౯. ఇద్ధిపాదవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౪౩౧. పఠమో కత్తుఅత్థో ‘‘ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధీ’’తి. దుతియో కరణత్థో ‘‘ఇజ్ఝన్తి ఏతాయా’’తి. పజ్జితబ్బా ఇద్ధి వుత్తా ‘‘ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తీ’’తి కత్తుసాధనస్స ఇద్ధిసద్దస్స కరణసాధనేన పాదసద్దేన సమానాధికరణతాయ అసమ్భవతో, ఇజ్ఝనకస్స చ అత్థస్స కరణభూతేన పాదేన పజ్జితబ్బత్తా ‘‘ఇద్ధి ఏవ పాదో’’తి సద్దయోజనా న సమ్భవతీతి ఇమమత్థమాహ ‘‘న చ…పే… వత్తు’’న్తి. ఇద్ధికిరియాకరణేనాతి ఇజ్ఝనకిరియాయ కరణభూతేన అత్థేన సాధేతబ్బా చ ఇద్ధి పజ్జితబ్బాతి యోజనా. ద్విన్నం కరణానన్తి ఇజ్ఝనపజ్జనకిరియాకరణానం ఇద్ధిపాదత్థానం. న అసమానాధికరణతా సమ్భవతి పటిసేధద్వయం పకతియం ఠపేతీతి. తస్మాతి యస్మా పఠమేనత్థేన సమానాధికరణసమాసో, దుతియేన సామివచనసమాసో ఇద్ధిపాదసద్దానం న యుజ్జతి, తస్మా. యథావుత్తా వా పఠమేనత్థేన సమానాధికరణసమాసవసేనేవ యోజనా యుజ్జతి పాదస్స పజ్జమానకోట్ఠాసభావతో. దుతియేనత్థేన ఇతరసమాసేనేవ యోజనా యుజ్జతి పాదస్స ఇజ్ఝనకరణూపాయభావతో.

కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయ వదతి. దువిధత్థాయాతి నిబ్బత్తిఅత్థాయ, వుద్ధిఅత్థాయ చ. విసున్తి ‘‘ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో’’తి ఇమస్మా విసుం. సమాసయోజనావసేనాతి ‘‘ఇద్ధియా పాదో ఇద్ధిపాదో’’తి ఏవం సమాసయోజనావసేన. యథాయుత్తోతి కత్తుకరణత్థేసు యో యో యుత్తో. పటిలాభపుబ్బభాగానన్తి విసేసాధిగమతంపుబ్బభాగానం యథాక్కమం కత్తిద్ధికరణిద్ధిభావం సన్ధాయ వుత్తోతి యోజనా. ఉత్తరచూళభాజనీయే ‘‘ఛన్దోయేవ ఛన్దిద్ధిపాదో, చిత్తమేవ, వీరియమేవ, వీమంసావ వీమంసిద్ధిపాదో’’తి వుత్తత్తా ఆహ ‘‘ఉత్తరచూళభాజనీయే వా వుత్తేహి ఛన్దాదీహి ఇద్ధిపాదేహీ’’తిఆది.

ఛన్దచిత్తవీమంసిద్ధిపాదేసు తావ యుత్తం పధానసఙ్ఖారగ్గహణం అపుబ్బత్తా, వీరియిద్ధిపాదే పన కథన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘వీరియిద్ధిపాదనిద్దేసే’’తిఆది. యది ద్వేయేవ సమన్నాగమఙ్గాని, ఛన్దాదయో కిమత్థియాతి ఆహ ‘‘సమాధివిసేసనానీ’’తి. న ఇధ…పే… వుత్తా హోతి అతబ్బిసేసనత్తా. యదిపి సమాధివిసేసనసమన్నాగమఙ్గదస్సనత్థం ద్విక్ఖత్తుం వీరియం ఆగతన్తి వుత్తం, తం పన ‘‘వీరియసమాధిసమన్నాగత’’న్తి ఏత్తావతాపి సిద్ధం హోతి. ఏవం సిద్ధే సతి పున వచనం వీరియన్తరసబ్భావం ను ఖో దీపేతీతి కదాచి ఆసఙ్కేయ్యాతి తదాసఙ్కానివత్తనత్థం ‘‘వీరియఞ్చా’’తిఆదిమాహ. ఛన్దాదీహి విసిట్ఠోతి ఛన్దాదీనం అధిపతిపచ్చయతావిసేసేన విసిట్ఠో. తేనేవ హి ఛన్దాదిముఖేనేవ ఇద్ధిపాదా దేసితా. తథా చ వుత్తం ‘‘ఛన్దం చే భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధి’’న్తిఆది. తంతంఅవస్సయనవసేనాతి తస్స తస్స ఛన్దస్స సమాధినో అవస్సయతావసేన, పచ్చయవిసేసతాయాతి అత్థో. ఉపాయత్థేన…పే… వుత్తా హోతి అధిగమూపాయతాపి నిస్సయభావోయేవాతి. ‘‘తేనేవా’’తిఆదినా యథావుత్తం ఛన్దాదీనం ఇద్ధిపాదతం పాళియాయేవ విభావేతి. తత్థ తేనేవాతి ఛన్దాదీనంయేవ ఉపాయత్థభావేనేవ ఇద్ధిపాదభావస్స అధిప్పేతత్తా. ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవాతి ఛన్దాదికే ధురే జేట్ఠకే పుబ్బఙ్గమే కత్వా నిబ్బత్తితసమాధి ఛన్దాదీనం ఇద్ధియా అధిగమూపాయతాదస్సనం ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనం, తదత్థమేవ ‘‘తథాభూతస్స వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి తత్థ తత్థ పాళియం నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం ఛన్దాదివిసిట్ఠానంయేవ వేదనాక్ఖన్ధాదీనం అధిప్పేతత్తా. ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞథా కేవలం ఇద్ధిసమ్పయుత్తానంయేవ ఖన్ధానం వసేన ఇద్ధిపాదభావే గయ్హమానే చతుబ్బిధతా న హోతి విసేసకారణాభావతోతి అధిప్పాయో.

౪౩౩. తోసనం సత్థు ఆరాధనం, సిక్ఖాయ వా. థామభావతోతి థిరభావతో. కులాపదేసే జాతిమా పురిస్సరో హోతీతి ‘‘పుబ్బఙ్గమత్తా చిత్తస్స విసిట్ఠజాతిసదిసతా’’తి వుత్తం. విచారణాపఞ్ఞాహేతుకత్తా మన్తస్స వీమంసాసదిసతా సువిఞ్ఞేయ్యావాతి న ఉద్ధటా.

ఛన్దాదికేతి ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారా, వీరియచిత్తవీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారాతి ఇమే తయో తయో ధమ్మే. అభేదతో భేదం అకత్వా అభిన్దిత్వా ఇద్ధిభావసామఞ్ఞేన, ఇద్ధిపాదభావసామఞ్ఞేన చ సఙ్గణ్హిత్వా. తేనాహ ‘‘సమ్పిణ్డేత్వా’’తి. భేదనం వా సమ్భేదనం మిస్సీకరణన్తి ఆహ ‘‘అమిస్సేత్వా’’తి. తథా హి ‘‘సేసా పన సమ్పయుత్తకా చత్తారో ఖన్ధా ఇద్ధిపాదాయేవా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౪౩౩) ఇద్ధిఇద్ధిపాదే అమిస్సేత్వాపి కథితం. విసేసేనాతి భేదేన చతూసు ఇద్ధిపాదేసు అసమ్మిస్సభావేన ఆవేణికత్తా. ఆవేణికా హి ఛన్దాదయో తస్స తస్స ఇద్ధిపాదస్స. అవిసేసేనాతి అభేదేన, చతురిద్ధిపాదసాధారణభావేనాతి అత్థో.

ఛన్దిద్ధిపాదసమాధిద్ధిపాదాదయోతి ఆది-సద్దేన పధానసఙ్ఖారం, వీరియచిత్తవీమంసా చ సఙ్గణ్హాతి. పాదోతి తేహి సమ్పయుత్తం చతుక్ఖన్ధమాహ. ‘‘ఛన్దిద్ధిపాదే పవిసన్తీ’’తిఆదినా విసిట్ఠేస్వేవ పవేసం అవత్వా. చతూసూతి ఛన్దో, సమాధి, పధానసఙ్ఖారా, తంసమ్పయుత్తా ఖన్ధాతి ఏవం చతూసు. ఛన్దహేతుకో, ఛన్దాధికో వా సమాధి అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఛన్దవతో కో సమాధి న ఇజ్ఝిస్సతీ’’తి. ఇతీతి ఏవం అనేన పకారేన, యం సమాధిభావనాముఖం. సమాధిభావనానుయోగేన భావితా ఖన్ధా సమాధిభావితా.

‘‘యే హీ’’తిఆదినా ‘‘అభినవం నత్థీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం వివరతి. తిణ్ణన్తి ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారానం. ఇదన్తి ‘‘ఇమే హి తయో’’తిఆదివచనం. పురిమస్సాతి ‘‘ఛన్దో సమాధీ’’తిఆదివచనస్స. కారణభావేనాతి సాధనభావేన. తేనాతి ‘‘ఇమే హి తయో ధమ్మా’’తిఆదివచనేన. యస్మా ఛన్దాదయో తయో ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం, సమ్పయుత్తకానఞ్చ నిస్సయభావేన పవత్తన్తి, తస్మా తేసమ్పి ఇద్ధిపాదభావో వుత్తో. సో పన నిస్సయభావో సమ్పయోగావినాభావీతి ఆహ ‘‘తదన్తోగధత్తా’’తి, సమ్పయుత్తకన్తోగధత్తాతి అత్థో. ఛన్దాదీనం వియ సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానం సభావతో ఇద్ధిభావో నత్థీతి ఆహ ‘‘ఇద్ధిభావపరియాయో అత్థీ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘సేసా సమ్పయుత్తకా…పే… న అత్తనో సభావేనా’’తి. ఏకదేసస్సాతి ఛన్దాదీనం. చతున్నమ్పి ఖన్ధానం, ఛన్దాదీనం వా చతున్నం. పునపీతి ‘‘సమ్పయుత్తకా పనా’’తిఆదిం సన్ధాయాహ. ఇమినా చతుక్ఖన్ధతదేకదేసానం ఇద్ధిభావదీపనేన.

పుబ్బే వుత్తతో వచనక్కమేన అఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘అపుబ్బన్తి కత్వా’’తి. కేనట్ఠేన ఇద్ధి పటిలాభో, కేనట్ఠేన పాదో పుబ్బభాగోతి యథాక్కమం యోజనా. యది పతిట్ఠానట్ఠేన పాదో, నిస్సయిద్ధిపాదోయేవ వుత్తో సియా, న ఉపాయిద్ధిపాదోతి ఆహ ‘‘ఉపాయో చా’’తిఆది. సబ్బత్థాతి సుత్తన్తభాజనీయే, అభిధమ్మభాజనీయే చ. తేనాహ ‘‘సుత్తన్తభాజనీయే హీ’’తిఆది. సమాధివిసేసనభావేనాతి ‘‘ఛన్దాధిపతి, ఛన్దహేతుకో, ఛన్దాధికో వా సమాధి ఛన్దసమాధీ’’తిఆదినా సమాధిస్స విసేసనభావేన. ‘‘సమాధిసేవనవసేనా’’తి చ పాఠో. తత్థ సమాధిసేవనవసేనాతి ఛన్దాధికే అధిపతిం కరిత్వా సమాధిస్స ఆసేవనవసేన. ఉపాయభూతానన్తి ‘‘ఛన్దవతో చే సమాధి ఇజ్ఝతి, మయ్హేవ ఇజ్ఝతీ’’తి సమాధిఆసేవనాయ ఉపాయభూతానం.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౪౪౪. సాధిపతివారాని అట్ఠసతాని, తేసు పచ్చేకం చత్తారో ఇద్ధిపాదా న సమ్భవన్తీతి ఆహ ‘‘సాధిపతివారానం పరిపుణ్ణానం అభావా’’తి. తత్థ కారణమాహ ‘‘న హి అధిపతీనం అధిపతయో విజ్జన్తీ’’తి. యది హి అధిపతీ సియుం సాధిపతీతి ఇద్ధిపాదభేదేన ద్వత్తింస నయసతాని, సుద్ధికాని అట్ఠాతి చత్తారి నయసహస్సాని భవేయ్యుం, తం పన నత్థీతి అధిప్పాయో. యత్తకా పన నయా ఇధ లబ్భన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘ఏకేకస్మిం పనా’’తిఆది వుత్తం. సుద్ధికాని అట్ఠ నయసతాని సాధిపతికానిపి అట్ఠేవాతి చతున్నం మగ్గానం వసేన సోళస నయసతాని.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా

సయం జేట్ఠకభావేన పవత్తనతో చత్తారో అధిపతయో అఞ్ఞమఞ్ఞం గరుం న కరోన్తి. తస్మా ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా న మగ్గాధిపతినో’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పన అధిపతయో న భవన్తీ’’తి. ఏతమత్థన్తి ‘‘అధిపతయో అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అధిపతీ న భవన్తీ’’తి ఏతమత్థం. అధిపతినోతి అధిపతి భవితుం సమత్థస్స. అధిపతిం న కరోన్తీతి అధిపతిం కత్వా గరుం కత్వా నప్పవత్తన్తి. అధిపతీనం సహభావేతి అధిపతికిచ్చకరణేన సహపవత్తియం. ‘‘అవీమంసాధిపతికస్స మగ్గస్స అభావా’’తి ఇదం ‘‘అధిపతితాసమత్థా ధమ్మా అధిపతిభావేనేవ పవత్తేయ్యు’’న్తి దోసారోపనవసేనాహ, న యథాధిగతవసేన. అధిపతిధమ్మానఞ్హి పుబ్బాభిసఙ్ఖారే సతి అధిపతిభావేన పవత్తి, న అఞ్ఞథాతి సహభావేపి తదభావం సన్ధాయ విసేసనం న కత్తబ్బం సియాతి సక్కా వత్తుం. అఞ్ఞమఞ్ఞాధిపతికరణభావేతి అఞ్ఞమఞ్ఞం అధిపతిం కత్వా పవత్తియం. వీమంసాధిపతికత్తవచనన్తి వీమంసాధిపతికభావస్స వచనం. న వత్తబ్బం సియా సబ్బేసమ్పి అధిపతీనం సాధిపతికత్తాతి అధిప్పాయో. సహభావో పటిక్ఖిత్తో ఏవ సాధిపతిభావస్స అనేకంసికతావచనతో.

పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇద్ధిపాదవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.