౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౧౭౨. అభిధమ్మే చ ఆగతాతి ఇమస్మిం ధాతువిభఙ్గే అభిధమ్మభాజనీయపఞ్హపుచ్ఛకేసు, నిక్ఖేపకణ్డధమ్మహదయవిభఙ్గాదీసు చ దేసనారుళ్హా. యథా పన సుత్తన్తే అభిధమ్మే చ ఆగతా ఖన్ధాదయో సుత్తన్తే దేసితనియామేన ఖన్ధవిభఙ్గాదీసు సుత్తన్తభాజనీయవసేన విభత్తా, ఏవమిధాపి చక్ఖుధాతాదయో సుత్తన్తభాజనీయవసేన విభజితబ్బా సియుం. తత్థ ఖన్ధాదీనం సబ్బసఙ్గాహకో అభిధమ్మదేసనావిసిట్ఠో సుత్తన్తే ఆగతో అఞ్ఞో దేసేతబ్బాకారో నత్థీతి తే రూపక్ఖన్ధాదివసేనేవ సుత్తన్తభాజనీయే దేసితా, ధాతూనం పన సో అత్థీతి తే తిణ్ణం ధాతుఛక్కానం వసేన ఇధ దేసితాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుత్తన్తేస్వేవ…పే… విభత్తన్తి వేదితబ్బ’’న్తి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సబ్బా ధాతుయో ఛహి ఛహి ధాతూహి సఙ్ఖిపిత్వా’’తి.

కథం పన ఛసు ఛసు ధాతూసు అట్ఠారసన్నం ధాతూనం సమవరోధోతి? సభావనిస్సయద్వారారమ్మణసమ్పయోగసామఞ్ఞతో. తత్థ పఠమఛక్కే తావ పథవీతేజోవాయోధాతుయో సభావతో ఫోట్ఠబ్బధాతు. ఆపోధాతుఆకాసధాతుయో ధమ్మధాతుఏకదేసో. విఞ్ఞాణధాతు సత్తవిఞ్ఞాణధాతుయో. చతుధాతుగ్గహణేన చేత్థ తదాయత్తవుత్తికా నిస్సయాపదేసేన, విఞ్ఞాణధాతుయా ద్వారారమ్మణభావేన వా అవసిట్ఠా రూపధాతుయో సమవరుద్ధా, విఞ్ఞాణధాతుగ్గహణేన తంసమ్పయోగతో ధమ్మధాతుఏకదేసోతి ఏవం సబ్బధాతుసమవరోధో దట్ఠబ్బో. దుతియే ఛపి ధాతుయో సభావతో, ధమ్మాయతనేకదేసో, తంసమ్పయోగతో సత్తవిఞ్ఞాణధాతుయో, యథారహం తేసం నిస్సయద్వారారమ్మణభావతో అవసిట్ఠధాతుయో సమవరుద్ధా. తతియఛక్కేపి ఏసేవ నయో. ఏవమేత్థ ఛసు ఛసు ధాతూసు అట్ఠారసన్నం ధాతూనం సమవరోధో దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బా ధాతుయో ఛహి ఛహి ధాతూహి సఙ్ఖిపిత్వా’’తి.

సుఞ్ఞోతి అత్తసుఞ్ఞో, తేన ససభావతాయ చ ఇధ ధాతువోహారోతి ఆహ ‘‘సుఞ్ఞే సభావమత్తే నిరుళ్హో ధాతుసద్దో’’తి. తంతంభూతవివిత్తతా రూపపరియన్తోవ ఆకాసోతి యేహి వివిత్తో, యేసఞ్చ పరిచ్ఛేదో, తేహి అసమ్ఫుట్ఠతా తేసం బ్యాపకభావే సతి న హోతీతి ఆహ ‘‘చతూహి మహాభూతేహి అబ్యాపితభావో’’తి. పరిచ్ఛిన్నవుత్తీని హి భూతానీతి.

౧౭౩. అవయవవినిముత్తో సముదాయో నామ కోచి నత్థీతి పురిమత్థం అసమ్భావేన్తో ‘‘ద్వే ఏవ వా’’తిఆదినా సముదాయేన వినా దుతియత్థమాహ. పచ్చత్తం అత్తని జాతతన్తి పాటిపుగ్గలికతం.

పాటియేక్కో కోట్ఠాసోతి వా లోమాదిఇతరకోట్ఠాసేహి అసమ్మిస్సో విసుం ఏకో పథవీకోట్ఠాసోతి అత్థో.

పయోగన్తి భావనాపయోగం. వీరియన్తి భావనానిప్ఫాదకం ఉస్సాహం. ఆయూహనన్తి తాదిసం చేతనం.

ధాతుపటిక్కూలవణ్ణమనసికారానన్తి ధాతుమనసికారపటిక్కూలమనసికారవణ్ణమనసికారానం. అబ్యాపారతాయాతి ‘‘అహమేతం నిప్ఫాదేమి, మమ ఏసా నిప్ఫాదనా’’తి చేతనారహితతాయ. కరోన్తీతి ఆభోగపచ్చవేక్ఖణాని ఉప్పాదేన్తి.

లక్ఖణవసేనాతి సభావవసేన. సో పన యస్మా పథవీధాతుయా కక్ఖళఖరతా హోతీతి ఆహ ‘‘కక్ఖళం ఖరిగతన్తిఆదివచనం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి.

వేకన్తకం నామ సబ్బలోహచ్ఛేదనసమత్థం లోహం. తథా హి తం వికన్తతి ఛిన్దతీతి వికన్తం, వికన్తమేవ వేకన్తకన్తి వుచ్చతి. లోహసదిసన్తి లోహాకారం లోహమలం వియ ఘనసహితం హుత్వా తిట్ఠతి. తాపేత్వా తాళితం పన ఛిన్నం ఛిన్నం హుత్వా విసరతి, ముదు మట్ఠం కమ్మనియం వా న హోతి, తేన ‘‘లోహవిజాతీ’’తి వుచ్చతీతి. తిపుతమ్బాదీహీతి తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం, సీసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం, జసదతమ్బే మిస్సేత్వా కతం ఆరకూటం. యం పన కేవలం జసదధాతువినిగ్గతం, యం ‘‘పిత్తల’’న్తిపి వదన్తి, తం ఇధ నాధిప్పేతం, యథావుత్తమిస్సకమేవ పన గహేత్వా ‘‘కిత్తిమ’’న్తి వుత్తం.

నిదస్సనమత్తన్తి ముత్తానం జాతితో అనేకభేదత్తా వుత్తం. తథా హి హత్థికుమ్భం వరాహదాఠం భుజఙ్గసీసం వలాహకూటం వేణుపబ్బం మచ్ఛసిరో సఙ్ఖో సిప్పీతి అట్ఠ ముత్తాయోనియో. తత్థ హత్థికుమ్భజా పీతవణ్ణా పభాహీనా. వరాహదాఠజా వరాహదాఠవణ్ణావ. భుజఙ్గసీసజా నీలాదివణ్ణా సువిసుద్ధా, వట్టలా చ. వలాహకజా భాసురా దుబ్బిభాగరూపా రత్తిభాగే అన్ధకారం విధమన్తా తిట్ఠన్తి, దేవూపభోగా ఏవ హోన్తి. వేణుపబ్బజా కారఫలసమానవణ్ణా, న భాసురా, తే చ వేళవో అమనుస్సగోచరే ఏవ పదేసే జాయన్తి. మచ్ఛసీసజా పాఠీనపిట్ఠిసమానవణ్ణా, వట్టలా, లఘవో చ హోన్తి పభావిహీనా, తే చ మచ్ఛా సముద్దమజ్ఝేయేవ జాయన్తి. సఙ్ఖజా సఙ్ఖోరచ్ఛవివణ్ణా, కోలప్పమాణాపి హోన్తి పభావిహీనావ. సిప్పిజా పన పభావిసేసయుత్తావ హోన్తి నానాసణ్ఠానా. ఏవం జాతితో అట్ఠవిధాసు ముత్తాసు యా మచ్ఛసఙ్ఖసిప్పిజా, తా సాముద్దికా. భుజఙ్గజాపి కాచి సాముద్దికాతి వదన్తి, ఇతరా అసాముద్దికా. తేన వుత్తం ‘‘సాముద్దికముత్తాతి నిదస్సనమత్తమేతం, సబ్బాపి పన ముత్తా ముత్తా ఏవా’’తి. బహులతో వా అట్ఠకథాయం ఏతం వుత్తం ‘‘ముత్తాతి సాముద్దికముత్తా’’తి. బహులఞ్హి లోకే సాముద్దికావ ముత్తా దిస్సన్తి. తత్థాపి సిప్పిజావ, ఇతరా కదాచి కాచీతి.

౧౭౪. ఇధ నత్థి నియమో కేవలం ద్రవభావస్సేవ అధిప్పేతత్తా.

౧౭౫. నిసితభావేనాతి సన్తాపనాదివసప్పవత్తేన తిఖిణభావేన. ఉస్మాకారఞ్హి నిసానం ఇధ నిసితభావో. పాకతికోతి సాభావికో కాయుస్మాతి అధిప్పేతో. సదాతి సబ్బకాలం యావ జీవితిన్ద్రియం పవత్తతి. పేతగ్గి నిజ్ఝామతణ్హికపేతగ్గి. ఇధాతి బాహిరతేజోధాతుకథాయం.

౧౭౬. వాయనం బీజనం, తం పన థామసా పవత్తీతి ఆహ ‘‘సవేగగమనవసేనా’’తి. సముదీరణం అల్లపరిసోసనం, భూతసఙ్ఘాతస్స దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావో వా.

౧౭౭. భిత్తిచ్ఛిద్దాదివసేన లబ్భమానం అజటాకాసం నిస్సాయేవ పరిచ్ఛేదాకాసస్స పరికమ్మకరణన్తి ఆహ ‘‘అజటాకాసస్స చ కథితత’’న్తి.

౧౭౯. సుఖదుక్ఖఫోట్ఠబ్బసముట్ఠాపనపచ్చయభావేనాతి ఇట్ఠానిట్ఠఫోట్ఠబ్బానం నిబ్బత్తకభూతేన పచ్చయభావేన. కస్స పన సో పచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘సరీరట్ఠకఉతుస్సా’’తి. పచ్చయభావేనాతి చ హేతుమ్హి కరణవచనం. తేన హి కారణభూతేన సుఖదుక్ఖఫోట్ఠబ్బానం యథావుత్తసమత్థతా హోతీతి. ‘‘తథేవా’’తి ఇమినా ‘‘యథాబలం సరీరేకదేససకలసరీర’’న్తి ఇదం అనుకడ్ఢతి. ఏవన్తి అత్తనో ఫలూపచారసిద్ధేన ఫరణప్పకారేన. ఏతేసన్తి సుఖాదీనం. ‘‘ఓళారికప్పవత్తి ఏవ వా ఫరణ’’న్తి ఇమినా నిరుపచారం ఏతేసం ఫరణట్ఠం దస్సేతి. ఉభయవతోతి సుఖదుక్ఖవతో, సోమనస్సదోమనస్సవతో చ, ఫరణాఫరణట్ఠానవతో వా.

౧౮౧. ఏత్థ వుత్తం సఙ్కప్పన్తి ఏతస్మిం ‘‘సఙ్కప్పో కామో’’తిఆదికే (మహాని. ౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮) నిద్దేసపదేసే వుత్తం సఙ్కప్పం. తత్థ హి కిలేసకామోవ ‘‘సఙ్కప్పరాగో పురిసస్స కామో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౬.౬౩; కథా. ౫౧౩) వియ. వత్థుకామస్స తథా తథా సఙ్కప్పనతో పరికప్పనతో ‘‘సఙ్కప్పో’’తి వుత్తో, న వితక్కోతి అయమేత్థ అత్థో వుత్తో. టీకాయం పన వితక్కవసేన అత్థం దస్సేతుం ‘‘సోపి హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్రాపి పురిమో ఏవత్థో అధిప్పేతోతి చే, సమ్పిణ్డనత్థో పి-సద్దో నిరత్థకో సియా, ‘‘కిలేససన్థవసమ్భవతో’’తి చ న వత్తబ్బం సియా, పరతో చ ‘‘బ్యాపాదవచనేన బ్యాపాదవితక్కం దస్సేతీ’’తి వక్ఖతి. కిలేసకామో విభత్తో కిలేససమ్పయుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. కామపటిబద్ధాతి ఏత్థ కామ-సద్దేన వత్థుకామాపి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా.

౧౮౨. ఉభయత్థ ఉప్పన్నోతి సత్తేసు, సఙ్ఖారేసూతి ఉభయత్థ ఉప్పన్నో, సత్తాకారో, సఙ్ఖారాకారోతి వా ఆరమ్మణస్స ఉభయాకారగ్గహణవసేన ఉప్పన్నో. కమ్మపథవిసేసో, కమ్మపథవినాసకో చ కమ్మపథభేదోతి దస్సేతుం ‘‘అభిజ్ఝాసంయోగేనా’’తిఆది వుత్తం. తథా విహింసాయ విహింసావితక్కం దస్సేతీతి యోజనా. విహింసాయాతి చ విహింసావచనేనాతి అత్థో. యథాసమ్భవం పాణాతిపాతాదివసేనాతి ఆది-సద్దేన అదిన్నాదానముసావాదపేసుఞ్ఞఫరుసవాచాసమ్ఫప్పలాపే సఙ్గణ్హాతి. సబ్బ…పే… సఙ్గాహకేహి కామనేక్ఖమ్మధాతూహి. ద్వే ద్వేతి బ్యాపాదవిహింసాధాతుయో, అబ్యాపాదఅవిహింసాధాతుయో చ. ‘‘ఏత్థాతి పనా’’తిఆదినా సంకిలేసవోదానానం సఙ్కరభావస్స అనిట్ఠాపజ్జనస్స చ దస్సనేన పురిమంయేవ అత్థం బ్యతిరేకముఖేన సమ్పాదేతి.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.