౧౦. బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయం

పఠమనయవణ్ణనా

౪౬౬. పతిట్ఠానం ఇధ సంసారే అవట్ఠానం, తస్స మూలం కిలేసాతి ఆహ ‘‘కిలేసవసేన పతిట్ఠాన’’న్తి. పతిట్ఠానాయ పన బ్యాపారాపత్తి కమ్మన్తి వుత్తం ‘‘అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా’’తి. యస్మా కిలేసేసు తణ్హాదిట్ఠియో తణ్హాదిట్ఠిచరితానం విసేసతో సంసారనాయికా, కిలేససహితమేవ చ కమ్మం పతిట్ఠానాయ హోతి, న కేవలం, తస్మా వుత్తం ‘‘తణ్హాదిట్ఠీహి…పే… ఆయూహనా’’తి. తథా తణ్హాయ భవస్సాదభావతో, దిట్ఠియా విభవాభినన్దనభూతాయ విభవాభిసఙ్ఖరణభావతో ‘‘తణ్హావసేన పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనా’’తి వుత్తం. దిట్ఠీసుపి అన్తోముఖప్పవత్తాయ భవదిట్ఠియా విసేసతో సంసారే అవట్ఠానం, యతో ఓలీయనాతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘సస్సతదిట్ఠియా పతిట్ఠాన’’న్తి. బహిముఖప్పవత్తాపి విభవదిట్ఠి భవాభిసఙ్ఖరణం నాతివత్తతీతి వుత్తం ‘‘ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహనా’’తి. లయాపత్తి యథారద్ధస్స ఆరమ్భస్స అనిట్ఠానం అన్తోసఙ్కోచభావతోతి ఆహ ‘‘లీనవసేన పతిట్ఠాన’’న్తి. ఉద్ధతాపత్తి అనుపాయభూతా బ్యాపారాపత్తి అసఙ్కోచభావతోతి వుత్తం ‘‘ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహనా’’తి. తథా కోసజ్జపక్ఖికత్తా చ కామసుఖానుయోగస్స ఉద్ధచ్చపక్ఖికత్తా చ అత్తకిలమథానుయోగస్స తదుభయవసేన పతిట్ఠానాయూహనా వుత్తా, ఇతరం వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. ఇధాతి ఇమిస్సా సమ్మోహవినోదనియా. అవుత్తానన్తి ‘‘కిలేసవసేన పతిట్ఠాన’’న్తిఆదీనం వసేన వేదితబ్బా పతిట్ఠానాయూహనాతి యోజనా.

సమప్పవత్తే ధమ్మేతి లీనుద్ధచ్చవిరహేన సమప్పవత్తే సమ్పయుత్తధమ్మే. పటిసఞ్చిక్ఖతీతి పతిరూపం సఙ్కలేతి గణేతి తులేతి. తేనాహ ‘‘ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీ’’తి. తదాకారోతి పటిసఙ్ఖానాకారో ఉపపత్తితో ఇక్ఖనాకారో. ఏవఞ్చ కత్వాతి పటిసఙ్ఖానసభావత్తా ఏవ ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స. పచ్ఛిమపచ్ఛిమకారణభావోతి పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స కారణభావో. పురిమం పురిమఞ్హి పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స విసేసపచ్చయోతి.

౪౬౭. అవిపరీతకాయాదిసభావగ్గహణసమత్థతాయ బలవతీ ఏవ సతి. పఞ్ఞా గహితా సతినేపక్కేనాతి అత్థో. ఏవంచిత్తోతి ఏవం లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితచిత్తో. చిరకతవత్తాదివసేనాతి చిరకతవత్తాదిసీసేన. ‘‘వుత్తో’’తి ఇమినాపి ‘‘కత్వా ఆహ కాయవిఞ్ఞత్తిం…పే… కోట్ఠాస’’న్తి యోజనా.

పరేసన్తి న అనన్తరానం. సబ్బేసం…పే… యోజేతబ్బా ‘‘సబ్బే బోజ్ఝఙ్గా సబ్బేసం పచ్చయవిసేసా హోన్తియేవా’’తి. కామేతీతి కామో, అస్సాదనవసేన ఆమసతీతి ఆమిసం, కామోవ ఆమిసన్తి కామామిసం, కిలేసకామో. వత్థుకామో పన ఆమసీయతీతి ఆమిసం. ఏవం సేసద్వయమ్పి. తేసు లోకీయన్తి ఏత్థ సుఖవిసేసాతి లోకో, ఉపపత్తివిసేసో. వట్టం సంసారో. కామస్సాదవసేన పవత్తో లోభో కామామిసం. భవవిసేసపత్థనావసేన పవత్తో లోకామిసం. విభవో నామ కిమత్థియో, కో వా తం అభిపత్థేయ్యాతి వట్టానుగేధభూతో లోభో వట్టామిసన్తి చ వదన్తి. తదారమ్మణన్తి తస్సా తణ్హాయ ఆరమ్మణం, రూపాది. లోకధమ్మా లాభాదయో. వుత్తావసేసా సబ్బావ తణ్హా సంసారజనకో రాగో.

పఠమనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియనయవణ్ణనా

౪౬౮-౯. సబ్బే సత్తాతి కామభవాదీసు, సఞ్ఞీభవాదీసు, ఏకవోకారభవాదీసు చ సబ్బభవేసు సబ్బే సత్తా. ఆహారతో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికా, పచ్చయట్ఠితికా. యేన పచ్చయేన తే తిట్ఠన్తి, సో ఏకోవ ధమ్మో ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి అభిఞ్ఞాయ అభిఞ్ఞేయ్యో. ద్వే ధాతుయోతి సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధాతుయో. తిస్సో ధాతుయోతి కామధాతురూపధాతుఅరూపధాతుయో. పఞ్చ విముత్తాయతనానీతి ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౨౨, ౩౫౫; అ. ని. ౫.౨౬) ఆగతాని విముచ్చనకారణాని. అనుత్తరియానీతి దస్సనానుత్తరియాదీని ఛ అనుత్తరియాని. నిద్దసవత్థూనీతి యేహి కారణేహి నిద్దసో హోతి, తాని నిద్దసవత్థూని నామ. దేసనామత్తఞ్చేతం. ఖీణాసవో హి దసవస్సో హుత్వా పరినిబ్బుతో పున దసవస్సో న హోతి. న కేవలఞ్చ దసవస్సో, నవవస్సోపి…పే… ఏకముహుత్తికోపి న హోతియేవ పున పటిసన్ధియా అభావా, అట్ఠుప్పత్తివసేన పనేవం వుత్తం. తాని పన ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, సిక్ఖాసమాదానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౩౧) సుత్తే ఆగతానియేవ. ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స పురిసపుగ్గలస్స మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతీ’’తిఆదీని (దీ. ని. ౩.౩౬౦; అ. ని. ౧౦.౧౦౬) దస నిజ్జరవత్థూని. ఖన్ధాదయోతి ఖన్ధాయతనధాతాదయో. వినన్ధనన్తి ‘‘భవాదివినన్ధనట్ఠేన వానం వుచ్చతి తణ్హా’’తి దస్సేతి. గమనన్తి అస్సాదనవసేన ఆరమ్మణే పవత్తిమాహ. తేన వుత్తం ‘‘పియరూపసాతరూపేసూ’’తి.

విపస్సనాసహగతన్తి వేదితబ్బం విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తా. ‘‘మగ్గం అప్పత్తం కాయికం వీరియ’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తత్తా పన లోకుత్తరవీరియమ్పి పరియాయేన కాయికం నామ అత్థీతి దీపితం హోతి.

రూపావచరే పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి న వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘రూపావచరే…పే… పటిక్ఖిత్తా’’తి. యథా విపస్సనాసహగతా పీతి పరియాయేన ‘‘పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి వుచ్చతి, ఏవం రూపావచరే పీతి నిబ్బేధభాగియా వత్తబ్బా సియా. ఏవం లబ్భమానాపి అలబ్భమానం ఉపాదాయ న వుత్తా. ‘‘అవితక్కఅవిచారా’’తి విసేసనం సన్తపణీతాయ పీతియా దస్సనత్థం. బోజ్ఝఙ్గభూతాతి పరియాయబోజ్ఝఙ్గభూతా. అవితక్కఅవిచారో పీతి…పే… న వుత్తో సవితక్కసవిచారత్తా తస్స. న హి కామావచరా అవితక్కఅవిచారా పీతి అత్థి.

ఇధ వుత్తో పరియాయేనాతి అత్థో. మగ్గపటివేధానులోమనతో విపస్సనాయ వియ పాదకజ్ఝానేసుపి సతిఆదయో ‘‘బోజ్ఝఙ్గా’’త్వేవ వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘నిబ్బేధభాగియత్తా న పటిక్ఖిపితబ్బో’’తి. ఏవం కసిణజ్ఝానాదీసు బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తానం అధిప్పాయం వత్వా అనుద్ధరన్తానం అధిప్పాయం వత్తుం ‘‘అనుద్ధరన్తా పనా’’తిఆదిమాహ. తే హి ఆసన్నేకన్తకిచ్చనిబ్బత్తీహి విపస్సనాక్ఖణే బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి, న ఝానక్ఖణే తదభావతో. తేనాహ ‘‘విపస్సనాకిచ్చస్స వియ…పే… న ఉద్ధరన్తీ’’తి. కసిణనిస్సన్దో అరూపానీతి ఆహ ‘‘తదాయత్తానీ’’తి.

దుతియనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియనయవణ్ణనా

౪౭౦-౧. వోస్సజ్జనం పహానం వోస్సగ్గో, వోస్సజ్జనం వా విస్సట్ఠభావో నిరాసఙ్కానుప్పవేసోతి ఆహ ‘‘వోస్సగ్గసద్దో…పే… దువిధతా వుత్తా’’తి. విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గతన్నిన్నప్పకారేన, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదతదారమ్మణకరణప్పకారేన.

తతియనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౪౭౨. ఉపేక్ఖనముపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స సభావో, సో చ సమాధివీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో వియ సమ్పయుత్తానం ఊనాధికభావబ్యావటో అహుత్వా తేసం అనూనానధికభావే మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తీతి ఇమమత్థం ఆహ ‘‘ఉపేక్ఖనవసేనా’’తిఆదినా. తత్థ ఉపపత్తితో ఇక్ఖనన్తి పటిసఙ్ఖానమాహ.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.