౧౦. దసకనిద్దేసో

పఠమబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౦౯. న ఠానన్తి అట్ఠానం, అనుపలబ్భనత్థో అయమకారోతి ఆహ ‘‘అవిజ్జమానం ఠానం అట్ఠాన’’న్తి. అభావత్థో వా, న అఞ్ఞపటిపక్ఖాదిఅత్థోతి ఆహ ‘‘నత్థి ఠానన్తి వా అట్ఠాన’’న్తి. కో పనేతస్స అత్థద్వయస్స విసేసోతి? పఠమో హేతుపచ్చయేహి అనుపలబ్భమానతం వదతి, దుతియో సబ్బేన సబ్బం అభావన్తి అయమేతేసం విసేసో. తణ్హుపాదానాదీనమ్పి సుఖతో ఉపగమనస్స హేతుభావే దిట్ఠివిపల్లాసస్స సో సాతిసయో అసుఖేపి దళ్హం పవత్తాపనతోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠివిపల్లాసోవ…పే… అధిప్పేత’’న్తి. ‘‘అత్తదిట్ఠివసేనా’’తి కస్మా విసేసేత్వా వుత్తం, నను అరియసావకస్స సబ్బాపి దిట్ఠియో నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, అత్తదిట్ఠిసన్నిస్సయా పన సబ్బదిట్ఠియోతి దస్సేతుం ‘‘అత్తదిట్ఠివసేనాతి పధానదిట్ఠిమాహా’’తి వుత్తం. భేదానురూపస్స వత్థునో. భేదానురూపేన ‘‘అధమ్మే ధమ్మో’’తిఆదినయప్పవత్తేన.

సో ఏవాతి యో లిఙ్గే అపరివత్తే తస్మిం అత్తభావే భవఙ్గజీవితిన్ద్రియప్పబన్ధో, సో ఏవ. తఞ్హి ఉపాదాయ ఏకజాతిసమఞ్ఞా, న చేత్థ భావకలాపజీవితిన్ద్రియస్స వసేన చోదనా కాతబ్బా తదఞ్ఞస్సేవ అధిప్పేతత్తా. తఞ్హి తత్థ అవిచ్ఛేదవుత్తియా పబన్ధవోహారం లభతి, ఇతరమ్పి వా భావానుపాలనతాసామఞ్ఞేనాతి అనోకాసావ చోదనా.

సపత్తవసేన యోజేతబ్బన్తి ‘‘సపత్తం మారేమీతి అభిసన్ధినా సపత్తేన నిపన్నట్ఠానే నిపన్నం మనుస్సభూతో మనుస్సభూతం మాతరం పితరం వా మారేన్తో’’తిఆదినా యోజేతబ్బం. సబ్బత్థాతి చతూసుపి వికప్పేసు. పురిమం అభిసన్ధిచిత్తన్తి పుబ్బభాగియో మరణాధిప్పాయో. అప్పమాణం తేన అత్థసిద్ధియా అభావతో. పుథుజ్జనస్సేవ తం దిన్నం హోతీతి ఏత్థ యథా అరహత్తం పత్వా పరిభుత్తమ్పి పుథుజ్జనకాలే దిన్నం పుథుజ్జనదానమేవ హోతి, ఏవం మరణాధిప్పాయేన పుథుజ్జనకాలే పహారే దిన్నే అరహత్తం పత్వా తేనేవ పహారేన మతే కస్మా అరహన్తఘాతోయేవ హోతి, న పుథుజ్జనఘాతోతి? విసేససమ్భవతో. యథా హి దానం దేయ్యధమ్మస్స పరిచ్చాగమత్తేన హోతి, న ఏవం వధో. సో హి పాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచేతనా, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి ఇమేసం పఞ్చన్నం అఙ్గానం పారిపూరియావ హోతి, న అపారిపూరియా. తస్మా అరహత్తం పత్తస్సేవ మరణన్తి అరహన్తఘాతోయేవ హోతి, న పుథుజ్జనఘాతో. యస్మా పన ‘‘ఇమం మారేమీ’’తి యం సన్తానం ఆరబ్భ మారణిచ్ఛా, తస్స పుథుజ్జనఖీణాసవభావేన పయోగమరణక్ఖణానం వసేన సతిపి సన్తానభేదే అభేదోయేవ. యదా చ అత్థసిద్ధి, తదా ఖీణాసవభావో. తస్మా అరహన్తఘాతోవ హోతీతి నిచ్ఛితం. కథం పనేత్థ వధకచేతనా వత్తమానవిసయా సియాతి ఆహ ‘‘వధకచిత్తం పచ్చుప్పన్నారమ్మణమ్పి…పే… పవత్తతీ’’తి. తత్థ పబన్ధవిచ్ఛేదవసేనాతి యేన పబన్ధో విచ్ఛిజ్జతి, తాదిసం పయోగం నిబ్బత్తేతీతి అత్థో. తేన యదా పబన్ధవిచ్ఛేదో, తదా అరహాతి యథావుత్తం అరహన్తఘాతం పతిట్ఠాపేతి. న ఏవన్తి యథా కాలన్తరాపేక్ఖకిచ్చసిద్ధం వధకచిత్తం, న ఏవం చాగచేతనా. ‘‘సా హీ’’తిఆదినా చాగచేతనాయ కాలన్తరానపేక్ఖకిచ్చసిద్ధితంయేవ విభావేతి. అఞ్ఞసకకరణన్తి అత్తతో వినిమోచేత్వా అఞ్ఞస్స దక్ఖిణేయ్యస్స సన్తకభావకరణం. తస్సాతి చజితబ్బస్స వత్థునో. యస్సాతి యస్స పుథుజ్జనస్స. తస్సేవ తం దిన్నం హోతి, సచేపి అరహత్తం పత్వా తేన పరిభుత్తన్తి అత్థో.

‘‘కప్పవినాసే’’తి ఇదం ‘‘సణ్ఠహన్తే కప్పే’’తి వుత్తత్తా మహాకప్పవినాసం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కప్పట్ఠకథాయ న సమేతీ’’తి ఏత్థ ఆయుకప్పస్స అధిప్పేతత్తా. ఆయుకప్పో చేత్థ అవీచియం నిబ్బత్తసత్తానం అన్తరకప్పపరిమాణం పరమాయు వేదితబ్బం. తఞ్హి సన్ధాయ ‘‘ఏకం కప్పం అసీతిభాగే కత్వా తతో ఏకభాగమత్తం కాల’’న్తి (కథా. అట్ఠ. ౬౫౪-౬౫౭) వుత్తం. తయిదం ‘‘ఏకం కప్ప’’న్తి యది ఏకం మహాకప్పన్తి అత్థో, తథా సతి వీసతిఅన్తరకప్పపరిమాణో ఏకో అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పోతి వుత్తం హోతి. అథ ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పన్తి అత్థో, సబ్బథాపి ‘‘చతుసట్ఠి అన్తరకప్పా’’తి వచనేన విరుజ్ఝతీతి వీమంసితబ్బం. యథా పన కప్పట్ఠకథాయ అయం అట్ఠకథా సమేతి, తం దస్సేతుం ‘‘కప్పవినాసేయేవాతి పనా’’తిఆదిమాహ.

పకతత్తో వా అపారాజికో. సమానసంవాసకో కమ్మలద్ధీనం వసేన అనానాసంవాసకోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

నియతస్స పుగ్గలస్స విజ్జమానతం పటిసేధేత్వాతి యోజనా. తత్థ పటిసేధేత్వాతి ‘‘పుగ్గలో పన నియతో నామ నత్థీ’’తి ఏవం పటిసేధేత్వా. తత్థ కారణమాహ ‘‘మిచ్ఛత్తసమ్మత్తనియతధమ్మానం వియ సభావతో’’తి. పఞ్ఞత్తిమత్తఞ్హేతం మిచ్ఛత్తసమ్మత్తనియతధమ్మనిస్సయం, యదిదం నియతో పుగ్గలోతి. యథాపుచ్ఛితన్తి ‘‘కిం పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తిఆదినా పుచ్ఛితప్పకారం నియామకహేతుం. యేనాతి యేన ఉపరిమగ్గత్తయవిపస్సనాఞాణేన. నియతానియతభేదన్తి సోతాపన్నాదినియతభేదం, సత్తక్ఖత్తుపరమాదిఅనియతభేదఞ్చ. సోతాపన్నో ఏవ హి ఏకో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ హోతి, ఏకో కోలంకోలో నామ, ఏకో ఏకబీజీ నామాతి సోతాపన్నస్స నియతభావో వుత్తోతి ఆహ ‘‘సోతాపన్నో చ నియతో’’తి. బ్యతిరేకత్థో హి అయం చ-సద్దో. తతో పుబ్బేతి సోతాపత్తిమగ్గతో పుబ్బే. ‘‘పుబ్బహేతుకిచ్చం నత్థీ’’తి ఇదం సోతాపన్నస్స నియతతాయ వుత్తత్తా వక్ఖమానఞ్చ దోసం హదయే ఠపేత్వా వుత్తం. ఉపరిమగ్గానం సఉపనిస్సయత్తే పఠమమగ్గస్సాపి సఉపనిస్సయతా సిద్ధా ఏవాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యది హీ’’తిఆది. తఞ్చ నియతత్తం. అస్సాతి సోతాపత్తిమగ్గస్స.

తేనేవ ఖీణాతి సోతాపత్తిమగ్గేనేవ ఖీణా. కారణుపచ్ఛేదేన హి ఫలుపచ్ఛేదో సియా. తతోతి సత్తక్ఖత్తుపరమాదితో. సాతి సత్తక్ఖత్తుపరమాదితా. పవత్తితోతి విపాకప్పబన్ధతో. తేనాతి సోతాపత్తిమగ్గేన. వుట్ఠానేతి వుట్ఠానే సతి. కారణేన వినా ఫలం నత్థీతి ఆహ ‘‘సక్కాయ…పే… భవితబ్బ’’న్తి. ‘‘నామకరణనిమిత్తతో’’తి ఇమినా నామకరణహేతుతాయ నియామకతం విభావేతి ఏకబీజిఆదిసమఞ్ఞానం అన్వత్థసఞ్ఞాభావతో. తేనాహ ‘‘విపస్సనా…పే… సన్ధాయ వుత్త’’న్తి.

ఆది-సద్దేన ‘‘ఏకోమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధో, సీతీభూతోస్మి నిబ్బుతో’’తిఆదీని (మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫; మ. ని. ౧.౨౮౫) సఙ్గయ్హన్తి. ఏత్థ చ ‘‘సదిసో మే న విజ్జతి, ఏకోమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధో (మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫; మ. ని. ౧.౨౮౫). ‘అత్థేతరహి అఞ్ఞే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భగవతా సమసమా సమ్బోధియ’న్తి ఏవం పుట్ఠో అహం, భన్తే, ‘నో’తి వదేయ్య’’న్తిఆది (దీ. ని. ౩.౧౬౧) వచనేహి ఇమిస్సా లోకధాతుయా వియ అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స అఞ్ఞిస్సా లోకధాతుయా ఉప్పాదో నివారితోతి దట్ఠబ్బం. న హి విజ్జమానే ‘‘సదిసో మే న విజ్జతీ’’తిఆది సక్కా వత్తుం. యం పన వదన్తి ‘‘లోకధాతువిసేసాపేక్ఖాయ వుత్త’’న్తి, తమ్పి నత్థి తథా విసేసనస్స అభావతో, బుద్ధానుభావస్స చ అసమత్థభావవిభావనతో. ఆణాఖేత్తకిత్తనఞ్చేత్థ ధమ్మతాదస్సనత్థం. సక్కోతి హి భగవా యత్థ యత్థ ఇచ్ఛతి, తత్థ తత్థ ఆణం వత్తేతుం. ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి చ ఇదం బుద్ధఖేత్తభూతాయ లోకధాతుయా దస్సనత్థం వుత్తం. తత్థాయమత్థో – బుద్ధఖేత్తభూతా ఏకావాయం లోకధాతు. తత్థ ఏకస్మిం కాలే ఏకో ఏవ సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పజ్జతీతి. తేనాహ ‘‘బుద్ధఖేత్త…పే… అధిప్పాయో’’తి.

తస్మాతి యస్మా ఉపసమ్పదాధీనం పాతిమోక్ఖం, ఉపసమ్పదా చ పబ్బజ్జాధీనా, తస్మా. పాతిమోక్ఖే సిద్ధే, సిద్ధాసు తాసు పబ్బజ్జూపసమ్పదాసు. తతో పరం వినట్ఠం నామ హోతీతి పచ్ఛిమపటివేధతో పరం పటివేధసాసనం, పచ్ఛిమసీలభేదతో చ పరం పటిపత్తిసాసనం వినట్ఠం నామ హోతీతి సాసనభావసామఞ్ఞేన పన ఉభయం ఏకజ్ఝం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘పచ్ఛిమ…పే… ఏకతో కత్వా’’తి ఆహ.

పరిదేవనకారుఞ్ఞన్తి పరిదేవనేన కరుణాయితబ్బతా కరుణాయనా.

ధమ్మానం సభావవిసేసో న సక్కా ధారేతుం, యతో పారమీపవిచయాదీసు ఉదకపరియన్తం కత్వా మహాపథవీకమ్పో అహోసి, అభిసమ్బోధిదివసే చ ఠపేత్వా పుబ్బుత్తరదిసాభాగే బోధిరుక్ఖమూలే భూమిభాగో మహాపురిసం ధారేతుం నాసక్ఖి, అఞ్ఞదత్థు ఏకపస్సే పక్ఖిత్తఅతిభారభరితనావా వియ చక్కవాళగబ్భో విపరివత్తో. ‘‘సముప్పాదికా’’తి వత్తబ్బే స-కారే అ-కారస్స ఆ-కారో, ఏకస్స చ ప-కారస్స లోపో కతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమం ఉద్ధం పజ్జతీతి సాముపాదికా’’తి. సమం ఉపాదియతీతి వా సముపాదా, సముపాదా ఏవ సాముపాదికా, సముపాహినీతి అత్థో.

సన్తతిఖణవసేనాతి సన్తతివసేన ఆయూహనసమఙ్గితా, సపుబ్బపచ్ఛాభాగస్స గహణవసేన చేతనాక్ఖణవసేన చేతనాసమఙ్గితాతి యోజేతబ్బా. ఏకస్మిం ఉపట్ఠితే పచ్చయవసేన తదఞ్ఞస్స ఉపట్ఠానం పరివత్తనం.

పఠమబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౧౦. భోగే భుఞ్జితుం న జానాతి, వినాసేతీతి యోజనా.

లహుపరివత్తితాయ జీవితస్సాతి అధిప్పాయో.

న అదాసి పయుత్తవాచాయ ఉప్పన్నన్తి అధిప్పాయేన.

సమ్మాపయోగేనాతి సమ్మాపటిపత్తియా.

దుతియబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చమబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౧౩. ధాతుసభావోతి భూతాదిసఙ్ఖాతధాతూనం సభావో. సభాగవసేన ఫలభూతేన. అజ్ఝాసయధాతుపరిచ్ఛిన్దనతోతి అజ్ఝాసయసభావస్స ‘‘హీనం, పణీత’’న్తి వా పరిచ్ఛిజ్జ జాననతో, వుట్ఠినిమిత్తేన వియ మహోఘేన ఉపరిమేఘవుట్ఠియా.

పఞ్చమబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఛట్ఠబలనిద్దేసవణ్ణనా

సద్దత్థో సమ్భవతి సమాసన్తేనేవ తథా సద్దసిద్ధితో. తేసన్తి పరోపరానం విసదావిసదానం సద్ధాదిఇన్ద్రియానం. ఏవఞ్చ కత్వాతి ఆసయాదితో ఇన్ద్రియపరోపరియత్తస్స, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తతో చ అధిముత్తిభేదస్స విసిట్ఠసభావత్తా ఏవ.

౮౧౫. ‘‘కే పన తే అరియావాసా’’తి పుచ్ఛిత్వా తే సుత్తేనేవ దస్సేన్తో ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే’’తిఆదిపాళిం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం వుత్తా’’తి నిగమేత్వా పున మగ్గాధిగమేనేవ తేసం అధిగమం దస్సేన్తో ‘‘ఏతేసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇతరేతి ఛళఙ్గసమన్నాగమఏకారక్ఖాసఙ్ఖాయపటిసేవనాదయో.

౮౧౬. ఆరమ్మణసన్తానానుసయనేసూతి ఆరమ్మణానుసయనం, సన్తానానుసయనన్తి ద్వీసు అనుసయనేసు. యథా హి మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నో రాగో కారణలాభే ఉప్పజ్జనారహో థామగతట్ఠేన సన్తానే అనుసేతీతి వుచ్చతి, ఏవం ఇట్ఠారమ్మణేపీతి తస్స ఆరమ్మణానుసయనం దట్ఠబ్బం. తం పనస్స అనుసయనం ఉప్పత్తియా పాకటం హోతీతి దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘యథా నామా’’తిఆది (విభ. అట్ఠ. ౮౧౬) వుత్తం. ‘‘ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణా’’తి ఏతేన ఇట్ఠారమ్మణే రాగస్స చిరపరిభావనం విభావేతి. యస్మా పన ఏవం చిరపరిభావితం పరివేఠేత్వా వియ ఠితం హోతి, తస్మా ‘‘సమన్తతో వేఠేత్వా వియ ఠితభావేన అనుసయితతం దస్సేతీ’’తి వుత్తం. తథా హి ఉదకే నిముగ్గసదిసో ఉదాహటో. ‘‘సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా కామనీయట్ఠేన కామా’’తిఆదిపాళివసేన భవరాగస్సాపి వత్థుకామతా వేదితబ్బా. రాగవసేనాతి ఆరమ్మణరజ్జనవసేన.

౮౧౮. ఇన్ద్రియవిసేసో వినేయ్యానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం.

౮౧౯. పహాతబ్బేన ఉపద్దుతనిరోధనత్థం పహాయకం పరియేసతీతి పఠమం పహాతబ్బం, పచ్ఛా పహాయకన్తి అయం పహాతబ్బపజహనక్కమో పహానక్కమపదేన వుత్తో. యస్సాతి పహాతబ్బస్స. తన్తి పహాతబ్బం. పఠమం వుచ్చతీతి పహానవిచారణానం పఠమం వుచ్చతి. తతో పచ్ఛా అప్పహాతబ్బం యథా తం దస్సనత్తికాదీసు.

౮౨౬. తన్తి భవఙ్గం. తస్సాతి లోకుత్తరస్స. పాదకన్తి అన్తిమభవికస్స భవఙ్గం సన్ధాయాహ.

ఛట్ఠబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సత్తమబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౨౮. సమాపన్నోమ్హీతి మఞ్ఞతీతి అత్థో.

సమాధి వా తస్స ఆరమ్మణభూతం కమ్మట్ఠానం వా చిత్తమఞ్జూసాతి యోజనా. ఠపేతున్తి యథాపరిచ్ఛిన్నం కాలం సమాపత్తిచిత్తం పవత్తేతుం.

తేహీతి సఞ్ఞామనసికారేహి. తంసభావతాతి కామాదిదుతియజ్ఝానాదిఅనుపక్ఖన్దనసభావతా. పగుణవోదానం పగుణభావసిద్ధా ఝానస్స పటిపక్ఖతో విసుద్ధి.

సత్తమబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దసమబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౩౧. పఞ్ఞావ విముత్తీతి రాగాదీహి విముత్తిభూతా పఞ్ఞావ విముత్తీతి యోజనా. కమ్మన్తరస్స విపాకన్తరమేవాతి అత్థో విపాకన్తరజాననస్సేవ దుతియబలకిచ్చత్తా, కమ్మన్తరజాననస్స చ తతియబలకిచ్చత్తా. బలసదిసతన్తి ఏకచ్చబలసదిసతం. కస్మా పనేత్థ బలఞాణకిచ్చే వుచ్చమానే ఝానాదిఅబలఞాణం ఉదాహటన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యదిపీ’’తిఆది. తదన్తోగధన్తి తస్మిం ఝానాదిపచ్చవేక్ఖణాసభావే సత్తమబలఞాణే అన్తోగధం. ఏవన్తి ఝానాదిఞాణం వియ. అప్పేతుం, వికుబ్బితుఞ్చాతి అత్తనా వుత్తాకారం సన్ధాయాహ. సముదయప్పహానాదిఏకచ్చఞాణకిచ్చమ్పి అకరోన్తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం కథమప్పనాదికం ఝానాదికిచ్చం కరేయ్య, బలఞాణేహి పన జానితబ్బం, తతో ఉత్తరిఞ్చ జానన్తమ్పి యస్మా ఏకచ్చబలకిచ్చం న కరోతి, తస్మా అఞ్ఞానేవ బలఞాణాని, అఞ్ఞం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణన్తి దస్సనత్థం ‘‘ఏతేసం పన కిచ్చం న సబ్బం కరోతీ’’తిఆది (విభ. అట్ఠ. ౮౩౧) అట్ఠకథాయం వుత్తం. తత్థ యథా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అబలకిచ్చం ఏకచ్చం న కరోతి, ఏవం బలకిచ్చమ్పీతి ఉదాహరణదస్సనవసేన ‘‘తఞ్హి ఝానం హుత్వా అప్పేతు’’న్తిఆది వుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘అథ వా…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి వుత్తం.

దసమబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఞాణవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.