౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౧౮౩. ఆవేణికత్థో అతిసయత్థో చ విసేససద్దో హోతీతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘పుగ్గలన్తరాసాధారణం, నీలాదిసబ్బరూపసాధారణఞ్చా’’తి వుత్తం. అసాధారణకారణేనాపి హి నిద్దేసో హోతి యథా ‘‘భేరిసద్దో, యవఙ్కురో’’తి. అతిసయకారణేనపి యథా ‘‘అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకం యథాభూతం పజానాతీ’’తి (కథా. ౩౫౫; పటి. మ. ౨.౪౪). ధాతుఅత్థో ఏవాతి ‘‘ధాతు’’ఇతి ఇమస్స ధాతుసద్దస్సేవ అత్థో. ధాతువచనీయో హి అత్థో ఉపసగ్గేన జోతీయతి.

పురిమేన అసదిసో విధానధారణత్థానం పాకటో భేదోతి. విసభాగలక్ఖణా విసదిససభావా అవయవా భాగా, తేసు.

యథాసమ్భవన్తి కిరియామనోధాతు ఉపనిస్సయకోటియా, విపాకమనోధాతు విపాకమనోవిఞ్ఞాణస్స అనన్తరాదినాపి, ఇతరస్స సబ్బాపి ఉపనిస్సయకోటియావ. ధమ్మధాతు పన వేదనాదికా సహజాతా సహజాతాదినా, అసహజాతా అనన్తరాదినా, ఉపనిస్సయేన ఆరమ్మణాదినా చ మనోవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయోతి ఏవం మనోధాతుధమ్మధాతూనం మనోవిఞ్ఞాణస్స హేతుభావో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో. ద్వారభూతమనోపి సుత్తే ‘‘మనోధాతూ’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ద్వారభూతమనోవసేన వా’’తి. తస్సా మనోధాతుయా మనోవిఞ్ఞాణస్స హేతుభావో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బోతి సమ్బన్ధో.

పురిమనయేనాతి విసేసనం దుతియనయస్స హీనత్తికవసేనేవ విభత్తత్తా. నానాధాతూనఞ్చ చక్ఖుధాతుఆదీనన్తి సమ్బన్ధో.

న హి ద్వే మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో సన్తి అట్ఠారసధాతువిభాగదస్సనేతి అధిప్పాయో. ఖన్ధాయతనధాతిన్ద్రియానంయేవ వసేన సఙ్ఖేపాదివిభాగదస్సనం తేసం బహులం పరిఞ్ఞేయ్యధమ్మసఙ్గణ్హనతో. సచ్చదేసనా పన అతిసంఖిత్తభావతోయేవేత్థ బహికతా.

నిజ్జీవస్సాతిఆది విసేసతో సత్తసుఞ్ఞతాదీపనత్థా ధాతుదేసనాతి కత్వా వుత్తం. పురిమనయో అఞ్ఞేసమ్పి కమవుత్తీనం ధాతూనం సమ్భవతీతి అధిప్పాయేన వుత్తోతి ‘‘మనోధాతుయేవ వా’’తిఆదినా దుతియనయో వుత్తో. తత్థ అవిజ్జమానేపి పురేచరానుచరభావేతి పురేచరానుచరాభిసన్ధియా అభావేపి కేవలం అనన్తరపుబ్బకాలఅనన్తరాపరకాలతాయ మనోధాతు పురేచరానుచరా వియ దట్ఠబ్బాతి వుత్తా.

‘‘అఞ్ఞం అగ్గహేత్వా పవత్తితుం అసమత్థతాయా’’తి ఏతేన విఞ్ఞాణస్స ఏకన్తసారమ్మణతాదస్సనేన ‘‘ఆరమ్మణేన వినా సయమేవ నీలాదిఆభాసం చిత్తం పవత్తతీ’’తి ఏవం పవత్తితం విఞ్ఞాణవాదం పటిసేధేతి.

౧౮౪. ఏకనానాసన్తానగతానన్తి ఏకసన్తానగతానం అభిన్నసన్తానగతానం ద్వారానం, నానాసన్తానగతానం భిన్నసన్తానగతానం ఆరమ్మణానన్తి యోజనా. ఏకనానాజాతికత్తాతి చక్ఖాదిఏకేకజాతికత్తా ద్వారానం, నీలాదిఅనేకజాతికత్తా ఆరమ్మణానం.

చక్ఖాది ఏకమ్పి విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, రూపాది పన అనేకమేవ సంహతన్తి ఇమస్స వా అత్థవిసేసస్స దస్సనత్థం చక్ఖురూపాదీసు వచనభేదో కతో. కిం పన కారణం చక్ఖాది ఏకమ్పి విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, రూపాది పన అనేకమేవాతి? పచ్చయభావవిసేసతో. చక్ఖు హి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయేహి పచ్చయో హోన్తం అత్థిభావేనేవ హోతి తస్మిం సతి తస్స భావతో, అసతి అభావతో, యతో తం అత్థిఅవిగతపచ్చయేహిస్స పచ్చయో హోతీతి వుచ్చతీతి. తంనిస్సయతా చస్స న ఏకదేసేన అల్లీయనవసేన ఇచ్ఛితబ్బా అరూపభావతో, అథ ఖో గరురాజాదీసు సిస్సరాజపురిసాదీనం వియ తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ. ఇతరే చ పచ్చయా తేన తేన విసేసేన వేదితబ్బా. స్వాయం పచ్చయభావో న ఏకస్మిం న సమ్భవతీతి ఏకమ్పి చక్ఖు చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చా’’తి ఏకవచననిద్దేసో కతో.

రూపం పన యదిపి చక్ఖు వియ పురేజాతఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి పచ్చయో హోతి పురేతరం ఉప్పన్నం హుత్వా విజ్జమానక్ఖణేయేవ ఉపకారకత్తా, తథాపి అనేకమేవ సంహతం హుత్వా పచ్చయో హోతి ఆరమ్మణభావతో. యఞ్హి పచ్చయధమ్మం సభావభూతం, పరికప్పితాకారమత్తం వా విఞ్ఞాణం విభావేన్తం పవత్తతి, తదఞ్ఞేసఞ్చ సతిపి పచ్చయభావే సో తస్స సారమ్మణసభావతో యం కిఞ్చి అనాలమ్బిత్వా పవత్తితుం అసమత్థస్స ఓలుబ్భ పవత్తికారణతాయ ఆలమ్బనీయతో ఆరమ్మణం నామ. తస్స యస్మా యథా యథా సభావూపలద్ధి విఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయలాభో, తస్మా చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపం ఆరబ్భ పవత్తమానం తస్స సభావం విభావేన్తమేవ పవత్తతి. సా చస్స ఇన్ద్రియాధీనవుత్తికస్స ఆరమ్మణసభావూపలద్ధి న ఏకద్వికలాపగతవణ్ణవసేనేవ హోతి, నాపి కతిపయకలాపవణ్ణవసేన, అథ ఖో ఆభోగానురూపం ఆపాథగతవణ్ణవసేనాతి అనేకమేవ రూపం సంహచ్చకారితాయ విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీతి దస్సేన్తో భగవా ‘‘రూపే చా’’తి బహువచనేన నిద్దిసి.

యం పన ‘‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా, తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧) వుత్తం, తం కథన్తి? తమ్పి యాదిసం రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో, తాదిసమేవ సన్ధాయ వుత్తం. కీదిసం పన తన్తి? సముదితన్తి పాకటోయమత్థో. ఏవఞ్చ కత్వా యదేకే వదన్తి ‘‘ఆయతనసల్లక్ఖణవసేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో సల్లక్ఖణారమ్మణా, న దబ్యసల్లక్ఖణవసేనా’’తి, తం యుత్తమేవ హోతి. న చేత్థ సముదాయారమ్మణతా ఆసఙ్కితబ్బా సముదాయాభోగస్సేవ అభావతో, సముదితా పన వణ్ణధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయా హోన్తి. కథం పన పచ్చేకం అసమత్థా సముదితా ఆరమ్మణా హోన్తి, న హి పచ్చేకం దట్ఠుం అసక్కోన్తా అన్ధా సముదితా పస్సన్తీతి? నయిదమేకన్తికం విసుం అసమత్థానం సివికావహనాదీసు సమత్థతాయ దస్సనతో. కేసాదీనఞ్చ యస్మిం ఠానే ఠితానం పచ్చేకం వణ్ణం గహేతుం న సక్కా, తస్మింయేవ ఠానే సముదితానం తం గహేతుం సక్కాతి భియ్యోపి తేసం సంహచ్చకారితా పరిబ్యత్తా. ఏతేన కిం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పరమాణురూపం ఆరమ్మణం, ఉదాహు తంసముదాయోతిఆదికా చోదనా పటిక్ఖిత్తా వేదితబ్బా. ‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చా’’తిఆదీసుపి అయమేవ నయో.

ఏవమ్పి అత్థో లబ్భతీతి ‘‘మనోధాతుయాపీ’’తి పి-సద్దేన న కేవలం జవనపరియోసానా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయేవ సమ్పిణ్డీయతి, అథ ఖో తదారమ్మణభవఙ్గసఙ్ఖాతాపి సమ్పిణ్డీయతీతి ఏవమ్పి అత్థో లబ్భతి, సమ్భవతీతి అత్థో. ఏవం సతీతి ఏవం అఞ్ఞమనోధాతుప్పవత్తియా ఓరం పవత్తచిత్తానం మనోవిఞ్ఞాణధాతుతాదస్సనే సతి. సతిపి మనసో సమ్భూతభావే మనోధాతుయా మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావప్పసఙ్గో న హోతియేవ తంసభావస్సేవ మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావేన నిద్దిట్ఠత్తా. ఇదాని తమేవత్థం ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుమనోధాతూ’’తిఆదినా పాకటతరం కరోతి. తబ్బిధురసభావేనాతి పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతూహి విసదిససభావేన. ఉప్పత్తిట్ఠానేన చాతి మనోధాతుకిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతుఆదీహి పరిచ్ఛిన్నేన ఉప్పజ్జనట్ఠానేన చ. ఇదాని ఏకత్తగ్గహణం వినాపి యథావుత్తస్స అత్థస్స సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘అనుపనీతేపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సామఞ్ఞవసేనాతి సదిసతావసేన. తస్సాతి భవఙ్గానన్తరం ఉప్పన్నచిత్తస్స. అమనోవిఞ్ఞాణధాతుభావాసిద్ధితోతి మనోధాతుభావాసిద్ధితో. న హి ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాపి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరం ఉప్పజ్జతి చిత్తం…పే… తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి ఇదం వచనం భవఙ్గానన్తరం ఉప్పన్నచిత్తస్స మనోధాతుభావం సాధేతి. సిద్ధే హి మనోధాతుభావే తం తస్స నివత్తకం సియాతి అధిప్పాయో. మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా పన ఉప్పన్నస్స చిత్తస్స మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావదీపకం వచనం తాదిసాయ మనోధాతుయాపి మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావమేవ దీపేయ్యాతి కథం తస్సా నివత్తకం సియాతి ఆహ ‘‘న హి యం చోదీయతి, తదేవ పరిహారాయ హోతీ’’తి.

యది ఏవం పఞ్చద్వారావజ్జనస్స మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావాపత్తి ఏవాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘మనోధాతుయాపీ’’తిఆది. పఞ్చవిఞ్ఞాణేహి మనోధాతూహి చ విసిట్ఠో సభావో పఞ్చవిఞ్ఞాణ…పే… సభావో, తస్స వసేన. చుతిపటిసన్ధిభవఙ్గానన్తి తదారమ్మణమ్పి భవఙ్గన్తోగధం కత్వా వుత్తం. జవనావసానానీతి వా జవనారమ్మణత్తా తదారమ్మణమ్పి గహితం దట్ఠబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ఛద్వారికచిత్తేహి వా’’తిఆది.

విసుం కాతుం యుత్తన్తి ఆవజ్జనమ్పి యదిపి రూపాదివిసయం హోతి, జవనం వియ ఆరమ్మణరసానుభవనం పన న హోతీతి ఏదిసే ఠానే విసుం కాతబ్బమేవ. మనో చాతి చ-సద్దో ‘‘మనఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదీసు వియ న సమ్పిణ్డనత్థో, అథ ఖో బ్యతిరేకత్థో దట్ఠబ్బో.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.