౧౨. ఝానవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయం

మాతికావణ్ణనా

౫౦౮. పాతిమోక్ఖసంవరాదీతి ఆది-సద్దేన ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, సతిసమ్పజఞ్ఞం, జాగరియానుయోగోతి ఏవమాదికే సఙ్గణ్హాతి. అసుభానుస్సతియోతి అసుభఝానాని, అనుస్సతిఝానాని చ. సతి సమణభావకరపుబ్బభాగకరణీయసమ్పత్తియం సమణభావోపి సిద్ధోయేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సుఞ్ఞా…పే… దస్సేతీ’’తి. కారణే హి సిద్ధే ఫలమ్పి సిద్ధమేవ హోతీతి. సిక్ఖాపదానం సరూపం, సిక్ఖితబ్బాకారం, సఙ్ఖేపతో విభాగఞ్చ దస్సేతుం ‘‘సిక్ఖాపదేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నామకాయాదివసేనాతి నామకాయపదకాయబ్యఞ్జనకాయవసేన వుత్తేసు. ఇమినా సిక్ఖాపదానం సిక్ఖాయ అధిగమూపాయభూతపఞ్ఞత్తిసభావతం దస్సేతి. తేసు సిక్ఖితబ్బాకారో సత్థుఆణానతిక్కమోయేవాతి ఆహ ‘‘వచ…పే… తబ్బేసూ’’తి. సిక్ఖాకోట్ఠాసేసూతి వుత్తప్పభేదేసు అధిసీలసిక్ఖాభాగేసు. తేసు సమాదానమేవ సిక్ఖితబ్బాకారోతి వుత్తం ‘‘పరిపూరణవసేన సిక్ఖితబ్బేసూ’’తి. సిక్ఖాపదేకదేసభూతాతి సిక్ఖాపదసముదాయస్స అవయవభూతా. భిక్ఖుసిక్ఖా హి ఇధాధిప్పేతా ‘‘ఇధ భిక్ఖూ’’తి వుత్తత్తా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సేససిక్ఖా పన అత్థుద్ధారవసేన సిక్ఖాసద్దస్స అత్థదస్సనత్థం వుత్తా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౫౧౬).

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిద్దేసవణ్ణనా

౫౦౯. దిట్ఠత్తాతి సయమ్భూఞాణేన సచ్ఛికతత్తా. ఖన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సయమ్భూఞాణేన సచ్ఛికరణవసేనేవ హి భగవతో ఖమనరుచ్చనాదయో, న అఞ్ఞేసం వియ అనుస్సవాకారపరివితక్కాదిముఖేన. అవిపరీతట్ఠో ఏకన్తనియ్యానట్ఠేన వేదితబ్బో. సిక్ఖియమానోతి సిక్ఖాయ పటిపజ్జియమానో. సిక్ఖితబ్బాని సిక్ఖాపదానీతి సిక్ఖాపదపాళిం వదతి. ఖన్ధత్తయన్తి సీలాదిక్ఖన్ధత్తయం. ‘‘సబ్బపాపస్స…పే… బుద్ధాన సాసన’’న్తి (ధ. ప. ౧౮౩; దీ. ని. ౧.౯౦; నేత్తి. ౩౦) వచనతో ఆహ ‘‘అనుసాసనదానభూతం సిక్ఖత్తయ’’న్తి.

సమ్మాదిట్ఠియా పచ్చయత్తాతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా ఏకన్తహేతుభావతో. ఏత్థ చ సమ్మాదిట్ఠీతి కమ్మస్సకతాసమ్మాదిట్ఠి, కమ్మపథసమ్మాదిట్ఠి చ. ఫలకారణోపచారేహీతి ఫలూపచారేన సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయత్తా, కారణూపచారేన సమ్మాదిట్ఠిపుబ్బఙ్గమత్తా. కుసలధమ్మేహి అత్తనో ఏకదేసభూతేహీతి సమ్మాదిట్ఠిధమ్మే సన్ధాయాహ. కుసలపఞ్ఞావిఞ్ఞాణానం వా పజాననవిజాననవసేన దస్సనం దిట్ఠీతి. తేన అవయవధమ్మేన సముదాయస్స ఉపచరితతం దస్సేతి. వినయనకిరియత్తాతి దేసనాభూతం సిక్ఖత్తయమాహ. ధమ్మేనాతి ధమ్మతో అనపేతేన. అవిసమసభావేనాతి అవిసమేన సభావేన, సమేనాతి అత్థో.

౫౧౦. అనఞ్ఞత్థేనాతి గరహాదిఅఞ్ఞత్థరహితేన సకత్థేన. భిన్నపటధరేతి భిక్ఖుసారుప్పవసేన పఞ్చఖణ్డాదినా ఛేదేన ఛిన్నచీవరధరే.

భేదనపరియాయవసేన వుత్తం, తస్మా కిలేసానం పహానా కిలేసానం భేదా భిక్ఖూతి వుత్తం హోతి.

గుణవసేనాతి సేక్ఖధమ్మాదిగుణానం వసేన. తేన భావత్థతో భిక్ఖుసద్దో దస్సితో హోతి.

ఇదం ద్వయన్తి ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదినా పరతో సఙ్గహదస్సనవసేన వుత్తం ‘‘సేక్ఖో’’తిఆదికం వచనద్వయం. ఇమినాతి ‘‘సేక్ఖో భిక్ఖు భిన్నత్తా పాపకాన’’న్తి పదానం అత్థదస్సనేన. న సమేతి సేక్ఖఅసేక్ఖపుథుజ్జనాసేక్ఖదీపనతో. తదిదన్తి పఠమద్వయం. నిప్పరియాయదస్సనం అరియానం, అసేక్ఖానంయేవ చ సేక్ఖభిన్నకిలేసభావదీపనతో. వుత్తోతి పటిఞ్ఞావచనం, సచ్చం వుత్తోతి అత్థో. న పన ఇధాధిప్పేతో అత్థుద్ధారవసేన దస్సితత్తా.

భగవతో వచనన్తి ఉపసమ్పదాకమ్మవాచమాహ. తదనురూపన్తి తదనుచ్ఛవికం, యథావుత్తన్తి అత్థో. పరిసావత్థుసీమాసమ్పత్తియో ‘‘సమగ్గేన సఙ్ఘేన అకుప్పేనా’’తి (విభ. ౫౧౦) ఇమినా పకాసితాతి ‘‘ఠానారహ’’న్తి పదస్స ‘‘అనూన…పే… అవుత్త’’న్తి ఏత్తకమేవ అత్థమాహ.

౫౧౧. అవీతిక్కమనవిరతిభావతోతి అవీతిక్కమసమాదానభూతా విరతీతి కత్వా వారిత్తసీలం పత్వా విరతి ఏవ పధానన్తి చేతనాసీలస్సపి పరియాయతా వుత్తా. ‘‘నగరవడ్ఢకీ వత్థువిజ్జాచరియో’’తి ఇదం ఇధాధిప్పేతనగరవడ్ఢకీదస్సనం. వత్థువిజ్జా, పాసాదవిజ్జాతి దువిధా హి వడ్ఢకీవిజ్జా. లేహితబ్బన్తి సాయితబ్బం. చుబితబ్బన్తి పాతబ్బం.

ఇన్ద్రియసంవరాహారత్తాతి ఇన్ద్రియసంవరహేతుకత్తా. పాతిమోక్ఖసీలం సిక్ఖాపదసీలం న పకతిసీలాదికేన గయ్హతీతి ఆహ ‘‘పాతిమోక్ఖతో అఞ్ఞం సీలం కాయికఅవీతిక్కమాదిగ్గహణేన గహిత’’న్తి. తం పన పాతిమోక్ఖసీలేన న సఙ్గయ్హతీతి న సక్కా వత్తుం, కాయికవాచసికసంవరస్స తబ్బినిముత్తస్స అభావతోతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్త’’న్తి ఆహ.

తత్థ పాతిమోక్ఖసద్దస్స ఏవం అత్థో వేదితబ్బో – కిలేసానం బలవభావతో, పాపకిరియాయ సుకరభావతో, పుఞ్ఞకిరియాయ చ దుక్కరభావతో బహుక్ఖత్తుం అపాయేసు పతనసీలోతి పాతీ, పుథుజ్జనో, అనిచ్చతాయ వా భవాదీసు కమ్మవేగక్ఖిత్తో ఘటియన్తం వియ అనవట్ఠానేన పరిబ్భమనతో గమనసీలోతి పాతీ, మరణవసేన వా తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే అత్తభావస్స పాతనసీలోతి పాతీ, సత్తసన్తానో, చిత్తమేవ వా. తం పాతినం సంసారదుక్ఖతో మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. చిత్తస్స హి విమోక్ఖేన సత్తోపి ‘‘విముత్తో’’తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హి ‘‘చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౧౦౦), ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి (మహావ. ౨౮) చ. అథ వా అవిజ్జాదినా హేతునా సంసారే పతతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి పాతీ. ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౪; ౩.౯౯; ౫.౫౨౦; కథా. ౭౫) హి వుత్తం. తస్స పాతినో సత్తస్స తణ్హాదిసంకిలేసత్తయతో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖం. ‘‘కణ్ఠేకాళో’’తిఆదీనం వియ తస్స సమాససిద్ధి వేదితబ్బా.

అథ వా పాతేతి వినిపాతేతి దుక్ఖేతి పాతి, చిత్తం. వుత్తఞ్హి ‘‘చిత్తేన నీయతి లోకో, చిత్తేన పరికస్సతీ’’తి (సం. ని. ౧.౬౨). తస్స పాతినో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖం. పతతి వా ఏతేన అపాయదుక్ఖే వా సంసారదుక్ఖే వాతి పాతీ, తణ్హాదిసంకిలేసో. వుత్తఞ్హి ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం (సం. ని. ౧.౫౫-౫౭), తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి (ఇతివు. ౧౫; మహాని. ౧౯౧; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథా నిద్దేస ౧౦౭) చ ఆది. తతో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం.

అథ వా పతతి ఏత్థాతి పాతీని, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. వుత్తఞ్హి ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో, ఛసు కుబ్బతి సన్థవ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౦; సు. ని. ౧౭౧). తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనసఙ్ఖాతతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం.

అథ వా పాతో వినిపాతో అస్స అత్థీతి పాతీ, సంసారో, తతో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం.

అథ వా సబ్బలోకాధిపతిభావతో ధమ్మిస్సరో భగవా ‘‘పతీ’’తి వుచ్చతి, ముచ్చతి ఏతేనాతి మోక్ఖో, పతినో మోక్ఖో తేన పఞ్ఞత్తత్తాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖం. సబ్బగుణానం వా మూలభావతో ఉత్తమట్ఠేన పతి చ సో యథావుత్తేనత్థేన మోక్ఖో చాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖం. తథా హి వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖన్తి ముఖమేతం పముఖమేత’’న్తి (మహావ. ౧౩౫) విత్థారో.

అథ వా ప-ఇతి పకారే, అతీతి అచ్చన్తత్థే నిపాతో, తస్మా పకారేహి అచ్చన్తం మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. ఇదఞ్హి సీలం సయం తదఙ్గవసేన, సమాధిసహితం పఞ్ఞాసహితఞ్చ విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన చ అచ్చన్తం మోక్ఖేతి మోచేతీతి పాతిమోక్ఖం. పతి పతి మోక్ఖోతి వా పతిమోక్ఖో, తమ్హా తమ్హా వీతిక్కమదోసతో పచ్చేకం మోక్ఖోతి అత్థో, పతిమోక్ఖోయేవ పాతిమోక్ఖం. మోక్ఖో వా నిబ్బానం, తస్స మోక్ఖస్స పటిబిమ్బభూతోతి పతిమోక్ఖం. సీలసంవరో హి నిబ్బేధభాగియో సూరియస్స అరుణుగ్గమనం వియ నిబ్బానస్స ఉదయభూతో తప్పటిభాగో వియ హోతి యథారహం కిలేసనిబ్బాపనతోతి పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖంయేవ పాతిమోక్ఖం.

అథ వా మోక్ఖం పతి వత్తతి, మోక్ఖాభిముఖన్తి వా పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖంయేవ పాతిమోక్ఖన్తి. ఇదమ్పి పాతిమోక్ఖసద్దస్స ముఖమత్తదస్సనమేవ. సబ్బాకఆరేన పన జినపాతిమోక్ఖో భగవావ అనవజ్జపతిమోక్ఖం పాతిమోక్ఖం సంవణ్ణేయ్య.

౫౧౩. గరుభణ్డవిస్సజ్జనకరణభూతం ఏతస్స అత్థీతి గరుభణ్డవిస్సజ్జనం. గరుభణ్డన్తరభూతం థావరాది. ఊనకం న వట్టతీతి ఫాతికమ్మం వుత్తం. అతిరేకగ్ఘనకం, తదగ్ఘనకమేవ వా వట్టతీతి. యథావుత్తన్తి పోక్ఖరణితో పంసుఉద్ధరణాదిథావరకమ్మం.

ధారేతి, పోసేతి వా పరేసం దారకే.

గిహీనం కరియమానం వుత్తం, న సఙ్ఘస్స, గణస్స వాతి అత్థో. పిణ్డపటిపిణ్డన్తి ఉత్తరపదలోపం, పురిమపదే ఉత్తరపదలోపఞ్చ కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పిణ్డత్థ’’న్తిఆది. అయోనిసో విచారణం అయాథావపటిపత్తి.

౫౧౪. గచ్ఛన్తి యథాసకం విసయే పవత్తన్తీతి గావో, చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని.

విధుననం పప్ఫోటనం, పవాహనన్తి అత్థో.

౫౧౫. యథా కరణత్థో కరణీయసద్దో, ఏవం వికిరణత్థోపి హోతీతి ఆహ ‘‘విక్ఖిపితబ్బానీ’’తి, విద్ధంసితబ్బానీతి అత్థో. సంయమనీయాని వా సంయమకరణీయాని, ‘‘న పున ఏవం కరోమీ’’తి అత్తనో దహనం మనసా అధిట్ఠానం సంయమనం, సంయమనకరణీయాని సంవరకరణీయానీతి చిత్తమత్తాయత్తా ఏవ సంయమసంవరా ఆచరియేన అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘అనాపత్తిగమనీయానీ’’తి. అన్తేవాసికత్థేరో పన దేసనాపి చిత్తుప్పాదమనసికారేహి వినా న హోతీతి దేసనావిసుద్ధిం నిస్సరణం వదతి.

౫౧౬. ‘‘అలఙ్కతో చేపి…పే… స భిక్ఖూ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౪౨) వియ ఇధాపి గుణతో భిక్ఖు అధిప్పేతో. తథా చ వుత్తం ‘‘ఇధ భిక్ఖూతి పటిపత్తియా భిక్ఖుభావదస్సనతో ఏవమాహా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౩౫౫). యత్తకం ఏకేన పుగ్గలేన అసేసేత్వా సమాదాతుం సక్కా, తం సన్ధాయాహ ‘‘యేన సమాదానేన సబ్బాపి సిక్ఖా సమాదిన్నా హోన్తీ’’తి యథా ఉపసమ్పదాపారిపూరియా అసేసం ఉపసమ్పన్నసిక్ఖాసమాదానం. తన్తి సమాదానం. అనేకేసూతి విసుం విసుం సమాదానేసు. యథా సమాదిన్నాయ సిక్ఖాయ సబ్బేన సబ్బం అవీతిక్కమనం సిక్ఖితబ్బాకారో, ఏవం సతి వీతిక్కమే దేసనాగామినియా దేసనా, వుట్ఠానగామినియా వుట్ఠానం తదుపాయభూతం పారివాసికవత్తచరణాదీతి వుత్తం ‘‘అవీతి…పే… ఆకారేనా’’తి. యం సిక్ఖాపదం పమాదేన వీతిక్కన్తం, తం సిక్ఖియమానం న హోతీతి సేసితం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘వీతిక్కమనవసేన సేసస్సా’’తి.

౫౧౯. చిత్తపరిసోధనభావనాతి చిత్తస్స పరిసోధనభూతా ఆవరణీయధమ్మవిక్ఖమ్భికా సమాధివిపస్సనాభావనా చిత్తపరిసోధనభావనా. సుప్పపరిగ్గాహకన్తి నిద్దాపరిగ్గాహకం. ఇదన్తి ఇదం అబ్బోకిణ్ణభవఙ్గోత్తరణసఙ్ఖాతం కిరియమయచిత్తానం అప్పవత్తనం సుప్పం నామ. ఇతో భవఙ్గోత్తరణతో. పుబ్బే ఇతో కిరియమయచిత్తప్పవత్తితో పరఞ్చ నత్థి. అయం కాయకిలమథో, థినమిద్ధఞ్చ ఏతస్స సుత్తస్స పచ్చయో.

౫౨౨. సతిపట్ఠానాదయోతి సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదా, ఏకచ్చే చ మగ్గధమ్మా సహ న పవత్తన్తి, తస్మా పాళియం న వుత్తాతి అధిప్పాయో. ఏతే తావ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే సహ న పవత్తన్తీతి న గణ్హేయ్యుం, ఇన్ద్రియబలాని కస్మా న గహితానీతి ఆహ ‘‘పవత్త…పే… హోన్తీ’’తి. ఏవమ్పి సద్ధిన్ద్రియబలాని బోజ్ఝఙ్గేహి న సఙ్గయ్హన్తీతి కథం తేసం తదన్తోగధతాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘పీతి…పే… వుత్తత్తా’’తి.

౫౨౩. సమన్తతోతి సబ్బభాగేసు సబ్బేసు అభిక్కమాదీసు, సబ్బభాగతో వా తేసు ఏవ అభిక్కమాదీసు అత్థానత్థాదిసబ్బభాగతో సబ్బాకారతో. సమ్మాతి అవిపరీతం యోనిసో. సమన్తి అవిసమం, ఇట్ఠాదిఆరమ్మణే రాగాదివిసమరహితం కత్వాతి అత్థో.

భిక్ఖా చరీయతి ఏత్థాతి భిక్ఖాచారో, భిక్ఖాయ చరణట్ఠానం, సో ఏవ గోచరో, భిక్ఖాయ చరణమేవ వా సమ్పజఞ్ఞస్స విసయభావతో గోచరో, తస్మిం భిక్ఖాచారగోచరే. సో పన అభిక్కమాదిభేదభిన్నన్తి విసేసనవసేన వుత్తం ‘‘అభిక్కమాదీసు పనా’’తి. కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతేతి యోగకమ్మస్స భావనాయ పవత్తిట్ఠానసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణే, భావనాకమ్మేయేవ వా, యోగినో సుఖవిసేసహేతుతాయ వా కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే సమ్పజఞ్ఞస్స విసయభావేన గోచరే. అభిక్కమాదీసూతి అభిక్కమపటిక్కమాదీసు చేవ చీవరపారుపనాదీసు చ. అసమ్ముయ్హనం చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారవసేనేవ తేసం పవత్తి, న అఞ్ఞథాతి యాథావతో జాననం.

కమ్మట్ఠానం పధానం కత్వాతి చీవరపారుపనాదిసరీరపరిహరణకిచ్చకాలేపి కమ్మట్ఠానమనసికారమేవ పధానం కత్వా.

తస్మాతి యస్మా ఉస్సుక్కజాతో హుత్వా అతివియ మం యాచసి, యస్మా చ జీవితన్తరాయానం దుజ్జానతం వదసి, ఇన్ద్రియాని చ తే పరిపాకం గతాని, తస్మా. తిహాతి నిపాతమత్తం. తే తయా. ఏవన్తి ఇదాని వత్తబ్బాకారం వదతి. సిక్ఖితబ్బన్తి అధిసీలసిక్ఖాదీనం తిస్సన్నమ్పి సిక్ఖానం వసేన సిక్ఖనం కాతబ్బం. యథా పన సిక్ఖితబ్బం, తం దస్సేన్తో ‘‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ దిట్ఠే దిట్ఠమత్తన్తి రూపాయతనే చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠమత్తం. యథా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపే రూపమత్తమేవ పస్సతి, న నిచ్చాదిసభావం, ఏవం సేసతంద్వారికవిఞ్ఞాణేహిపి మే ఏత్థ దిట్ఠమత్తమేవ భవిస్సతీతి సిక్ఖితబ్బన్తి అత్థో. అథ వా దిట్ఠే దిట్ఠం నామ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, రూపే రూపవిజాననన్తి అత్థో. మత్తాతి పమాణం. దిట్ఠం మత్తా ఏతస్సాతి దిట్ఠమత్తం, చక్ఖువిఞ్ఞాణమత్తమేవ మే చిత్తం భవిస్సతీతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఆపాథగతే రూపే చక్ఖువిఞ్ఞాణం న రజ్జతి న దుస్సతి న ముయ్హతి, ఏవం రాగాదివిరహేన చక్ఖువిఞ్ఞాణమత్తమేవ మే జవనం భవిస్సతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణప్పమాణేనేవ నం ఠపేస్సామీతి. అథ వా దిట్ఠం నామ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠరూపం. దిట్ఠే దిట్ఠం నామ తత్థేవ ఉప్పన్నం సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవోట్ఠబ్బనసఙ్ఖాతం చిత్తత్తయం. యథా తం న రజ్జతి న దుస్సతి న ముయ్హతి, ఏవం ఆపాథగతే రూపే తేనేవ సమ్పటిచ్ఛనాదిప్పమాణేన జవనం ఉప్పాదేస్సామి, నాస్స తం పమాణం అతిక్కమిత్వా రజ్జనాదివసేన ఉప్పజ్జితుం దస్సామీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏస నయో సుతముతేసు. ముతన్తి చ తదారమ్మణవిఞ్ఞాణేహి సద్ధిం గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం వేదితబ్బం. విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తన్తి ఏత్థ పన విఞ్ఞాతం నామ మనోద్వారావజ్జనేన విఞ్ఞాతారమ్మణం, తస్మిం విఞ్ఞాతే. విఞ్ఞాతమత్తన్తి ఆవజ్జనప్పమాణం. యథా ఆవజ్జనం న రజ్జతి న దుస్సతి న ముయ్హతి, ఏవం రజ్జనాదివసేన ఉప్పజ్జితుం అదత్వా ఆవజ్జనప్పమాణేనేవ చిత్తం ఠపేస్సామీతి అయమేత్థ అత్థో. ఏవఞ్హి తే బాహియ సిక్ఖితబ్బన్తి ఏవం ఇమాయ పటిపదాయ తయా బాహియ తిస్సన్నం సిక్ఖానం అనుపవత్తనవసేన సిక్ఖితబ్బం. ఇతి భగవా బాహియస్స సంఖిత్తరుచితాయ ఛహి విఞ్ఞాణకాయేహి సద్ధిం ఛళారమ్మణభేదభిన్నం విపస్సనావిసయం దిట్ఠాదీహి చతూహి కోట్ఠాసేహి విభజిత్వా తత్థస్స ఞాతతీరణపరిఞ్ఞం దస్సేతి.

కథం? ఏత్థ హి రూపాయతనం పస్సితబ్బట్ఠేన దిట్ఠం నామ, చక్ఖువిఞ్ఞాణం పన సద్ధిం తంద్వారికవిఞ్ఞాణేహి దస్సనట్ఠేన, తదుభయమ్పి యథాపచ్చయం పవత్తమానం ధమ్మమత్తమేవ, న ఏత్థ కోచి కత్తా వా కారేతా వా. యతో తం హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చం, ఉదయబ్బయపటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖం, అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తాతి కుతో తత్థ పణ్డితస్స రజ్జనాదీనం ఓకాసోతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. ఏస నయో సుతాదీసుపి.

ఇదాని ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాసు పతిట్ఠితస్స ఉపరి సహ ఫలేన పహానపరిఞ్ఞం దస్సేతుం ‘‘యతో ఖో తే బాహియా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యతోతి యదా, యస్మా వా. తేతి తవ. తతోతి తదా, తస్మా వా. తేనాతి తేన దిట్ఠాదినా, దిట్ఠాదిపటిబద్ధేన వా రాగాదినా. ఇదం వుత్తం హోతి – బాహియ, తవ యస్మిం కాలే, యేన వా కారణేన దిట్ఠాదీసు మయా వుత్తవిధిం పటిపజ్జన్తస్స అవిపరీతసభావావబోధేన దిట్ఠాదిమత్తం భవిస్సతి, తస్మిం కాలే, తేన వా కారణేన త్వం తేన దిట్ఠాదిపటిబద్ధేన రాగాదినా సహ న భవిస్ససి, రత్తో వా దుట్ఠో వా మూళ్హో వా న భవిస్ససి పహీనరాగాదికత్తా, తేన వా దిట్ఠాదినా సహ పటిబద్ధో న భవిస్ససీతి. తతో త్వం, బాహియ, న తత్థాతి యదా, యస్మా వా త్వం తేన రాగేన వా రత్తో, దోసేన వా దుట్ఠో, మోహేన వా మూళ్హో న భవిస్ససి, తదా, తస్మా వా త్వం తత్థ దిట్ఠాదికే న భవిస్ససి, తస్మిం దిట్ఠే వా సుతముతవిఞ్ఞాతే వా ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి (మహావ. ౨౧) తణ్హామానదిట్ఠీహి అల్లీనో పతిట్ఠితో న భవిస్ససి. ఏత్తావతా పహానపరిఞ్ఞం మత్థకం పాపేత్వా ఖీణాసవభూమి దస్సితా. తతో త్వం, బాహియ, నేవిధ, న హురం, న ఉభయమన్తరేనాతి యదా త్వం, బాహియ, తేన రాగాదినా తత్థ దిట్ఠాదీసు పటిబద్ధో న భవిస్ససి, తదా త్వం నేవ ఇధ లోకే, న పరలోకే, న ఉభయత్థ హోసి. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి కిలేసదుక్ఖస్స, వట్టదుక్ఖస్స చ అయమేవ అన్తో అయం పరిచ్ఛేదో పరివటుమభావోతి అయమేవ హి ఏత్థ అత్థో. యే పన ‘‘ఉభయమన్తరేనా’’తి పదం గహేత్వా అన్తరాభవం నామ ఇచ్ఛన్తి, తేసం తం మిచ్ఛా. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో అన్తరాభవకథాయం (కథా. ౫౦౫ ఆదయో ) ఆవి భవిస్సతి.

ఏతేసన్తి అతిహరణవీతిహరణానం.

‘‘తత్థ హీ’’తిఆదినా పఞ్చవిఞ్ఞాణవీథియం పురేతరం పవత్తఅయోనిసోమనసికారవసేన ఆవజ్జనాదీనం అయోనిసో ఆవజ్జనాదినా ఇట్ఠాదిఆరమ్మణే లోభాదిప్పవత్తిమత్తం హోతి, న పన ఇత్థిపురిసాదివికప్పగాహో, మనోద్వారేయేవ పన సో హోతీతి దస్సేతి. తస్సాతి ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి రజ్జనాదికస్స. భవఙ్గాదీతి భవఙ్గఆవజ్జనదస్సనాని, సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవోట్ఠబ్బనపఞ్చద్వారికజవనఞ్చ. అపుబ్బతిత్తరతావసేనాతి అపుబ్బతాఇత్తరభావానం వసేన.

అతిహరతీతి ముఖద్వారం అతిక్కమిత్వా హరతి. తంతంవిజానననిప్ఫాదకోతి తస్స తస్స పరియేసనాదివిసయస్స, విజాననస్స చ నిప్ఫాదకో. యేన హి పయోగేన పరియేసనాది నిప్ఫజ్జతి, సో తబ్బిసయం విజాననమ్పి నిప్ఫాదేతి నామ హోతి. సమ్మాపటిపత్తిన్తి ధమ్మేసు అవిపరీతపటిపత్తిం యథాభూతావబోధం.

గమనేపీతి గమనపయోగేపి. అతిహరణం యథాఠితస్సేవ కాయస్స ఇచ్ఛితదేసాభిముఖకరణం. గమనం దేసన్తరుప్పత్తి. వక్ఖమానోతి ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తేతి…పే… అద్ధాగమనవసేన కథితో. గతే ఠితే నిసిన్నేతి ఏత్థ విహారే చుణ్ణికపాదుద్ధారఇరియాపథవసేన కథితో’’తి (విభ. అట్ఠ. ౫౨౩) వక్ఖమానో విసేసో.

పవత్తేతి చఙ్కమాదీసు పవత్తే రూపారూపధమ్మే. పరిగ్గణ్హన్తస్స అనిచ్చాదితో.

కాయికకిరియాదినిబ్బత్తకజవనం ఫలూపచారేన ‘‘కాయాదికిరియామయ’’న్తి వుత్తం. కిరియాసముట్ఠితత్తాతి పన కారణూపచారేన.

౫౨౬. కమ్మట్ఠానఉపాసనస్సాతి కమ్మట్ఠానభావనాయ. యోగపథన్తి భావనాయోగ్గకిరియాయ పవత్తనమగ్గం.

౫౩౭. కాయాదీసూతి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు. సుట్ఠు పవత్తియాతి అసుభానుపస్సనాదివసేన పవత్తియా. నియ్యానసభావో సమ్మాసతితా ఏవ. ఉపట్ఠానన్తి సతిం కిచ్చతో దస్సేతి. ఏత్థ చ యథావుత్తో పరిగ్గహో జాతో ఏతిస్సాతి పరిగ్గహితా, తం పరిగ్గహితం నియ్యానభూతం సతిం కత్వాతి అత్థో వేదితబ్బో.

౫౪౨-౩. పకుప్పనం ఇధ వికారాపత్తిభావో.

౫౫౦. తప్పటిపక్ఖసఞ్ఞాతి థినమిద్ధపటిపక్ఖసఞ్ఞా. సా అత్థతో తదఙ్గాదివసేన థినమిద్ధవినోదనాకారప్పవత్తా కుసలవితక్కసమ్పయుత్తసఞ్ఞా, తథాభూతో వా చిత్తుప్పాదో సఞ్ఞాసీసేన వుత్తోతి వేదితబ్బో.

౫౫౩. సారమ్భన్తి ఆరమ్భవన్తం, సహారమ్భన్తి అత్థో. నిరావరణాభోగా థినమిద్ధన్ధకారవిగమేన నిరావరణసమన్నాహారసఞ్ఞా. వివటా అప్పటిచ్ఛాదనా.

౫౬౪. తత్థ తత్థాతి ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతీ’’తిఆదీసు (విభ. ౫౧౧).

౫౮౮. యథా కేనచి నిక్కుజ్జితం ‘‘ఇదం నామేత’’న్తి పకతిఞాణేన న ఞాయతి, ఏవం సబ్బప్పకారేన అవిదితం నిక్కుజ్జితం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘సబ్బథా అఞ్ఞాతతా నిక్కుజ్జితభావో’’తి. నిరవసేసపరిచ్ఛిన్దనాభావోతి దువిఞ్ఞేయ్యతాయ నిరవసేసతో పరిచ్ఛిన్దితబ్బతాభావో, పరిచ్ఛిన్దికాభావో వా. ఏకదేసేనేవ హి గమ్భీరం ఞాయతి.

ఆచిక్ఖన్తీతిఆదితో పరిబ్యత్తం కథేన్తి. దేసేన్తీతి ఉపదిసనవసేన వదన్తి, పబోధేన్తి వా. పఞ్ఞాపేన్తీతి పజానాపేన్తి, సంపకాసేన్తీతి అత్థో. పట్ఠపేన్తీతి పకారేహి అసఙ్కరతో ఠపేన్తి. వివరన్తీతి వివటం కరోన్తి. విభజన్తీతి విభత్తం కరోన్తి. ఉత్తానీకరోన్తీతి అనుత్తానం గమ్భీరం ఉత్తానం పాకటం కరోన్తి. ఏత్థ చ ‘‘పఞ్ఞాపేన్తీ’’తిఆదీహి ఛహి పదేహి అత్థపదాని దస్సితాని. ‘‘ఆచిక్ఖన్తి దేసేన్తీ’’తి పన ద్వీహి పదేహి బ్యఞ్జనపదానీతి ఏవం అత్థబ్యఞ్జనపదసమ్పన్నాయ ఉళారాయ పసంసాయ పసంసనం దస్సేతి. యం పనేతేసు అత్థబ్యఞ్జనపదేసు వత్తబ్బం, తం నేత్తిఅట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౩ ఆదయో) విత్థారతో వుత్తమేవ, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౬౦౨. ఏత్థేవ యోజేతబ్బం తస్స హేట్ఠాభూమిసమతిక్కమనముఖేన భూమివిసేసాధిగముపాయదీపనతో. సబ్బత్థాపీతి ‘‘రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా, ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మా’’తి సబ్బేసుపి సమతిక్కమవచనేసు.

౬౧౦. తంయేవ ఆకాసం ఫుటం విఞ్ఞాణన్తి తంయేవ కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం ‘‘అనన్త’’న్తి మనసికారేన ఫుటం ఫరిత్వా ఠితం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి మనసి కరోతీతి అత్థో. దుతియవికప్పే పన సామఞ్ఞజోతనా విసేసే తిట్ఠతీతి ‘‘ఫుట’’న్తి ఇమినా విఞ్ఞాణమేవ వుత్తన్తి ఫుటం విఞ్ఞాణన్తి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణమాహ. తఞ్హి ఆకాసస్స సఫరణకవిఞ్ఞాణం. విఞ్ఞాణేనాతి చ కరణత్థే కరణవచనం, తఞ్చ దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణం వదతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణేన మనసి కరోతీ’’తి. తేనాతి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణేన. గహితాకారన్తి అనన్తఫరణవసేన గహితాకారం. మనసి కరోతీతి దుతియారుప్పపరికమ్మమనసికారేన మనసి కరోతి. ఏవన్తి యథావుత్తాకారం కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణేన అనన్తఫరణవసేన యో గహితాకారో, తం మనసి కరోన్తంయేవ. తం విఞ్ఞాణన్తి తం దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణం. అనన్తం ఫరతీతి ‘‘అనన్త’’న్తి ఫరతి, తస్మా దుతియోయేవత్థో యుత్తోతి. ‘‘యఞ్హీ’’తిఆదినా యథావుత్తమత్థం పాకటం కరోతి. తంఫరణాకారసహితన్తి తస్మిం ఆకాసే ఫరణాకారసహితం. విఞ్ఞాణన్తి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం.

౬౧౫. పుబ్బేతి దుతియారుప్పపరికమ్మకాలే. యం ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి మనసి కతం, తంయేవ పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణమేవ. తంయేవ హి అభావేతి. ఆరమ్మణాతిక్కమవసేన హి ఏతా సమాపత్తియో లద్ధబ్బాతి.

నిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౬౨౩. చతుక్కనయే దుతియజ్ఝానమేవ యేసం విచారో ఓళారికతో న ఉపట్ఠాతి, యేసఞ్చ ఉపట్ఠాతి, తేసం వసేన ద్విధా భిన్దిత్వా దేసితన్తి చతుక్కనయతో పఞ్చకనయో నీహతోతి ఆహ ‘‘ఉద్ధటానంయేవ చతున్నం…పే… దస్సనతో చా’’తి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా

౬౪౦. తీసూతి పఠమాదీసు తీసు. చతుక్కనయేన హి తం వుత్తం. ఏవంకోట్ఠాసికాతి అప్పమాణాతి వుత్తా. తేనాహ ‘‘లోకుత్తరభూతా ఏవాతి అధిప్పాయో’’తి. పరిచ్ఛిన్నాకాస…పే… చతుత్థానం వట్టవిపస్సనాపాదకత్తా ‘‘సబ్బత్థపాదకచతుత్థే సఙ్గహితానీ’’తి వుత్తం.

అయం కథాతి పరిత్తారమ్మణాదికథా. హేట్ఠిమో అరియో ఉపరిమస్స అరియస్స లోకుత్తరచిత్తాని పటివిజ్ఝితుం న సక్కోతీతి వుత్తం ‘‘న చ…పే… సక్కోతీ’’తి.

‘‘కిరియతో ద్వాదసన్న’’న్తి చ పాఠో అత్థి. సహ వదతి లోకుత్తరఫలచతుత్థతాసామఞ్ఞేనాతి అధిప్పాయో. ఇధ సబ్బసద్దస్స పదేససబ్బవాచిభావతో ఏకదేసస్స అసమ్భవేపి సబ్బత్థపాదకతా ఏవ వేదితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బత్థ…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి ఆహ. పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణచతుత్థాదీనీతి ఆది-సద్దేన ఆనాపానచతుత్థాదయో సఙ్గహితా. నవత్తబ్బతాయాతి నవత్తబ్బారమ్మణతాయ.

నిబ్బానఞ్చాతి వత్తబ్బం తదారమ్మణస్సాపి బహిద్ధారమ్మణభావతో.

‘‘ససన్తానగతమ్పీ’’తి ఇదం రూప-సద్దేన, కమ్మ-సద్దేన చ సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘ససన్తానగతమ్పి అపాకటం రూపం దిబ్బచక్ఖు వియ ససన్తానగతమ్పి అపాకటం కమ్మం విభావేతీ’’తి. పాకటే పన ససన్తానగతే రూపే, కమ్మే చ అభిఞ్ఞాఞాణేన పయోజనం నత్థీతి ‘‘అపాకట’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తం.

పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఝానవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.