౧౦. దసకమాతికావణ్ణనా

౭౬౦. ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం. అతీతమ్పి అద్ధానం జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం. అనాగతమ్పి అద్ధానం జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం. యమ్పిస్స తం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తమ్పి ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి ఞాణం. భవపచ్చయా…పే… అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా…పే… నిరోధధమ్మ’’న్తి (సం. ని. ౨.౩౪) ఏవమాగతాని సత్తసత్తతి ఞాణాని. ‘‘జరామరణే ఞాణం, జరామరణసముదయే ఞాణం, జరామరణనిరోధే ఞాణం, జరామరణనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం. జాతియా ఞాణం…పే… సఙ్ఖారేసు ఞాణం…పే… పటిపదాయ ఞాణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౩౩) ఏవమాగతాని చతుచత్తారీసం ఞాణాని. సుతమయఞాణాదీని అనావరణఞాణపరియోసానాని పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. మాతికా ౧.౧ ఆదయో) ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని. తేనాహ ‘‘తేసత్తతి పన…పే… న సంయుత్తకే’’తి. ‘‘సంయుత్తకే’’తి వా ఇదం ‘‘సత్తసత్తతి ఞాణానీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం, న ‘‘తేసత్తతీ’’తి ఇమినా. అఞ్ఞత్థ నిక్ఖేపకణ్డాదీసు. యథా సమ్మాపటివేధాభావతో మిచ్ఛాఞాణాది థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణుకో వియ ఆరమ్మణే చఞ్చలం హోతి, న ఏవం హోతి యథాభూతావబోధకం ఞాణన్తి ఆహ ‘‘యాథావపటివేధతో సయఞ్చ అకమ్పియ’’న్తి. అధిబలకరణం ఉపత్థమ్భనన్తి తం పుగ్గలే ఆరోపేన్తో ఆహ ‘‘పుగ్గలఞ్చ…పే… కరోతీ’’తి. విసభాగధమ్మేసు వా అకమ్పియత్థో, సభాగధమ్మేసు ఉపత్థమ్భనత్థో వేదితబ్బో.

అభిముఖం గచ్ఛన్తీతి ‘‘ఉపగచ్ఛన్తీ’’తి పదస్స అత్థవచనం. ఉపగమనఞ్చేత్థ సబ్బఞ్ఞుతాయ పటిజాననమేవాతి వుత్తం ‘‘పటిజాననవసేనా’’తి. అట్ఠ వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఏత్థాపి పటిజాననవసేన సబ్బఞ్ఞుతన్తి యోజేతబ్బం. అట్ఠసు పరిసాసు దస్సితఅకమ్పియఞాణయుత్తోతి సమ్బన్ధో.

ఫలసమ్పత్తిపవత్తీతి సప్పురిసూపనిస్సయాదీనం కారణసమ్పత్తీనం ఫలభూతాయ పతిరూపదేసవాసఅత్తసమ్మాపణిధిఆదిసమ్పత్తియా పవత్తనం. ఆది-సద్దేన సుత్తసేసా సఙ్గహితా. తత్థ సప్పురిసూపనిస్సయాదికే. కస్మా పనేత్థ సమానే అత్థకిచ్చే పటివేధఞాణస్స వియ దేసనాఞాణస్సాపి యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానతా న వుత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘పటివేధనిట్ఠత్తా’’తిఆది. పటివేధనిట్ఠత్తాతి పటివేధస్స పరియోసానత్తా. తేనాతి పటివేధపరియోసానభూతేన అరహత్తమగ్గఞాణేన. తదధిగమేన హి సమ్పత్తసకలసబ్బఞ్ఞుగుణో భగవా అనన్తపటిభానో అనుపమాయ బుద్ధలీళాయ ధమ్మం దేసేతుం సమత్థో అహోసి. ‘‘పటిలద్ధస్సాపీ’’తి ఇమినా సబ్బథా లభాపకస్స పటివేధానురూపతా దేసనాఞాణస్స అసక్కుణేయ్యాతి దీపేతి, తేన చ పటివేధనమత్తేనేత్థ అత్థసిద్ధీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘దేసనాఞాణస్సా’’తిఆది.

హానభాగియధమ్మన్తి వా హానభాగియభావస్స కారణం. కామసహగతసఞ్ఞాదిధమ్మన్తి కామగుణారమ్మణం సఞ్ఞామనసికారాదిం. పుబ్బేవ కతాభిసఙ్ఖారాదిన్తి ‘‘చన్దే వా సూరియే వా ఏత్తకం గతే వుట్ఠహిస్సామీ’’తిఆదినా సమాపజ్జనతో పుబ్బే పవత్తచిత్తాభిసఙ్ఖారపరికమ్మాదిం.

తదభావగ్గహణేనాతి కిలేసావరణాభావగ్గహణేన. ఠితిన్తి అత్థిభావం. తబ్బిపరీతాయాతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా. ఠానాభావన్తి అప్పవత్తిం, నత్థిభావం వా. ఉపరీతి ఇమిస్సా బలానం అనుక్కమకథాయ ఉపరి అనన్తరమేవ. విపాకావరణాభావదస్సనాదికస్సాతి ఆది-సద్దేన కమ్మావరణాభావదస్సనం సఙ్గణ్హాతి. ఇతరన్తి అధిగమస్స అట్ఠానదస్సనం. తంసహితానం ధాతూనన్తి రాగాదిసహితానం సభావానం. వేమత్తతా చ తేసం పచ్చయవిసేససిద్ధేన అవత్థాదివిసేసేన వేదితబ్బా. చరియాహేతూనన్తి రాగాదిచరియాకారణభూతానం ధమ్మానం.