౪. సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦. ‘‘హేట్ఠిమకోటియాతి ఏత్థా’’తి ఇదం పఠమం ‘‘హేట్ఠిమకోటియా’’తి వచనం సన్ధాయ వుత్తం. తస్స హి భుమ్మవసేన అత్థో గహేతబ్బో. తేనాహ ‘‘తత్థ హి పధానం దస్సిత’’న్తి. హేట్ఠిమకోటియావ పధానం దస్సితన్తి ఇమమత్థం గహేత్వా ‘‘యది ఏవ’’న్తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో ‘‘హేట్ఠిమకోటియా పధానమేవ దస్సిత’’న్తి ఏవమేత్థ నియమో గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘ఉపరిమకోటిగతభావేనా’’తిఆదినా తం పరిహరతి. పధానస్సేవ దస్సనం. పధానే హి దస్సితే అప్పధానమ్పి అత్థతో దస్సితమేవ హోతీతి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘తంసమ్పయుత్తసఙ్ఖారా పన తాయ గహితాయ గహితావ హోన్తీ’’తి. యం హేట్ఠిమకోటియం లబ్భతి, తం ఉపరిమకోటియమ్పి లబ్భతి ఏవాతి ఆహ ‘‘హేట్ఠిమకోటి హి సబ్బబ్యాపికా’’తి. దుతియే కరణనిద్దేసతం దస్సేతుం ‘‘ఆగతాతి సమ్బన్ధో’’తి ఆహ. ఆగమనకిరియా హి హేట్ఠిమకోటియా కరణభావేన తత్థ వుత్తాతి. యథా చ ఆగమనకిరియాయ, ఏవం వచనకిరియాయపి హేట్ఠిమకోటియా కరణభావో సమ్భవతీతి దస్సేతుం ‘‘పురిమేపి వా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఏకూనపఞ్ఞాసప్పభేదే’’తి ఇదం లోకియచిత్తుప్పాదే పాళిఆగతానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మానం ఉపరిమకోటిం సన్ధాయ వుత్తం. యేవాపనకధమ్మేహి సద్ధిం ఉపరిమకోటియా గయ్హమానాయ ‘‘తేపఞ్ఞాసా’’తి వత్తబ్బం సియా, లోకుత్తరచిత్తుప్పాదవసేన పన ‘‘సత్తపఞ్ఞాసా’’తి.

సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

సముగ్గమ-పదస్స తత్వతో పరియాయతో చ అత్థం దస్సేతి ‘‘సఞ్జాతియం ఆదిఉప్పత్తియ’’న్తి. భేదతో పన సమాయోగే ఉగ్గమనన్తి. తత్థ కేన సమాయోగే, కుతో, కథఞ్చ ఉగ్గమనన్తి విచారణాయం ఆహ ‘‘తంతంపచ్చయసమాయోగే’’తిఆది. తత్థేవాతి పఞ్చవోకారభవే ఏవ. తత్థ హి పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా సముగ్గచ్ఛన్తి. యథాధిగతానం అధిగతప్పకారానం, పటిసన్ధికానన్తి అత్థో. ఓపపాతికసముగ్గమేనేవ చేత్థ సంసేదజసముగ్గమోపి గహితోతి దట్ఠబ్బో పఞ్చక్ఖన్ధపరియాపన్నానం తదా ఉప్పజ్జనారహానం ఉప్పజ్జనతో. తత్థ సంసేదజా ఉప్పజ్జిత్వా వడ్ఢన్తి, ఇతరే న వడ్ఢన్తీతి ఇదమేతేసం నానాకరణం. సుఖుమజాతియలోమా ఏవ కిర కేచి ఏళకా హిమవన్తే విజ్జన్తి, తేసం లోమం సన్ధాయ ‘‘జాతిమన్తఏళకలోమ’’న్తి వుత్తం అతిసుఖుమత్తా తేసం లోమానం. కేచి పన ‘‘అజపాకతికేళకాదీహి సఙ్కరరహితానం తేసం ఏళకవిసేసానం నిబ్బత్తేళకస్స లోమం జాతిఉణ్ణా, తమ్పి తఙ్ఖణనిబ్బత్తస్సా’’తి వదన్తి. గబ్భం ఫాలేత్వా గహితస్సాతి అపరే. ఏవంసణ్ఠానన్తి జాతిఉణ్ణంసునో పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితతేలబిన్దుసణ్ఠానం. వణ్ణప్పటిభాగోతి రూపపటిచ్ఛన్నో సణ్ఠానపటిచ్ఛన్నో చ.

సన్తతిమూలానీతి తస్మిం భవే రూపసన్తతియా మూలభూతాని. అనేకిన్ద్రియసమాహారభావతోతి యథారహం చక్ఖాదిఅనేకిన్ద్రియసఙ్ఘాతభావతో. పధానఙ్గన్తి ఉత్తమఙ్గం సిరో.

న తస్స తస్స ఖన్ధస్స పరిపుణ్ణతం, తంతంఖన్ధేకదేసస్సేవ వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. కామావచరానన్తి కామావచరసత్తానం. పరిహీనాయతనస్సాతి పరిహీనస్స చక్ఖాదిఆయతనస్స వసేన. తత్థ దుగ్గతియం అన్ధస్స చక్ఖుదసకవసేన, బధిరస్స సోతదసకవసేన, అన్ధబధిరస్స ఉభయవసేన సన్తతిసీసహాని వేదితబ్బా. నపుంసకస్స పన భావహాని వుత్తా ఏవ. తథా అన్ధబధిరాఘానకస్స చక్ఖుసోతఘానవసేన. తం పన ధమ్మహదయవిభఙ్గపాళియా విరుజ్ఝతి. తం పరతో ఆవి భవిస్సతి. రూపావచరానం పన చక్ఖుసోతవత్థుజీవితవసేన చత్తారి సన్తతిసీసానీతి ఇతరేసం వసేన సన్తతిసీసహాని వేదితబ్బా.

తేసన్తి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం. వత్థుభావేనాతి విచారణాయ అధిట్ఠానభావేన. పటిసన్ధియం ఉప్పన్నా పవత్తా పఞ్చక్ఖన్ధాతి పటిసన్ధిక్ఖణే పవత్తిక్ఖణే చ పఞ్చక్ఖన్ధే దస్సేతి. భుమ్మనిద్దేసోతి ‘‘పఞ్చసు ఖన్ధేసూ’’తి అయం భుమ్మనిద్దేసో. అఞ్ఞథాతి నిద్ధారణే అనధిప్పేతే. ‘‘భావేనభావలక్ఖణత్థే’’తి ఇదం విసయాదిఅత్థానం ఇధాసమ్భవతో వుత్తం. ఉభయన్తి రూపారూపం. రూపారూపసన్తతిన్తి రూపసముట్ఠాపకం రూపసన్తతిం అరూపసన్తతిఞ్చ. ‘‘వత్థు ఉప్పాదక్ఖణే దుబ్బలం హోతీ’’తి ఇదం న పటిసన్ధిక్ఖణం ఏవ, నాపి వత్థురూపం ఏవ సన్ధాయ వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బరూపానం ఉప్పాదక్ఖణే దుబ్బలతం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ‘‘తదా హీ’’తిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స కారణవచనం. తత్థ తన్తి రూపం. ‘‘కమ్మక్ఖిత్తత్తా’’తి ఇదం న కమ్మజతామత్తం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో కమ్మజస్స పఠముప్పత్తియం అపతిట్ఠితతం సన్ధాయాతి దస్సేన్తో ‘‘సతిపీ’’తిఆదిమాహ. తతో పరన్తి తతో పటిసన్ధితో పరం. సదిససన్తానే యథా పతిట్ఠితం, న తథా విసదిససన్తానేతి ఆహ ‘‘సమానసన్తతియ’’న్తి.

అఙ్గభావన్తి కారణభావం. తేనేవాహ ‘‘సహాయభావ’’న్తి. తేసం ధమ్మానన్తి యేహి సద్ధిం ఉప్పన్నం, తేసం పటిసన్ధియం చిత్తచేతసికధమ్మానం. తదాతి ఠితిక్ఖణే భఙ్గక్ఖణే చ రూపుప్పాదనమేవ నత్థి. అనన్తరాదిపచ్చయలాభేన ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ చిత్తస్స బలవభావో, న ఇతరత్ర. తేనాహ ‘‘యదా చ రూపుప్పాదనం, తదా ఉప్పాదక్ఖణే’’తి.

యేహాకారేహీతి ఆహారిన్ద్రియపచ్చయాదిఆకారేహి. యథాసమ్భవం పచ్చయా హోన్తీతి ఫస్సాదయో ఆహారాదివసేన యథారహం పచ్చయా హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం పట్ఠానే ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం, కటత్తా చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౯).

చుతిచిత్తేన సద్ధిం ఉప్పజ్జమానం, చుతిచిత్తేన వా కారణభూతేన ఉప్పజ్జమానం. తతో పురిమతరేహి ఉప్పజ్జమానం వియాతి యథా చుతిచిత్తతో ఆసన్నేహి పురిమతరేహి ఉప్పజ్జమానం రూపం భవన్తరే న ఉప్పజ్జతి, ఏవం చుతిచిత్తేన ఉప్పజ్జమానమ్పి అనుపచ్ఛిన్నేపి వట్టమూలేతి అకారణం వట్టమూలావూపసమో చుతిచిత్తస్స రూపుప్పాదనేతి దస్సేతి.

అరూపస్సాతి ఆరుప్పస్స.

ఉతునాతి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నేన ఉతునా. సముట్ఠితే రూపేతి పటిసన్ధిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే రూపే సముట్ఠితే పటిసన్ధిఅనన్తరం పఠమభవఙ్గచిత్తం రూపం సముట్ఠాపేతి. ఉప్పాదనిరోధక్ఖణాతి యథావుత్తేసు సోళససు చిత్తేసు ఆదిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణో, సోళసమచిత్తస్స నిరోధక్ఖణో చాతి వదన్తి, రూపస్సేవ పన ఉప్పాదనిరోధక్ఖణా వేదితబ్బా.

ధరమానక్ఖణే ఏవాతి తస్స ఉతునో విజ్జమానక్ఖణే ఏవ యది గహితా, ‘‘సోళసచిత్తక్ఖణాయుకం రూప’’న్తి వుత్తం హోతి సోళసహేవ చిత్తేహి తస్స ధరమానతాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా. ఉప్పాదక్ఖణం అగ్గహేత్వాతి ఉతునో ధరమానక్ఖణే ఉప్పాదక్ఖణం అగ్గహేత్వా నిరోధక్ఖణో అథ గహితో, ‘‘సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకంరూప’’న్తి వుత్తం హోతి ఉప్పాదక్ఖణసహితేన చ ఏకస్స చిత్తక్ఖణస్స గహితత్తా. ‘‘అధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుక’’న్తి వుత్తం హోతి నిరోధక్ఖణస్స బహికతత్తా.

ఏవం ఉప్పాదనిరోధక్ఖణేసు గహితేసు అగ్గహితేసు చ సోళససత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకతా, తతో అధికచిత్తక్ఖణాయుకతా చ సియాతి దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ ఠితపక్ఖం దస్సేన్తో ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తస్స ధరమానక్ఖణే ఉప్పన్నేసూతి తస్స ఉతునో ధరమానక్ఖణే ఉప్పన్నేసు సోళససు చిత్తేసు పటిసన్ధిపి యస్మా గహితా, తస్మా ఉతునో ఉప్పాదక్ఖణో ధరమానక్ఖణే గహితోతి నిరోధక్ఖణే అగ్గహితే ‘‘రూపే ధరన్తేయేవ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తం పన సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా) ఏవం అట్ఠకథాయం వక్ఖమానా అధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా అధిప్పేతా. గహితే వా నిరోధక్ఖణే సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా అధిప్పేతాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ ‘‘అధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా’’తి ఇదం పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణో గహితోతి కత్వా వుత్తం. యస్మా పన పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనాయం ‘‘ద్వే భవఙ్గాని, ఆవజ్జనం, దస్సనం, సమ్పటిచ్ఛనం, సన్తీరణం, వోట్ఠబ్బనం, పఞ్చ జవనాని, ద్వే తదారమ్మణాని, ఏకం చుతిచిత్తన్తి పఞ్చదస చిత్తక్ఖణా అతీతా హోన్తి, అథావసేసఏకచిత్తక్ఖణాయుకే’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭), తథా తదారమ్మణపరియోసానాని, ‘‘ఏకం చుతిచిత్తం, తదవసానే తస్మిఞ్ఞేవ ఏకచిత్తక్ఖణట్ఠితికే ఆరమ్మణే పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) చ వక్ఖతి. తస్మా రూపస్స సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతాయపి అత్థసిద్ధి హోతియేవ. తేనాహ ‘‘సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా అధిప్పేతా’’తి. తథాపి ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గచలనస్స పచ్చయో హోతి, న ఉప్పజ్జమానమేవాతి సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకతా వేదితబ్బా.

ఓజాయ సభావసుఖుమతా ఉపాదారూపభావతో. ఏత్థ చ మాతరా అజ్ఝోహటా ఓజా బాహిరబ్భఞ్జనం వియ గబ్భమల్లినా తస్మిం సన్తానే ఓజట్ఠమకరూపుప్పత్తియా పచ్చయో హోతి. ఆహారసముట్ఠానరూపపవేణియా ఓజాయ వియ సేసతిసన్తతిఓజాయ రూపుప్పాదనన్తి ఉదరియే ఓజా రూపం న సముట్ఠాపేతి ఉతుసముట్ఠానభావతో, ఉపాదిన్నకట్ఠానే ఏవ పన సముట్ఠాపేతి, రసహరణీహి గన్త్వా కాయానుసటన్తి వేదితబ్బం.

చిత్తఞ్చేవాతి ఏత్థ చ-సద్దేన పటియోగీనం కమ్మమేవ సముచ్చినోతి, న చిత్తేన సమ్పయుత్తధమ్మేతి కత్వా ఆహ ‘‘చిత్తస్స పుబ్బఙ్గమతాయ వుత్త’’న్తి. ‘‘చిత్తుప్పాదం గణ్హాతి ‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’తిఆదీసు (ధ. స. ౧) వియ, న కమ్మచేతనం వియ ఏకధమ్మమేవా’’తి వుత్తే ‘‘యథా చిత్తసముట్ఠానరూపస్స హేతుఆదయో చిత్తసమ్పయుత్తధమ్మాపి సముట్ఠాపకావ, ఏవం కమ్మసముట్ఠానరూపస్స కమ్మసమ్పయుత్తాపీ’’తి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా తస్స పరిహారం వత్తుం ‘‘కమ్మసముట్ఠానఞ్చా’’తిఆదిమాహ.

రూపస్సాతి రూపక్ఖణస్స, రూపస్స వా అద్ధునో. నయదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం పటిసన్ధిక్ఖణే ఏవ రూపారూపధమ్మానం ఏకక్ఖణే పాతుభావోతి ఇమస్స అత్థస్స అనధిప్పేతత్తా. తేనేవాహ ‘‘తతో పరమ్పి రూపారూపానం సహుప్పత్తిసబ్భావతో’’తి. యథా చ ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే ఏవా’’తి నియమో న గహేతబ్బో, ఏవం ‘‘ఏకక్ఖణే ఏవ పాతుభావో’’తిపి నియమో న గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘న పనేత’’న్తిఆదిమాహ. తందీపనత్థమేవాతి అసమానకాలతాదీపనత్థమేవ, న సహుప్పాదదీపనత్థం. అద్ధానపరిచ్ఛేదకథా హి అయన్తి.

యది ఏవన్తి యథా ఫలపత్తాని, ఏవం రూపారూపధమ్మా యది దన్ధలహుపరివత్తినో. అసమానద్ధత్తాతి అతుల్యకాలత్తా. నిచ్ఛిద్దేసూతి నిబ్బివరేసు. తేన నిరన్తరప్పవత్తిం ఏవ విభావేతి. అయన్తి అద్ధానపరిచ్ఛేదకథా. చిత్తజరూపాదీనం న తథా నిరన్తరభావేన పవత్తి, యథా కమ్మజరూపానన్తి ఆహ ‘‘కమ్మజరూపప్పవత్తిం సన్ధాయా’’తి. కమ్మజరూపానం వా ఇతరేసం మూలభావతో పధానన్తి ‘‘కమ్మజరూపప్పవత్తిం సన్ధాయా’’తి వుత్తం. అచిత్తుప్పాదకత్తా అబ్యాబజ్ఝతాయ నిరోధసమాపత్తియా నిబ్బానపటిభాగతా వేదితబ్బా. పదే పదం అక్కమిత్వాతి లకుణ్డకపాదతాయ అత్తనో అక్కన్తపదసమీపే పదం నిక్ఖిపిత్వా. యో హి సీఘపదవిక్కమో లకుణ్డకపాదో, సో ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘లహుం లహుం అక్కమిత్వాతి అత్థో’’తి. సహేవ నిరుజ్ఝన్తీతి రూపం కమ్మజమిధాధిప్పేతన్తి కత్వా వుత్తం. ఉతుజం పన చుతితో ఉద్ధమ్పి పవత్తతి ఏవ. పుబ్బే వుత్తన్తి ‘‘రూపస్స సత్తరసచిత్తక్ఖణా, అరూపస్స తతో ఏకభాగో’’తి (విభ. మూలటీ. ౨౦ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా) ఏవం వుత్తం అద్ధానప్పకారం.

ఏకుప్పాదతోతి సమానుప్పాదతో. సమానత్థో హి అయం ఏక-సద్దో. ఏకో దట్ఠబ్బాకారోతి ఏకో ఞాతపరిఞ్ఞాయ పస్సితబ్బాకారో. ఏవఞ్హి సోళసాకారా సియుం, ఇతరథా వీసతి, తతో అధికా వా ఏతే ఆకారా భవేయ్యుం. తస్సాతి పచ్ఛిమకమ్మజస్స. హేట్ఠా సోళసకేతి పరియోసానసోళసకస్స అనన్తరాతీతసోళసకే. పచ్ఛిమస్సాతి తత్థ పచ్ఛిమచిత్తస్స. నానానిరోధభావం వియ ఏకుప్పాదభావమ్పి పచ్ఛిమకమ్మజస్స ఠపనే కారణం అనిచ్ఛన్తో ‘‘యది పనా’’తి సాసఙ్కం వదతి. ‘‘సబ్బమ్పీ’’తిఆదినా తత్థ అతిప్పసఙ్గం దస్సేతి. వజ్జేతబ్బం నానుప్పాదం ఏకనిరోధం. గహేతబ్బం ఏకుప్పాదనానానిరోధం. ఉభయమ్పి తదా నత్థి అనుప్పజ్జనతో. తేనేవాహ ‘‘కమ్మజరూపస్స అనుప్పత్తితో’’తి. తతో పుబ్బేతి పచ్ఛిమకమ్మజరూపుప్పజ్జనతో ఓరం. అఞ్ఞస్సాతి యస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం, తతో అఞ్ఞస్స చిత్తస్స. ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నస్స ఏకుప్పాదతా, భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నస్స నానానిరోధతా చ నత్థీతి ఆహ ‘‘ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు ఉప్పన్నరూపాని వజ్జేత్వా’’తి. తేనాతి రూపేన. ‘‘సఙ్ఖలికస్స వియ సమ్బన్ధో’’తి ఏతేన అవిచ్ఛిన్నసమ్బన్ధో ఇధ ‘‘పవేణీ’’తి అధిప్పేతోతి దస్సేతి. అఞ్ఞథాతి విచ్ఛిజ్జమానమ్పి గహేత్వా ‘‘పవేణీ’’తి వుచ్చమానే. న హి రూపధమ్మానం అరూపధమ్మానం వియ అనన్తరపచ్చయభావో అత్థీతి రూపధమ్మానం భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నరూపధమ్మే అగ్గహేత్వా ‘‘అట్ఠచత్తాలీసా’’తి వుత్తం. తేసం పన గహణే ఏకూనపఞ్ఞాసావ సియాతి ఆహ ‘‘ఏకూనపఞ్ఞాసకమ్మజియవచనం కత్తబ్బం సియా’’తి.

సుదీపనత్తాతి సుఖదీపనత్తా, నయదస్సనభావేన వా సుట్ఠు దీపనత్తా. తేనేవాహ ‘‘ఏతేన హి నయేనా’’తిఆది. తత్థ తన్తి రూపం. తేనాతి రూపేన. ఉభయత్థాతి పచ్ఛిమకమ్మజరూపప్పవత్తియం, తతో పుబ్బే చ. అఞ్ఞస్సాతి ఏకస్స చిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పజ్జిత్వా తతో అఞ్ఞస్స చిత్తస్స. తస్సాతి రూపస్స. ఏత్థ చ పచ్ఛిమకమ్మజరూపప్పవత్తియం నిరుజ్ఝనకన్తి వుత్తం తతో పురేతరప్పవత్తం రూపం వేదితబ్బం. చతుసన్తతికరూపేనాతిఆది యథావుత్తసఙ్గహగమనదస్సనం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నానుప్పాదేకనిరోధతాదీపనే. ఠితిక్ఖణేతి అరూపస్స రూపస్స చ ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నస్స రూపస్స చ అరూపస్స చ దస్సితత్తా. అదస్సితస్సాతి యథా ఏవ ఏత్థ, ఏవం తత్థ విభజిత్వా అదస్సితస్స. కస్మా పనేత్థ పచ్ఛిమకమ్మజేన దీపనాయం సమతింసకమ్మజరూపగ్గహణం కతన్తి ఆహ ‘‘సమతింస…పే… యోజిత’’న్తి. తతో కమ్మతో జాతా తంకమ్మజా, తేసు. సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, జీవితఞ్చ తం సఙ్ఖారో చాతి జీవితసఙ్ఖారో, ఆయు. జీవితేన సఙ్ఖరీయన్తీతి జీవితసఙ్ఖారా, ఉస్మాదయో.

అఞ్ఞస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి యస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం రూపం అఞ్ఞస్స తతో సత్తరసమస్స ఉప్పాదక్ఖణే, ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నం అఞ్ఞస్స ఠితిక్ఖణేతి సమ్బన్ధో. ‘‘వుత్తన్తి అధిప్పాయో’’తి ఇదం పాళియా విరుజ్ఝన్తమ్పి అట్ఠకథాయం ఆగతభావదస్సనత్థం వుత్తన్తి అయమేత్థ అధిప్పాయోతి అత్థో. కస్మాతి చిత్తసముట్ఠానరూపం సన్ధాయ పాళి పవత్తా, అట్ఠకథాయం పన కమ్మజరూపన్తి సా తాయ కేన కారణేన విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘చతు…పే… భవితబ్బత్తా’’తి, నిప్ఫన్నస్సాతి అధిప్పాయో. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘యో చాయం చిత్తసముట్ఠానస్స…పే… కమ్మాదిసముట్ఠానస్సాపి అయమేవ ఖణనియమో’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా). ఏతేహీతి యథానీతో యమకపాఠో, ‘‘కాయసఙ్ఖారో చిత్తసముట్ఠానో’’తిఆదికో అట్ఠకథాపదేసోతి ఏతేహి. నత్థియేవ ఏకుప్పాదఏకనిరోధదీపనతోతి అధిప్పాయో. తేన హి వుత్తం ‘‘యేన చిత్తేన సద్ధిం ఉప్పజ్జతి, తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతీ’’తిఆది.

పున ‘‘ఏతేహీ’’తి ఇమినా ఏకుప్పాదనానానిరోధనానుప్పాదఏకనిరోధదీపనవసేన పవత్తా అట్ఠకథాపదేసా గహితాతి వేదితబ్బం, ఉభయత్థాపి వా ఏతేహి ఆచరియేహీతి అత్థో. తతియో భాగో, తేన అధికా సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా తతియ…పే… యుకతా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. తతియ భాగోతి చ ఉప్పాదట్ఠితిక్ఖణే ఉపాదాయ భఙ్గక్ఖణో అధిప్పేతో. యస్మిం ఏకాదస చిత్తక్ఖణా అతీతా, అవసేసపఞ్చచిత్తక్ఖణాయుకే, యస్మిం పఞ్చదస చిత్తక్ఖణా అతీతా, అవసేసఏకచిత్తక్ఖణాయుకే తస్మింయేవ ఆరమ్మణేతి యోజేతబ్బం. ఉభయఞ్చేతం యథాక్కమం మనోద్వారే పఞ్చద్వారే చ ఆపాథగతం వేదితబ్బం. న ఖో పనేవం సక్కా విఞ్ఞాతుం ఏకచిత్తక్ఖణాతీతం ఆరమ్మణం సన్ధాయ పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) తథా వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘న హి సక్కా’’తిఆదిమాహ. పఞ్చదసాతి అతిరేకపఞ్చదస చిత్తక్ఖణా అతీతాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తస్మా’’తిఆదినా యత్థ ఖణేకదేసం అగ్గహితన్తి న సక్కా వత్తుం, తమేవ దస్సేతి. ఏవం తావ న రూపం సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకం, నాపి తతియభాగాధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకం, అథ ఖో సోళసచిత్తక్ఖణాయుకమేవాతి దస్సితం హోతి.

కస్మా పనేత్థ రూపమేవ సమానేపి అనిచ్చసఙ్ఖతాదిభావే చిరాయుకం జాతన్తి? దన్ధపరివత్తిభావతో. అరూపధమ్మా హి సారమ్మణా చిత్తపుబ్బఙ్గమా, తే యథాబలం అత్తనో ఆరమ్మణవిభావనవసేన పవత్తన్తీతి తదత్థనిప్ఫత్తిసమనన్తరమేవ నిరుజ్ఝనతో లహుపరివత్తినో. తేనాహ భగవా, ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం లహుపరివత్తం, యదిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮). రూపధమ్మా పన అనారమ్మణా, తే ఆరమ్మణవసేన అరూపధమ్మేహి విభావేతబ్బా. సా చ నేసం వోహారానుగుణా విభావేతబ్బతా అత్తనో దన్ధపరివత్తితాయ, తేసఞ్చ లహుపరివత్తితాయ సోళసహి సత్తరసహి వా చిత్తక్ఖణేహి నిప్పజ్జతీతి రూపమేవేత్థ చిరాయుకం జాతం. కిఞ్చ – లహువిఞ్ఞాణవిసయసన్తతిమత్తాధీనవుత్తితాయ తిణ్ణం ఖన్ధానం, ఆరమ్మణూపలద్ధిమత్తభావతో విఞ్ఞాణస్స చ లహుపరివత్తితా, దన్ధమహాభూతప్పచ్చయతాయ పన రూపస్స దన్ధపరివత్తితా. నానాధాతూసు తథాగతస్సేవ యథాభూతఞాణం, తేన చ రూపమేవ పురేజాతపచ్చయో వుత్తో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో చ తస్సేవాతి న ఏత్థ అనిచ్చసఙ్ఖతాదిభావసామఞ్ఞేన రూపారూపం సమానాయుకం పరికప్పేతబ్బం. వుత్తనయేన రూపమేవ చిరాయుకన్తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

యథా చ రూపస్స సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకతా, తతియభాగాధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా వా న హోతి, తం దస్సేత్వా య్వాయం అట్ఠకథాయం చిత్తస్స ఠితిక్ఖణే రూపుప్పాదో వుత్తో, తత్థ ఠితిక్ఖణమేవ తావ చిత్తస్స అననుజానన్తో ‘‘యో చేత్థ…పే… విచారేతబ్బో’’తి వత్వా యమకే ఉప్పన్నఉప్పజ్జమానవారాదిపాళిం ఆహరన్తో ‘‘చిత్తయమకే’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనేతి ఉభయమ్పి యమకపదం అహాపేత్వా కతవిస్సజ్జనే. ఉప్పాదక్ఖణే అనాగతఞ్చాతి ఉప్పాదక్ఖణే చ చిత్తం, అనాగతఞ్చ చిత్తం న నిరుద్ధం, నిరుజ్ఝమానన్తి అత్థో. ఠితిక్ఖణాభావం చిత్తస్స దీపేతీతి ఉప్పన్నఉప్పజ్జమానవారాదీసు ‘‘ఠితిక్ఖణే’’తి అవచనం చిత్తస్స ఠితిక్ఖణం నామ నత్థీతి ఇమమత్థం దీపేతి బోధేతి. న హి యథాధమ్మసాసనే అభిధమ్మే లబ్భమానస్స అవచనే కారణం దిస్సతీతి అధిప్పాయో. న కేవలమభిధమ్మే అవచనమేవ చిత్తస్స ఠితిక్ఖణాభావజోతకం, అపిచ ఖో సుత్తన్తపాళిపీతి దస్సేన్తో ‘‘సుత్తేసుపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞథత్తం నామ పుబ్బాపరవిసేసో. ఖణద్వయసమఙ్గిం ఠితన్తి పచ్చుప్పన్నస్స ఠితభావమాహ. అఞ్ఞథత్తం పన సన్తానేయేవ వేదితబ్బం.

ఏత్థ చ కేచి ‘‘యథాభూతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, కిం తథాభూతోవ భిజ్జతి, ఉదాహు అఞ్ఞథాభూతో? యది తథాభూతోవ భిజ్జతి, న జరతాయ సమ్భవో. అథ అఞ్ఞథాభూతో, అఞ్ఞో ఏవ సోతి సబ్బథాపి ఠితిక్ఖణస్స అభావోయేవా’’తి వదన్తి. తత్థ ఏకధమ్మాధారభావేపి ఉప్పాదనిరోధానం అఞ్ఞోవ ఉప్పాదక్ఖణో, అఞ్ఞో నిరోధక్ఖణో. ఉప్పాదావత్థఞ్హి ఉపాదాయ ఉప్పాదక్ఖణో, నిరోధావత్థం ఉపాదాయ నిరోధక్ఖణో. ఉప్పాదావత్థాయ చ భిన్నా నిరోధావత్థాతి ఏకస్మింయేవ సభావధమ్మే యథా ఇచ్ఛితబ్బా, అఞ్ఞథా అఞ్ఞోవ ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞో ధమ్మో నిరుజ్ఝతీతి ఆపజ్జేయ్య, ఏవం నిరోధావత్థాయ వియ నిరోధాభిముఖావత్థాయపి భవితబ్బం. సా ఠితి, జరతా చాతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం. యది ఏవం కస్మా పాళియం ఠితిక్ఖణో న వుత్తోతి? వినేయ్యజ్ఝాసయానురోధేన నయదస్సనవసేన పాళి గతాతి వేదితబ్బా. అభిధమ్మదేసనాపి హి కదాచి వినేయ్యజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తతి. తథా హి రూపస్స ఉప్పాదో ‘‘ఉపచయో, సన్తతీ’’తి భిన్దిత్వా దేసితో. హేతుసమ్పయుత్తదుకాదిదేసనా చేత్థ నిదస్సితబ్బా.

‘‘యస్స వా పనా’’తిఆది పుచ్ఛావచనం. తస్స ‘‘నో’’తి విస్సజ్జనం. సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతీతి చిత్తుప్పాదస్స నిరోధక్ఖణో వుత్తో. అయమేత్థ అధిప్పాయో – యది చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే రూపం ఉప్పజ్జేయ్య, తం దుక్ఖసచ్చన్తి కత్వా ‘‘నో’’తి వత్తుం న సక్కా, వుత్తఞ్చేతం. తస్మా విఞ్ఞాయతి ‘‘చిత్తస్స నిరోధక్ఖణే రూపుప్పాదో నత్థీ’’తి. తయిదమకారణం. అరూపలోకఞ్హి సన్ధాయ, చిత్తసముట్ఠానరూపం వా ‘‘నో’’తి సక్కా వత్తున్తి. అయఞ్హి యమకదేసనాయ పకతి, యదిదం యథాసమ్భవయోజనా. ఏతేన ‘‘న చ చిత్తసముట్ఠానరూపమేవా’’తిఆదివచనం పటిక్ఖిత్తం దట్ఠబ్బం. అథ వా పచ్చాసత్తిఞాయేన యం సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తేన యం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పాదేతబ్బం చిత్తచేతసికతప్పటిబద్ధరూపసఙ్ఖాతం, తస్స తదా ఉప్పత్తి నత్థీతి ‘‘నో’’తి విస్సజ్జనం, న సబ్బస్స.

సహుప్పాదేకనిరోధవచనతోతి ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౭౯) ఏవం సహుప్పాదసహనిరోధవచనతో. తేన వచనేనాతి ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదివచనేన. అఞ్ఞరూపానన్తి కమ్మఉతుఆహారజరూపానం. సహుప్పాదసహనిరోధాదికానన్తి ఏత్థాయం యోజనా – అప్పటిక్ఖిత్తసహుప్పాదసహనిరోధఅననుఞ్ఞాతనానుప్పాదనానానిరోధఅనివారితఅబ్యాకతభావానం కమ్మజాదీనన్తి. ఏతేనాతి ‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదికేన (యమ. ౩.ధమ్మయమక.౧౬౩) పాఠేన, ‘‘న చిత్తసముట్ఠానరూపమేవా’’తి యుత్తివచనేన చ. యమకపాళిఅనుస్సరణేతి యథాదస్సితచిత్తయమకపాళియా యథారుతవసేనేవ అనుస్సరణే విజ్జమానే. భిజ్జమానతాతి చిత్తస్స భిజ్జమానతా నామ నిరుజ్ఝమానతా ఠితియా అభావతో. సహాయభావం నాపి గచ్ఛతి నిస్సయత్థిభావాదినా పచ్చయభావాభావతో. ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ హి అనన్తరాదిపచ్చయలాభేన చిత్తస్స బలవతా. ఏవఞ్చ సతీతి ఏవఞ్చ ఉతునాపి భవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ రూపసముట్ఠాపనే సతి. తంచిత్తక్ఖణేతి తస్స చిత్తస్స ఖణే, ఖణద్వయేపీతి అత్థో. తేనేవాతి అతిలహుపరివత్తిభావేనేవ. అథ వా తేనేవాతి దన్ధపరివత్తికతాయ రూపస్స సకలం ఏకచిత్తక్ఖణం ఉప్పజ్జమానభావేనేవ. తన్తి చిత్తం. పటిసన్ధిచిత్తం సమ్పయుత్తధమ్మానం వియ సహజాతరూపధమ్మానమ్పి సహజాతాదిపచ్చయేన పచ్చయో హోతీతి ఆహ ‘‘పటిసన్ధితో ఉద్ధ’’న్తి. చిత్తసముట్ఠానానం చిత్తం సహజాతాదిపచ్చయో హోతియేవాతి వుత్తం ‘‘అచిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి. తదనన్తరన్తి యేన చిత్తేన సహుప్పన్నం, తస్స చిత్తస్స అనన్తరం. తన్తి రూపం. తదనన్తరం చిత్తన్తి సహుప్పన్నచిత్తానన్తరం చిత్తం. యది ఏవన్తి యది సకలం చిత్తక్ఖణం రూపం ఉప్పజ్జమానమేవ హోతి, చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ రూపస్స ఉప్పాదారమ్భోతి ఆహ ‘‘న, చిత్తనిరోధక్ఖణే రూపుప్పాదారమ్భాభావతో’’తి. చిత్తక్ఖణేతి అత్తనా సహుప్పన్నచిత్తస్స ఖణే. తన్తి రూపం. రూపసముట్ఠాపనపురేజాతపచ్చయకిచ్చన్తి రూపసముట్ఠాపనకిచ్చఞ్చ పురేజాతపచ్చయకిచ్చఞ్చ. ఠితిప్పత్తివిసేసాలాభన్తి ఠితిప్పత్తియా లద్ధబ్బో యో విసేసో, తస్స అలాభం. ఇదం వుత్తన్తి ‘‘యేన సహుప్పజ్జతి, తంచిత్తక్ఖణే రూపం ఉప్పజ్జమానమేవా’’తి ఇదం పరియాయేన వుత్తం.

యం యస్స సమ్బన్ధిభావేన వుత్తం, తం దూరే ఠితమ్పి తేన సమ్బన్ధనీయన్తి ఆహ ‘‘తతో పరం…పే… ఏతేన సహ సమ్బన్ధో’’తి. తస్మా ‘‘తతో’’తి ఏత్థ తంసద్దేన చుతిం పచ్చామసతీతి వుత్తం ‘‘చుతితో పరన్తి అత్థో’’తి.

నత్థీతి కత్వాతి యదిపి యథా అట్ఠకథాయం వుత్తం, తథా ఏకుప్పాదేకనిరోధతా రూపానం అరూపేహి, అరూపానఞ్చ రూపేహి నత్థి. యథా చ అమ్హేహి వుత్తం, తథా అత్థేవాతి అధిప్పాయో.

చతుత్థస్స పకారస్స వుచ్చమానత్తా ‘‘తయో పకారే ఆహా’’తి వుత్తం.

‘‘తేసంయేవ రూపానం కాయవికారో’’తిఆదినా పరినిప్ఫన్నానం వికారాదిభావం దస్సేత్వా ‘‘సబ్బం పరినిప్ఫన్నం సఙ్ఖతమేవా’’తి వదన్తేన పరినిప్ఫన్నతాపరియాయో దస్సితో. పుబ్బన్తాపరన్తపరిచ్ఛిన్నోతి పాతుభావవిద్ధంసభావపరిచ్ఛిన్నో, ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నో వా. ‘‘అయం దత్తో నామ హోతూ’’తిఆదినా నామకరణం నామగ్గహణం. సమాపజ్జనం నిరోధసమాపత్తియా సమథవిపస్సనానుక్కమేన నామకాయస్స నిరోధమేవ. ఆది-సద్దేన సత్తకసిణాదిపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞాపనం సఙ్గణ్హాతి. నిప్ఫాదియమానోతి సాధియమానో.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమాదివినిచ్ఛయకథావణ్ణనా

ఉప్పత్తిక్కమాదీసు దేసనాక్కమోపి లబ్భతేవాతి ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానాతిఆదికో దేసనాక్కమోవా’’తి వుత్తం. అనుపుబ్బుక్కంసతోతి దానసీలకామాదీనవాదిదస్సననేక్ఖమ్మకథానం అనుక్కమేన ఉక్కట్ఠభావతో కథానం అనుపుబ్బుక్కంసతా వుత్తా. తేన ఉక్కంసక్కమో నామాయం విసుం కమోతి దస్సేతి. తథాపి దానాదీనం దేసనాక్కమావరోధనే కారణమాహ ‘‘ఉప్పత్తిఆదివవత్థానాభావతో’’తి. తత్థ ఆది-సద్దేన పహానపటిపత్తిభూమిక్కమే సఙ్గణ్హాతి. ‘‘చక్ఖుఆదీనమ్పి విసయభూత’’న్తి ఇమినా పఞ్చరూపిన్ద్రియగోచరతా అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఏకదేసేనా’’తిఆది. ఏకదేసేనాతి బాహిరోళారికాయతనేహి. ఏత్థాతి ‘‘యం వేదయతి, తం సఞ్జానాతీ’’తి ఏతస్మిం పదే వుత్తనయేన.

తంసభావతానివత్తనత్థన్తి అనాసవధమ్మసభావతానివత్తనత్థం. అనాసవా ఖన్ధేస్వేవ వుత్తాతి అత్థో సాసవానమ్పి ఖన్ధేసు వుత్తత్తా. నను చ అనాసవధమ్మో ఖన్ధేసు అవుత్తోపి అత్థీతి? సచ్చం అత్థి, ఖన్ధాధికారే ఖన్ధపరియాపన్నా ఏవ అనాసవా గయ్హన్తీతి నాయం దోసో.

యథా ఫస్సాదయో విసేసతో తదనుగుణవుత్తితాయ సఙ్ఖతాభిసఙ్ఖరణసభావాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధే సమవరుద్ధా, న ఏవం వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణానీతి రూపధమ్మా వియ తాని విసుం ఖన్ధభావేన వుత్తాని. ఏతేన ఫస్సాదీనం విసుం ఖన్ధసద్దవచనీయతాభావో వుత్తోతి వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘ఫుసనాదయో పనా’’తిఆది. ఇతిఆదీనఞ్చ సుత్తానన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘రూపే ఖో, భిక్ఖవే, సతి రూపం ఉపాదాయ రూపం అభినివిస్స ఉప్పజ్జన్తి సంయోజనాభినివేసవినిబన్ధా. వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే సతి విఞ్ఞాణం ఉపాదాయ విఞ్ఞాణం అభినివిస్స ఉప్పజ్జన్తి సంయోజనాభినివేసవినిబన్ధా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫౮), తథా ‘‘అహం రూపం, మమ రూపన్తి పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతీ’’తి (సం. ని. ౩.౧) చ ఏవమాదీనం సుత్తపదానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏతేనాతి అత్తనా దస్సితసుత్తేన. వక్ఖమానసుత్తవసేన చాతి ‘‘రూపే ఖో, భిక్ఖవే, సతీ’’తిఆదికస్స అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా) వక్ఖమానస్స సుత్తస్స వసేన. ‘‘పరిత్తారమ్మణాదివసేన న వత్తబ్బా’’తి ఏతేన నవత్తబ్బారమ్మణాపి దిట్ఠి ఖన్ధే ఏవ నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి, పగేవ ఖన్ధారమ్మణాతి దస్సేతి.

వేదనాకారణాయాతి వేదనాయాతనాయ. ఛాదాపనతోతి రోచాపనతో. బాహుల్లేనాతి బహులభావేన. ఉపాదానక్ఖన్ధా హి బాహుల్లప్పవత్తికా, న ఇతరే.

పుటం కత్వాతి చ ఛత్తసదిసం పుటం బన్ధం కత్వా. వత్థుమ్హీతి చక్ఖాదివత్థుమ్హి. వట్టగతవేదనం సన్ధాయ వుత్తం. సా హి ఇధ దట్ఠబ్బభావే ఠితా. ఊనేహీతి వత్థునా, కిలేసేహి చ ఊనేహి.

మాయాయాతి ఇన్దజాలాదిమాయాయ పయోగో మాయాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘మాయాయ దస్సితం రూపం ‘మాయా’తి ఆహా’’తి. వత్థుభావాదితోతి ఆది-సద్దేన ఆరమ్మణసమ్పయుత్తాదికే సఙ్గణ్హాతి. కత్థచీతి రూపక్ఖన్ధాదికే. కోచి విసేసోతి అసుభాదికోవ.

తస్సాతి అజ్ఝత్తికరూపస్స. యస్స కామరాగప్పహానముఖేన సబ్బరాగప్పహానం సమ్భవతి, తం సన్ధాయాహ ‘‘కామరాగముఖేన వా సబ్బలోభప్పహానం వదతీ’’తి. యోజేతబ్బన్తి వేదనాయ ఛన్దరాగం పజహన్తో తస్సా సముదయభూతే ఫస్సేపి ఛన్దరాగం పజహతీతి యోజేతబ్బన్తి. పరిఞ్ఞత్తయస్స యోజనా పాకటా ఏవ.

తతోతి దుక్ఖుప్పాదనసుఖవినాసనానం అదస్సనతో. భిన్దతీతి వినాసేతి. తన్తి మనోసఞ్చేతనాహారం ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాహి పరిగ్గణ్హాతి తీరేతి.

తం పజహన్తోతి అవిజ్జం పజహన్తో. పరామట్ఠన్తి పరామాససఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిచ్చాదివసేన గహితం. విఞ్ఞాణం నిచ్చతో పస్సన్తో దిట్ఠుపాదానం ఉపాదియతీతి అయమత్థో ‘‘తదేవిదం విఞ్ఞాణం సన్ధావతి సంసరతి, అనఞ్ఞ’’న్తిఆదిసుత్తపదేహి (మ. ని. ౧.౩౯౬) దీపేతబ్బో.

కమాదివినిచ్ఛయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.