౫. ఇన్ద్రియవిభఙ్గో

౧. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౨౧౯. చక్ఖుద్వారభావేతి చక్ఖుద్వారభావహేతు. తంద్వారికేహీతి తస్మిం ద్వారే పవత్తనకేహి చిత్తచేతసికేహి. తే హి ‘‘తం ద్వారం పవత్తిఓకాసభూతం ఏతేసం అత్థీ’’తి తంద్వారికా. నను చ తబ్బత్థుకేహిపి తం ఇన్దట్ఠం కారేతి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘తిక్ఖే తిక్ఖత్తా, మన్దే చ మన్దత్తా’’తి? సచ్చం కారేతి, తబ్బత్థుకాపి పన ఇధ ‘‘తంద్వారికా’’ఇచ్చేవ వుత్తా. అపరిచ్చత్తద్వారభావంయేవ హి చక్ఖు నిస్సయట్ఠేన ‘‘వత్థూ’’తి వుచ్చతి. అథ వా తంద్వారికేసు తస్స ఇన్దట్ఠో పాకటోతి ‘‘తంద్వారికేహీ’’తి వుత్తం. ఇన్దట్ఠో పరేహి అనువత్తనీయతా పరమిస్సరభావోతి దస్సేన్తో ‘‘తఞ్హి…పే… అనువత్తన్తీ’’తి ఆహ. తత్థ తన్తి చక్ఖుం. తేతి తంద్వారికే. కిరియానిట్ఠానవాచీ ఆవీ-సద్దో ‘‘విజితావీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౮; ౨.౩౩; ౩.౧౯౯) వియాతి ఆహ ‘‘పరినిట్ఠితకిచ్చజానన’’న్తి.

‘‘ఛ ఇమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని ఛ? చక్ఖున్ద్రియం…పే… మనిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౯౫-౪౯౯) ఏవం కత్థచి ఛపిన్ద్రియాని ఆగతాని, కస్మా పన సుత్తన్తే ఖన్ధాదయో వియ ఇన్ద్రియాని ఏకజ్ఝం న వుత్తాని, అభిధమ్మే చ వుత్తానీతి ఆహ ‘‘తత్థ సుత్తన్తే’’తిఆది. నిస్సరణూపాయాదిభావతోతి ఏత్థ లోకుత్తరేసు మగ్గపరియాపన్నాని నిస్సరణం, ఇతరాని నిస్సరణఫలం, వివట్టసన్నిస్సితేన నిబ్బత్తితాని సద్ధిన్ద్రియాదీని నిస్సరణూపాయో, ఇతరేసు కానిచి పవత్తిభూతాని, కానిచి పవత్తిఉపాయోతి వేదితబ్బాని.

ఖీణాసవస్స భావభూతోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖా వియ ఖీణాసవస్సేవ ధమ్మభూతో.

ద్వే అత్థాతి ఇన్దలిఙ్గఇన్దసిట్ఠట్ఠా. అత్తనో పచ్చయవసేనాతి యథాసకం కమ్మాదిపచ్చయవసేన. తంసహితసన్తానేతి ఇత్థిన్ద్రియసహితే, పురిసిన్ద్రియసహితే చ సన్తానే. అఞ్ఞాకారేనాతి ఇత్థిఆదితో అఞ్ఞేన ఆకారేన. అనువత్తనీయభావో ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానం ఆధిపచ్చన్తి యోజనా. ఇమస్మిఞ్చత్థేతి ఆధిపచ్చత్థే.

తేసన్తి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీనం తిణ్ణం. యా సుఖదుక్ఖిన్ద్రియానం ఇట్ఠానిట్ఠాకారసమ్భోగరసతా వుత్తా, సా ఆరమ్మణసభావేనేవ వేదితబ్బా, న ఏకచ్చసోమనస్సిన్ద్రియాదీనం వియ పరికప్పవసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ.

యదిపి పురిసిన్ద్రియానన్తరం జీవితిన్ద్రియం రూపకణ్డేపి (ధ. స. ౫౮౪) దేసితం, తం పన రూపజీవితిన్ద్రియం, న చ తత్థ మనిన్ద్రియం వత్వా ఇత్థిపురిసిన్ద్రియాని వుత్తాని. ఇధ పన అట్ఠకథాయం ఇన్ద్రియానుక్కమో వుత్తో సబ్బాకారేన యమకదేసనాయ సంసన్దతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సో ఇన్ద్రియయమకదేసనాయ సమేతీ’’తి. పురిమపచ్ఛిమానం అజ్ఝత్తికబాహిరానన్తి చక్ఖాదీనం పురిమానం అజ్ఝత్తికానం, ఇత్థిన్ద్రియాదీనం పచ్ఛిమానం బాహిరానం. తేసం మజ్ఝే వుత్తం ఉభయేసం ఉపకారకతాదీపనత్థన్తి అధిప్పాయో. తేన ఏవమ్పి దేసనన్తరానురోధేన జీవితిన్ద్రియస్స అనుక్కమం వత్తుం వట్టతీతి దస్సేతి. కామఞ్చేత్థ ఏవం వుత్తం, పరతో పన కిచ్చవినిచ్ఛయే ఇధ పాళియం ఆగతనియామేనేవ మనిన్ద్రియానన్తరం జీవితిన్ద్రియస్స, తదనన్తరఞ్చ ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానం కిచ్చవినిచ్ఛయం దస్సేస్సతి. సబ్బం తం దుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖభావేన, యథారహం వా దుక్ఖదుక్ఖతాదిభావేన. దువిధత్తభావానుపాలకస్సాతి రూపారూపవసేన దువిధస్స అత్తభావస్స అనుపాలకస్స. రూపారూపవసేన దువిధమ్పి హి జీవితిన్ద్రియం ఇధ గహితం. ‘‘పవత్తీ’’తి ఏతేన సహజాతధమ్మానం పవత్తనరసేన జీవితిన్ద్రియేన వేదయితానం పవత్తేతబ్బతం దీపేతి. ‘‘భావనామగ్గసమ్పయుత్త’’న్తి ఇమినా ఫలభూతం అఞ్ఞిన్ద్రియం నివత్తేతి. భావనాగహణఞ్చేత్థ సక్కా అవత్తుం. ‘‘భావేతబ్బత్తా’’తి వుత్తత్తా భావనాభావో పాకటోవ. దస్సనానన్తరాతి సమానజాతిభూమికేన అబ్యవహితతం సన్ధాయాహ, న అనన్తరపచ్చయం.

తస్సాతి ఇన్ద్రియపచ్చయభావస్స. అనఞ్ఞసాధారణత్తాతి అఞ్ఞేహి అనిన్ద్రియేహి అసాధారణత్తా. ఏవం సామత్థియతో కిచ్చవిసేసం వవత్థపేత్వా పకరణతోపి తం దస్సేతి ‘‘ఇన్ద్రియకథాయ చ పవత్తత్తా’’తి. అఞ్ఞేసన్తి అఞ్ఞేసం ఇన్ద్రియసభావానమ్పి సహజాతధమ్మానం. యేహి తే ఇన్దట్ఠం కారేన్తి, తేసం వసవత్తాపనం నత్థి, యథా మనిన్ద్రియస్స పుబ్బఙ్గమసభావాభావతో సయఞ్చ తే అఞ్ఞదత్థు మనిన్ద్రియస్సేవ వసే వత్తన్తి. తేనాహ ‘‘తంసమ్పయుత్తానిపి హీ’’తిఆది. యది ఏవం కథం తేసం ఇన్దట్ఠోతి? ‘‘సుఖనాదిలక్ఖణే సమ్పయుత్తానం అత్తాకారానువిధాపనమత్త’’న్తి వుత్తోవాయమత్థో. ‘‘చేతసికత్తా’’తి ఇమినా సమ్పయుత్తధమ్మానం చిత్తస్స పధానతం దస్సేతి. తతో హి ‘‘చేతసికా’’తి వుచ్చన్తి. సబ్బత్థాతి వసవత్తాపనం సహజాతధమ్మానుపాలనన్తి ఏవం యావ అమతాభిముఖభావపచ్చయతా చ సమ్పయుత్తానన్తి తంకిచ్చనిద్దేసే. ‘‘అనుప్పాదనే, అనుపత్థమ్భే చ సతీ’’తి పదం ఆహరిత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. న హి పదత్థో సబ్భావం బ్యభిచరతీతి జనకుపత్థమ్భకత్తాభావేపీతి వుత్తం హోతి. తప్పచ్చయానన్తి ఇత్థిపురిసనిమిత్తాదిపచ్చయానం కమ్మాదీనం. తప్పవత్తనే నిమిత్తభావోతి ఇత్థినిమిత్తాదిఆకారరూపనిబ్బత్తనే కారణభావో. స్వాయం ఇత్థిన్ద్రియాదీనం తత్థ అత్థిభావోయేవాతి దట్ఠబ్బం. యస్మిఞ్హి సతి యం హోతి, అసతి చ న హోతి, తం తస్స కారణన్తి. ‘‘నిమిత్తభావో అనువిధాన’’న్తి ఇమినా అనువిధానసద్దస్స కమ్మత్థతం దస్సేతి. సుఖదుక్ఖభావప్పత్తా వియాతి సయం సుఖదుక్ఖసభావప్పత్తా వియ, సుఖన్తా దుక్ఖన్తా చ వియాతి అత్థో. అసన్తస్స…పే… మజ్ఝత్తాకారానుపాపనం అఞ్ఞాణుపేక్ఖనాదివసేన వేదితబ్బం. సమానజాతియన్తి అకుసలేహి సుఖదుక్ఖేహి అకుసలూపేక్ఖాయ, అబ్యాకతేహి అబ్యాకతూపేక్ఖాయ, కుసలసుఖతో కుసలూపేక్ఖాయ. తత్థాపి భూమివిభాగేనాయమత్థో భిన్దిత్వా యోజేతబ్బో. తం సబ్బం ఖన్ధవిభఙ్గే వుత్తఓళారికసుఖుమవిభాగేన దీపేతబ్బం. ఆదిసద్దేనాతి ‘‘కామరాగబ్యాపాదాదీ’’తి ఏత్థ వుత్తఆదిసద్దేన. సంయోజనసముచ్ఛిన్దనతదుపనిస్సయతా ఏవ సన్ధాయ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియస్స కిచ్చన్తరాపసుతతా వుత్తా, తస్సాపి ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనపటిప్పస్సద్ధిప్పహానకిచ్చతా లబ్భతేవ. అబ్యాపీభావతో వా అఞ్ఞాతావిన్ద్రియస్స పటిప్పస్సద్ధిప్పహానకిచ్చం న వత్తబ్బం, తతో అఞ్ఞిన్ద్రియస్సాపి తం అట్ఠకథాయం అనుద్ధటం. మగ్గానన్తరఞ్హి ఫలం ‘‘తాయ సద్ధాయ అవూపసన్తాయా’’తిఆదివచనతో (ధ. స. అట్ఠ. ౫౦౫) కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనవసేన పవత్తతి, న ఇతరం. అఞ్ఞథా అరియా సబ్బకాలం అప్పటిప్పస్సద్ధకిలేసదరథా సియుం. ఇతరస్స పన నిచ్ఛన్దరాగేసు సత్తవోహారో వియ రుళ్హివసేన పటిప్పస్సద్ధికిచ్చతా వేదితబ్బా.

ఏత్థాహ – కస్మా పన ఏత్తకానేవ ఇన్ద్రియాని వుత్తాని, ఏతాని ఏవ చ వుత్తానీతి? ఆధిపచ్చత్థసమ్భవతోతి చే. ఆధిపచ్చం నామ ఇస్సరియన్తి వుత్తమేతం. తయిదం ఆధిపచ్చం అత్తనో కిచ్చే బలవన్తి అఞ్ఞేసమ్పి సభావధమ్మానం లబ్భతేవ. పచ్చయాధీనవుత్తికా హి పచ్చయుప్పన్నా. తస్మా తే తేహి అనువత్తీయన్తి, తే చ తే అనువత్తన్తీతి? సచ్చమేతం, తథాపి అత్థి తేసం విసేసో. స్వాయం విసేసో ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిప్పవత్తియఞ్హి చక్ఖాదీనం సిద్ధమాధిపచ్చ’’న్తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౧౯) అట్ఠకథాయం దస్సితోయేవ.

అపిచ ఖన్ధపఞ్చకే యాయం సత్తపఞ్ఞత్తి, తస్సా విసేసనిస్సయో ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనానీతి తాని తావ ఆధిపచ్చత్థం ఉపాదాయ ‘‘చక్ఖున్ద్రియం…పే… మనిన్ద్రియ’’న్తిఆదితో వుత్తాని. తాని పన యేన ధమ్మేన పవత్తన్తి, అయం సో ధమ్మో తేసం ఠితిహేతూతి దస్సనత్థం జీవితం. తయిమే ఇన్ద్రియపటిబద్ధా ధమ్మా ఇమేసం వసేన ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి వోహరీయన్తీతి దస్సనత్థం భావద్వయం. స్వాయం సత్తసఞ్ఞితో ధమ్మపుఞ్జో పబన్ధవసేన పవత్తమానో ఇమాహి వేదనాహి సంకిలిస్సతీతి దస్సనత్థం వేదనాపఞ్చకం. తతో విసుద్ధత్థికానం వోదానసమ్భారదస్సనత్థం సద్ధాదిపఞ్చకం. తతో వోదానసమ్భారా ఇమేహి విసుజ్ఝన్తి, విసుద్ధిప్పత్తా, నిట్ఠితకిచ్చా చ హోన్తీతి దస్సనత్థం అన్తే అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీని తీణి వుత్తాని. సబ్బత్థ ‘‘ఆధిపచ్చత్థం ఉపాదాయా’’తి పదం యోజేతబ్బం. ఏత్తావతా అధిప్పేతత్థసిద్ధీతి అఞ్ఞేసం అగ్గహణం.

అథ వా పవత్తినివత్తీనం నిస్సయాదిదస్సనత్థమ్పి ఏతాని ఏవ వుత్తాని. పవత్తియా హి విసేసతో మూలనిస్సయభూతాని ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని. యథాహ ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో’’తిఆది (సు. ని. ౧౭౧). తస్సా ఉప్పత్తి ఇత్థిపురిసిన్ద్రియేహి. విసభాగవత్థుసరాగనిమిత్తా హి యేభుయ్యేన సత్తకాయస్స అభినిబ్బత్తి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘తిణ్ణం ఖో పన, మహారాజ, సన్నిపాతా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి, ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గబ్భో చ పచ్చుపట్ఠితో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮; ౨.౪౧౧; మి. ప. ౪.౧.౬). అవట్ఠానం జీవితిన్ద్రియేన తేన అనుపాలేతబ్బతో. తేనాహ ‘‘ఆయు ఠితి యపనా యాపనా’’తిఆది. ఉపభోగో వేదనాహి. వేదనావసేన హి ఇట్ఠాదిసబ్బవిసయుపభోగో. యథాహ – ‘‘వేదయతి వేదయతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా వేదనాతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯). ఏవం పవత్తియా నిస్సయసముప్పాదట్ఠితిసమ్భోగదస్సనత్థం చక్ఖున్ద్రియం యావ ఉపేక్ఖిన్ద్రియన్తి చుద్దసిన్ద్రియాని దేసితాని. యథా చేతాని పవత్తియా, ఏవం ఇతరాని నివత్తియా. వివట్టసన్నిస్సితేన హి నిబ్బత్తితాని సద్ధాదీని పఞ్చ ఇన్ద్రియాని నివత్తియా నిస్సయో. ఉప్పాదో అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియేన తస్స పఠమం ఉప్పజ్జనతో. అవట్ఠానం అఞ్ఞిన్ద్రియేన. ఉపభోగో అఞ్ఞాతావిన్ద్రియేన అగ్గఫలసముపభోగతో. ఏవమ్పి ఏతాని ఏవ ఇన్ద్రియాని దేసితాని. ఏత్తావతా యథాధిప్పేతత్థసిద్ధితో అఞ్ఞేసం అగ్గహణం. ఏతేనాపి నేసం దేసనానుక్కమోపి సంవణ్ణితో వేదితబ్బో.

౨౨౦. కుసలాకుసలవీరియాదీనీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన కుసలసమాధిఆదీనం, అబ్యాకతవీరియాదీనఞ్చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. పచ్చయాదీతి ఆది-సద్దేన దేసారమ్మణాదయో గహితా, యథావుత్తవీరియాదీని, చక్ఖాదీని చ సఙ్గణ్హాతి. ఇచ్చేవం సబ్బసఙ్గాహికాని వీరియిన్ద్రియాదిపదాని, చక్ఖున్ద్రియాదిపదాని చ. తేనాతి ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆదినా భూమివిభాగకథనేన. తన్నివత్తనేనాతి సబ్బేసం సబ్బభూమికత్తనివత్తనేన. అవిజ్జమానసఙ్గాహకత్తన్తి తస్సం తస్సం భూమియం అనుపలబ్భమానస్స ఇన్ద్రియస్స సఙ్గాహకతా.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా

ఇధ ఇమస్మిం ‘‘సత్తిన్ద్రియా అనారమ్మణా’’తి ఏవం ఏకన్తానారమ్మణత్తే వుచ్చమానే న ఆభట్ఠం జీవితిన్ద్రియం న భాసితం. టీకాయం పన అనాభట్ఠన్తి కతసమాసం కత్వా వుత్తం. రూపధమ్మేసు సఙ్గహితతన్తి ‘‘రూప’’న్తి గణితతం. అరూపకోట్ఠాసేన అరూపభావేన సియాపక్ఖే సఙ్గహితం. కస్మా? తస్స పరిత్తారమ్మణాదితా అత్థీతి. యస్మా పన రూపారూపమిస్సకస్సేవ వసేన సియాపక్ఖసఙ్గహో యుత్తో, న ఏకదేసస్స, తస్మా ఏకదేసస్స తం అనిచ్ఛన్తో ఆహ ‘‘అధిప్పాయో’’తి. ఇదాని తమత్థం పకాసేతుం ‘‘అరూపకోట్ఠాసేన పనా’’తిఆది వుత్తం. నవత్తబ్బతాతి పరిత్తారమ్మణాదిభావేన నవత్తబ్బతా. కథం పన రూపకోట్ఠాసేనస్సానారమ్మణస్స నవత్తబ్బతాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న హి అనారమ్మణ’’న్తిఆది. ‘‘అవిజ్జమానారమ్మణానారమ్మణేసూ’’తి ఇమినా ‘‘అనారమ్మణా’’తి బాహిరత్థసమాసో అయన్తి దస్సేతి. నవత్తబ్బేసూతి సారమ్మణభావేన నవత్తబ్బేసు. అనారమ్మణత్తాతి ఆరమ్మణరహితత్తా. ‘‘నవిన్ద్రియా సియా పరిత్తారమ్మణా, సియా మహగ్గతారమ్మణా, సియా అప్పమాణారమ్మణా, సియా న వత్తబ్బా ‘పరిత్తారమ్మణా’తిపి ‘మహగ్గతారమ్మణా’తిపి ‘అప్పమాణారమ్మణా’తిపీ’’తిఆదీసు (విభ. ౨౨౩) వియ న సారమ్మణస్సేవ నవత్తబ్బతం దస్సేతి. యథా చ న సారమ్మణస్సేవ నవత్తబ్బతాపరియాయో, అథ ఖో అనారమ్మణస్సాపీతి సారమ్మణే నియమాభావో. ఏవం నవత్తబ్బం సారమ్మణమేవాతి అయమ్పి నియమో నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘నవత్తబ్బస్స వా సారమ్మణత’’న్తి ఆహ. తస్స న దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘న హీ’’తిఆదినా తమేవత్థం వివరతి.

తత్థ రూపనిబ్బానానం సుఖాదిసమ్పయుత్తభావేన నవత్తబ్బతా, న పరిత్తారమ్మణాదిభావేనాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘అథాపీ’’తిఆది. తత్థ అథాపి వత్తతీతి సమ్బన్ధో. సియా అనారమ్మణన్తిపి వత్తబ్బం సియాతి అనారమ్మణం ధమ్మాయతనం సారమ్మణేహి విసుం కత్వా ఏవం వత్తబ్బం సియా. నవత్తబ్బ-సద్దో యది సారమ్మణేస్వేవ వత్తేయ్య, న చేవం వుత్తం, అవచనే చ అఞ్ఞం కారణం నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న హి పఞ్హపుచ్ఛకే సావసేసా దేసనా అత్థీ’’తి. తస్మా నవత్తబ్బ-సద్దో అనారమ్మణేసుపి వత్తతేవాతి అధిప్పాయో. యాపి ‘‘అట్ఠిన్ద్రియా సియా అజ్ఝత్తారమ్మణా’’తి అజ్ఝత్తారమ్మణాదిభావేన నవత్తబ్బతా వుత్తా, సా జీవితిన్ద్రియస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకాలే పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావమత్తారమ్మణతం సన్ధాయ వుత్తా, న సారమ్మణస్సేవ నవత్తబ్బతాదస్సనత్థం, నాపి అనారమ్మణస్స పరిత్తారమ్మణాదిభావేన నవత్తబ్బతాభావదస్సనత్థన్తి దస్సేన్తో ‘‘అట్ఠిన్ద్రియా సియా అజ్ఝత్తారమ్మణాతి ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సియా అజ్ఝత్తారమ్మణాతీతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన అవసిట్ఠపాళిసఙ్గణ్హనేన ‘‘సియా న వత్తబ్బా ‘అజ్ఝత్తారమ్మణా’తిపి ‘బహిద్ధారమ్మణా’తిపి ‘అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా’తిపీ’’తి ఇమాయ పాళియా వుత్తమత్థం జీవితిన్ద్రియస్స దస్సేన్తో ‘‘జీవితిన్ద్రియస్స…పే… నవత్తబ్బతా వేదితబ్బా’’తి ఆహ, తం వుత్తత్థమేవ.

పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇన్ద్రియవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.