి నిరుళ్హో పురిసేసు, సేలావయవేసు నిరుళ్హో ధాతు-సద్దో చ చక్ఖాదీసు ఉపచరితో దట్ఠబ్బో. ఞాణఞ్చ ఞేయ్యఞ్చ ఞాణఞేయ్యాని, తేసం అవయవా తప్పభేదభూతా ధాతుయో ఞాణఞేయ్యావయవా. తత్థ ఞాణప్పభేదా ధమ్మధాతుఏకదేసో, ఞేయ్యప్పభేదా అట్ఠారసాపీతి ఞాణఞేయ్యావయవమత్తా ధాతుయో హోన్తి. అథ వా ఞాణేన ఞాతబ్బో సభావో ధాతుసద్దేన వుచ్చమానో అవిపరీతతో ఞాణఞేయ్యో, న దిట్ఠిఆదీహి విపరీతగ్గాహకేహి ఞేయ్యోతి అత్థో. తస్స ఞాణఞేయ్యస్స అవయవా చక్ఖాదయో. విసభాగలక్ఖణావయవేసు రసాదీసు నిరుళ్హో ధాతు-సద్దో తాదిసేసు అఞ్ఞావయవేసు చక్ఖాదీసు ఉపచరితో దట్ఠబ్బో, రసాదీసు వియ వా చక్ఖాదీసు నిరుళ్హోవ. నిజ్జీవమత్తస్సేతం అధివచనన్తి ఏతేన నిజ్జీవమత్తపదత్థే ధాతు-సద్దస్స నిరుళ్హతం దస్సేతి. ఛ ధాతుయో ఏతస్సాతి ఛధాతుయో, యో లోకే ‘‘పురిసో’’తి ధమ్మసముదాయో వుచ్చతి, సో ఛధాతురో ఛన్నం పథవీఆదీనం నిజ్జీవమత్తసభావానం సముదాయమత్తో, న ఏత్థ జీవో పురిసో వా అత్థీతి అత్థో.

చక్ఖాదీనం కమో పుబ్బే వుత్తోతి ఇధ ఏకేకస్మిం తికే తిణ్ణం తిణ్ణం ధాతూనం కమం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హేతుఫలానుపుబ్బవవత్థానవసేనా’’తి. హేతుఫలానం అనుపుబ్బవవత్థానం హేతుఫలభావోవ. తత్థ హేతూతి పచ్చయో అధిప్పేతో. ఫలన్తి పచ్చయుప్పన్నన్తి ఆహ ‘‘చక్ఖుధాతూ’’తిఆది. మనోధాతుధమ్మధాతూనఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణస్స హేతుభావో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో, ద్వారభూతమనోవసేన వా తస్సా మనోధాతుయా.

సబ్బాసం వసేనాతి యథావుత్తానం ఆభాధాతుఆదీనం పఞ్చతింసాయ ధాతూనం వసేన. అపరమత్థసభావస్స పరమత్థసభావేసు న కదాచి అన్తోగధతా అత్థీతి ఆహ ‘‘సభావతో విజ్జమానాన’’న్తి. చన్దాభాసూరియాభాదికా వణ్ణనిభా ఏవాతి ఆహ ‘‘రూపధాతుయేవ హి ఆభాధాతూ’’తి. రూపాదిపటిబద్ధాతి రాగవత్థుభావేన గహేతబ్బాకారో సుభనిమిత్తన్తి సన్ధాయ ‘‘రూపాదయోవా’’తి అవత్వా పటిబద్ధవచనం ఆహ. అసతిపి రాగవత్థుభావే ‘‘కుసలవిపాకారమ్మణా సుభా ధాతూ’’తి దుతియో వికప్పో వుత్తో. విహింసాధాతు చేతనా, పరవిహేఠనఛన్దో వా. అవిహింసా కరుణా.

ఉభోపీతి ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో. హీనాదీసు పురిమనయేన హీళితా చక్ఖాదయో హీనా, సమ్భావితా పణీతా, నాతిహీళితా నాతిసమ్భావితా మజ్ఝిమాతి ఖన్ధవిభఙ్గే ఆగతహీనదుకతోయేవ నీహరిత్వా మజ్ఝిమా ధాతు వుత్తాతి వేదితబ్బా. విఞ్ఞాణధాతు యదిపి ఛవిఞ్ఞాణధాతువసేన విభత్తా, తథాపి ‘‘విఞ్ఞాణధాతుగ్గహణేన తస్సా పురేచారికపచ్ఛాచారికత్తా మనోధాతు గహితావ హోతీ’’తి వుత్తత్తా ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణధాతు…పే… సత్తవిఞ్ఞాణసఙ్ఖేపోయేవా’’తి. అనేకేసం చక్ఖుధాతుఆదీనం, తాసు చ ఏకేకిస్సా నానప్పకారతాయ నానాధాతూనం వసేన అనేకధాతునానాధాతులోకో వుత్తోతి ఆహ ‘‘అట్ఠారసధాతుప్పభేదమత్తమేవా’’తి.

‘‘చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనోమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదేనా’’తి అట్ఠకథాయం లిఖితం. తత్థ న చక్ఖాదీనం కేవలేన ధాతు-సద్దేన సమ్బన్ధో అధిప్పేతో విజాననసభావస్స పభేదవచనతో. విఞ్ఞాణధాతు-సద్దేన సమ్బన్ధే కరియమానే ద్వే మనోగహణాని న కత్తబ్బాని. న హి ద్వే మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో అత్థీతి. ‘‘చక్ఖు…పే… కాయమనోవిఞ్ఞాణమనోధాతూ’’తి వా వత్తబ్బం అతుల్యయోగే ద్వన్దసమాసాభావతో. అయం పనేత్థ పాఠో సియా ‘‘చక్ఖు…పే… కాయవిఞ్ఞాణమనోమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదేనా’’తి.

ఖన్ధాయతనదేసనా సఙ్ఖేపదేసనా, ఇన్ద్రియదేసనా విత్థారదేసనాతి తదుభయం అపేక్ఖిత్వా నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారా ధాతుదేసనా. అథ వా సుత్తన్తభాజనీయే వుత్తధాతుదేసనా అతిసఙ్ఖేపదేసనా, ఆభాధాతుఆదీనం అనేకధాతునానాధాతుఅన్తానం వసేన దేసేతబ్బా అతివిత్థారదేసనాతి తదుభయం అపేక్ఖిత్వా అయం ‘‘నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారా’’తి.

భేరీతలం వియ చక్ఖుధాతు సద్దస్స వియ విఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావతో. ఏతాహి చ ఉపమాహి నిజ్జీవానం భేరీతలదణ్డాదీనం సమాయోగే నిజ్జీవానం సద్దాదీనం వియ నిజ్జీవానం చక్ఖురూపాదీనం సమాయోగే నిజ్జీవానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పవత్తీతి కారణఫలానం ధాతుమత్తత్తా కారకవేదకభావవిరహం దస్సేతి.

పురేచరానుచరా వియాతి నిజ్జీవస్స కస్సచి కేచి నిజ్జీవా పురేచరానుచరా వియాతి అత్థో. మనోధాతుయేవ వా అత్తనో ఖణం అనతివత్తన్తీ అత్తనో ఖణం అనతివత్తన్తానంయేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అవిజ్జమానేపి పురేచరానుచరభావే పుబ్బకాలాపరకాలతాయ పురేచరానుచరా వియ దట్ఠబ్బాతి అత్థో. సల్లమివ సూలమివ తివిధదుక్ఖతాసమాయోగతో దట్ఠబ్బో. ఆసాయేవ దుక్ఖం ఆసాదుక్ఖం, ఆసావిఘాతం దుక్ఖం వా. సఞ్ఞా హి అభూతం దుక్ఖదుక్ఖమ్పి సుభాదితో సఞ్జానన్తీ తం ఆసం తస్సా చ విఘాతం ఆసీసితసుభాదిఅసిద్ధియా జనేతీతి. కమ్మప్పధానా సఙ్ఖారాతి ‘‘పటిసన్ధియం పక్ఖిపనతో’’తిఆదిమాహ. జాతిదుక్ఖానుబన్ధనతోతి అత్తనా నిబ్బత్తియమానేన జాతిదుక్ఖేన అనుబన్ధత్తా. భవపచ్చయా జాతి హి జాతిదుక్ఖన్తి. పదుమం వియ దిస్సమానం ఖురచక్కం వియ రూపమ్పి ఇత్థియాదిభావేన దిస్సమానం నానావిధుపద్దవం జనేతి. సబ్బే అనత్థా రాగాదయో జాతిఆదయో చ విసభూతా అసన్తా సప్పటిభయా చాతి తప్పటిపక్ఖభూతత్తా అమతాదితో దట్ఠబ్బా.

ముఞ్చిత్వాపి అఞ్ఞం గహేత్వావాతి ఏతేన మక్కటస్స గహితం సాఖం ముఞ్చిత్వాపి ఆకాసే ఠాతుం అసమత్థతా వియ గహితారమ్మణం ముఞ్చిత్వాపి అఞ్ఞం అగ్గహేత్వా పవత్తితుం అసమత్థతాయ మక్కటసమానతం దస్సేతి. అట్ఠివేధవిద్ధోపి దమథం అనుపగచ్ఛన్తో దుట్ఠస్సో అస్సఖళుఙ్కో. రఙ్గగతో నటో రఙ్గనటో.

౧౮౪. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చాతిఆదినా ద్వారారమ్మణేసు ఏకవచనబహువచననిద్దేసా ఏకనానాసన్తానగతానం ఏకసన్తానగతవిఞ్ఞాణపచ్చయభావతో ఏకనానాజాతికత్తా చ.

సబ్బధమ్మేసూతి ఏత్థ సబ్బ-సద్దో అధికారవసేన యథావుత్తవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణసఙ్ఖాతే వా పదేససబ్బస్మిం తిట్ఠతీతి దట్ఠబ్బో. మనోవిఞ్ఞాణధాతునిద్దేసే ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి మనోధాతు, మనోధాతుయాపి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్త’’న్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతానన్తరం మనోధాతు వియ మనోధాతానన్తరమ్పి ఉప్పజ్జతి చిత్తన్తి యావ అఞ్ఞా మనోధాతు ఉప్పజ్జిస్సతి, తావ పవత్తం సబ్బం చిత్తం ఏకత్తేన గహేత్వా వుత్తన్తి ఏవమ్పి అత్థో లబ్భతి. ఏవఞ్హి సతి మనోవిఞ్ఞాణధాతానన్తరం ఉప్పన్నాయ మనోధాతుయా మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావప్పసఙ్గో న హోతియేవ. పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుమనోధాతుక్కమనిదస్సనఞ్హి తబ్బిధురసభావేన ఉప్పత్తిట్ఠానేన చ పరిచ్ఛిన్నస్స చిత్తస్స మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావదస్సనత్థం, న అనన్తరుప్పత్తిమత్తేనాతి తబ్బిధురసభావే ఏకత్తం ఉపనేత్వా దస్సనం యుజ్జతి. అనుపనీతేపి ఏకత్తే తబ్బిధురసభావే ఏకస్మిం దస్సితే సామఞ్ఞవసేన అఞ్ఞమ్పి సబ్బం తం సభావం దస్సితం హోతీతి దట్ఠబ్బం. పి-సద్దేన మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పిణ్డనే చ సతి ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాపి సమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం…పే… తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి మనోవిఞ్ఞాణధాతుగ్గహణేన భవఙ్గానన్తరం ఉప్పన్నం మనోధాతుచిత్తం నివత్తితం హోతీతి చే? న, తస్సా మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావాసిద్ధితో. న హి యం చోదీయతి, తదేవ పరిహారాయ హోతీతి.

మనోధాతుయాపి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాపీతి మనద్వయవచనేన ద్విన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞవిధురసభావతా దస్సితాతి తేనేవ మనోధాతావజ్జనస్స మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావో నివత్తితోతి దట్ఠబ్బో. వుత్తో హి తస్స మనోవిఞ్ఞాణధాతువిధురో మనోధాతుసభావో ‘‘సబ్బధమ్మేసు వా పన పఠమసమన్నాహారో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా. సా సబ్బాపీతి ఏతం ముఖమత్తనిదస్సనం. న హి జవనపరియోసానా ఏవ మనోవిఞ్ఞాణధాతు, తదారమ్మణాదీనిపి పన హోన్తియేవాతి. ఏవం పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుమనోధాతువిసిట్ఠసభావవసేన సబ్బం మనోవిఞ్ఞాణధాతుం దస్సేత్వా పున మనోద్వారవసేన సాతిసయం జవనమనోవిఞ్ఞాణధాతుం దస్సేన్తో ‘‘మనఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదిమాహ. యది పన ఛన్నం ద్వారానం వసేన జవనావసానానేవ చిత్తాని ఇధ ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి దస్సితానీతి అయమత్థో గయ్హేయ్య, చుతిపటిసన్ధిభవఙ్గానం అగ్గహితత్తా సావసేసా దేసనా ఆపజ్జతి, తస్మా యథావుత్తేన నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఛద్వారికచిత్తేహి వా సమానలక్ఖణాని అఞ్ఞానిపి ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి దస్సితానీతి వేదితబ్బాని.

పటిచ్చాతి ఆగతట్ఠానేతి ఏత్థ ‘‘మనో చ నేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౫౫) విసుం కాతుం యుత్తం, ఇధ పన ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదీసు చ-సద్దేన సమ్పిణ్డేత్వా ఆవజ్జనస్సపి చక్ఖాదిసన్నిస్సితతాకరణం వియ మనఞ్చ పటిచ్చాతి ఆగతట్ఠానే మనోద్వారసఙ్ఖాతభవఙ్గసన్నిస్సితమేవ ఆవజ్జనం కాతబ్బన్తి అధిప్పాయో.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా

పఞ్హపుచ్ఛకం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవాతి.

పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ధాతువిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.