౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౩౪. తం వత్వాతి తం భూమివసేన జానితబ్బతం ‘‘సబ్బాపి చతుభూమికవేదనా’’తిఆదినా వత్వా. సమ్పయుత్తతో దస్సితతాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన హేతుజాతిభూమిఇన్ద్రియవత్థుసమ్ఫస్సజభేదతో దస్సితతం అనవసేసతో సఙ్గణ్హాతి.

యదిపి తం-సద్దో పుబ్బే వుత్తస్స సామఞ్ఞతో పటినిద్దేసో, తథాపి అనన్తరమేవ పచ్చామసితుం యుత్తో ఇతరత్థ అసమ్భవతోతి ఆహ ‘‘అట్ఠ…పే… యోజనా’’తి. ‘‘అట్ఠవిధత్తాభావతో’’తి ఇమినా తం అసమ్భవం దస్సేతి.

పూరణత్థమేవ వుత్తో, అపుబ్బతాభావతోతి అత్థో.

గహణవడ్ఢనవసేనాతి గహణస్స వడ్ఢనవసేన. గహణన్తి చేత్థ కథనం దట్ఠబ్బం, తస్స వడ్ఢనం తస్మిం తస్మిం ఠానే అవుత్తస్స కథనం. తేనాహ ‘‘పుబ్బే గహితతో అఞ్ఞస్స గహణం వడ్ఢన’’న్తి, తతో ఏవ చ ‘‘పురిమగహితే అఞ్ఞుపచయవసేనా’’తి వుత్తం. ‘‘వడ్ఢనసద్దో ఛేదనత్థో’’తి ఇదం యథా అసివా ‘‘సివా’’తి, దిట్ఠఞ్చ ‘‘అదిట్ఠ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం దట్ఠబ్బం. నయనీహరణన్తి నీయతీతి నయో, దేసనా, తస్స నీహరణం పవత్తనం. వడ్ఢనకనయోతి యథావుత్తవడ్ఢనకవసేన పవత్తో దేసనానయో. అఞ్ఞే భేదాతి ఏకవిధచతుబ్బిధాదయో భేదా. యది అవిసిట్ఠా, కస్మా వుత్తాతి ఆహ ‘‘తథాపీ’’తిఆది. తత్థ పఞ్ఞాప్పభేదజననత్థన్తి ధమ్మవిసయాయ పభేదగతాయ పఞ్ఞాయ వినేయ్యానం నిబ్బత్తనత్థం, విజ్జాట్ఠానాదివసేన వినేయ్యానం ధమ్మపటిసమ్భిదాయ ఉప్పాదనత్థన్తి అత్థో. అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మవిభాగతాయ సమ్మసనవారస్స విసయభావతో వుత్తం ‘‘ఏకేకస్స వారస్స గహితస్స నియ్యానముఖభావతో’’తి. ఇతరేపి భేదా వుత్తాతి దువిధతివిధభేదానం యం నానత్తం, తస్స వసేన ఇతరే భేదా అనానత్తాపి యథావుత్తకారణతో వుత్తా. ‘‘న కేవల’’న్తిఆదినా భేదానం అఞ్ఞమఞ్ఞపేక్ఖతం దస్సేత్వా ‘‘తస్మా’’తిఆదినా తేసం విసిట్ఠతం దస్సేతి.

యథా దుకమూలకాదీసు భేదా గణనానుపుబ్బియా పవత్తా పభేదన్తరాపేక్ఖా, న ఏవమేతే. ఏతే పన సత్తవిధాదిభేదా పభేదన్తరనిరపేక్ఖా కేవలం బహువిధభావసామఞ్ఞేనేవ వుత్తాతి దస్సేతి ‘‘అఞ్ఞప్పభేదనిరపేక్ఖా’’తిఆదినా. దుకతికపదత్థానం యథారహం అపేక్ఖితబ్బాపేక్ఖకభావేన వుత్తత్తా యథా దుకే ఠపేత్వా వుత్తా తికా తత్థ పక్ఖిత్తా నామ జాతా, ఏవం తికదుకపదత్థానం అపేక్ఖితబ్బాపేక్ఖకభావేన వుత్తత్తా దుకే వత్వా వుత్తేసుపి తికేసు తే పక్ఖిత్తా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘పరతో…పే… యోజితత్తా’’తి.

సమానవీథియన్తి ఏకవీథియం. చక్ఖుసఙ్ఘట్టనాయాతి చక్ఖురూపపటిఘాతేన. సోతి చక్ఖురూపపటిఘాతో. తదుప్పాదికాతి తస్స చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఉప్పాదికా. సాతి ఆవజ్జనవేదనా. నను చ వేదనాపచ్చయో ఫస్సో వుత్తో, న ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి? న, వేదనాసీసేన చిత్తుప్పాదస్స గహితత్తాతి. తప్పయోజనత్తాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సపయోజనత్తా. పయోజయతీతి పయోజనం, ఫలం.

రూపావచరారూపావచరానం విపాకానన్తి అధిప్పాయో. తే హి ఇధ అగ్గహితా. తేనేవాహ ‘‘తేసం సయమేవ మనోద్వారభూతత్తా’’తిఆది. తతోతి భవఙ్గతో. చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాదికుసలాదీనన్తి ఏత్థ పురిమేన ఆది-సద్దేన ‘‘సోతసమ్ఫస్సపచ్చయా’’తి ఏవమాదయో సఙ్గహితా, దుతియేన అకుసలాదయో. ‘‘కామావచరఅట్ఠకుసలచిత్తవసేనా’’తిఆదినా కుసలాబ్యాకతానమ్పి కామావచరానంయేవ యోజితత్తా వుత్తం ‘‘సమానవీథియం లబ్భమానతా అట్ఠకథాయం వుత్తా’’తి. వేదనాపీతిసనిదస్సనత్తికవజ్జానం ఏకూనవీసతియా తికానం వసేన ఏకూనవీసతిచతువీసతికా. యది అసమానవీథియమ్పి కుసలాదీనం లబ్భమానతా యోజేతబ్బా, అథ కస్మా సమానవీథియంయేవ యోజితాతి ఆహ ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది. తేనేవాతి అసమానవీథియం అప్పటిక్ఖిత్తత్తాయేవ.

చిత్తసమ్బన్ధోతి చిత్తేన సమ్బన్ధో చిత్తసమ్బన్ధం కత్వా చిత్తసీసేన వేదనాయ కథనం. తికభూమివసేనాతి కుసలత్తికాదితికవసేన, కామావచరాదిభూమివసేన చ. ద్వారతికవసేనాతి చక్ఖాదిఉప్పత్తిద్వారవసేన, కుసలత్తికాదితికవసేన చ. యత్థ కత్థచీతి దీపేతబ్బస్స అత్థస్స విసేసాభావతో సత్తవిధభేదాదీసు యత్థ కత్థచి. న చ ద్వారం అనామట్ఠన్తి యోజనా. తేన సత్తవిధభేదతో తింసవిధభేదే విసేసం దస్సేతి. యదిపి ఉభయత్థ భూమియో ఆగతా, రూపావచరాదిభూమిఆమసనేన పన అసమానవీథియం లబ్భమానతా దస్సితాతి ఆహ ‘‘అతిబ్యత్తా చ ఏత్థ సమానాసమానవీథీసు లబ్భమానతా’’తి. సుఖదీపనాని హోన్తి ద్వారభూమిఆమసనముఖేన వేదనాక్ఖన్ధస్స విభత్తత్తా. న భూమియో అపేక్ఖిత్వా ఠపితాతి కథేతబ్బభావేన భూమియో అపేక్ఖిత్వా న ఠపితా, భూమివిభాగేన న కథితాతి అత్థో. అపేక్ఖితబ్బరహితాతి ద్వారభూమీనం అగ్గహితత్తా ఆకఙ్ఖితబ్బద్వారాదివిసేసరహితా.

‘‘ఉపనిస్సయకోటియా’’తి ఏత్థ నిప్పరియాయతో పరియాయతో చ ఉపనిస్సయకోటిదస్సనముఖేన ఇధాధిప్పేతఉపనిస్సయకోటిం దస్సేతుం ‘‘సద్ధం ఉపనిస్సాయా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉపనిస్సయానన్తి వేదనాయ ఉపనిస్సయభూతానం. దస్సనన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, దిస్వా వా గహణం. ఉపనిస్సయన్తభావేనాతి లామకూపనిస్సయభావేన. యది ఘాయనాదీని ఉపనిస్సయో భవేయ్యుం, పకతూపనిస్సయానేవ సియుం. పకతూపనిస్సయో చ నానావీథియంయేవాతి తదలాభవచనం ఇధ నానావీథిజోతకన్తి దస్సేతి ‘‘ఘానాదిద్వారేసూ’’తిఆదినా. కసిణపరికమ్మాదీనన్తి కసిణపరికమ్మసమాపత్తినిబ్బత్తనవిపస్సనావడ్ఢనాదీనం. తదలాభోతి ఉపనిస్సయాలాభో, సో చ ఘాయనాదీహి పరేసం పటిపత్తియా జానితుం అసక్కుణేయ్యత్తా. అన్తిమభవికబోధిసత్తాదీనం సవనేన వినా తంఫుసనం సియా మూలూపనిస్సయోతి ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి వుత్తం.

సమ్పన్నజ్ఝాసయోతి వివట్టూపనిస్సయసమ్పత్తియా సమ్పన్నజ్ఝాసయో. తేనాతి ‘‘ఏవం చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి వచనేన. తదుపనిస్సయన్తి తతో పరం ఉప్పన్నకసిణరూపదస్సనాదీనం ఉపనిస్సయభూతం.

థామగమనం నామ కామరాగాదీనంయేవ ఆవేణికో సభావోతి ఆహ ‘‘అప్పహీనకామరాగాదికస్స వా’’తి. ‘‘రాగో ఉప్పన్నో’’తిఆదినా ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణే రాగపటిఘానం ఉప్పత్తివిచారణావ వుత్తా, న నేసం కిచ్చవిసేసోతి కిచ్చవిసేసేన వుత్తే దస్సేన్తో ‘‘అసమపేక్ఖనాయా’’తిఆదిమాహ. పవత్తా వేదనాతి అత్థో. పకారన్తరేనాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పన్నకిలేసానం సమతిక్కమనసఙ్ఖాతేన పకారన్తరేన. తథా భావనావసేనాతి ఏత్థ తథా-సద్దేన చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స చతుభూమికవేదనాయ ఉపనిస్సయభావో ఏవ పకారన్తరేన కథితోతి ఇమమేవత్థం ఆకడ్ఢతి. భావనాయేవేత్థ పకారన్తరం.

సబ్బం సమ్మసనం భావనాతి వేదితబ్బా, న నీవరణప్పహానపరిఞ్ఞావ.

అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చాతి ఫోట్ఠబ్బమహాభూతేసు ఇతరీతరస్స, ఆపోధాతుయా చ వసేన.

తేసన్తి జాతిఆదీనం, కమ్మత్థే చేతం సామివచనం. సహజాతస్స మనోసమ్ఫస్సస్స బలవపచ్చయభావం దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. తస్స వా దస్సనస్సాతి తస్స వా జాతిఆదికే భయతో దస్సనవసేన పవత్తస్స కామావచరఞాణస్స.

తదేవ అత్తనో ఫలస్సేవ ఫలభావేనాతి ‘‘మనోసమ్ఫస్సో’’తి ఫస్సస్స కారణభావేన యం వుత్తం, తదేవ విఞ్ఞాణం అత్తనో ఫలస్స ఫలభావేన వుత్తస్స ఫస్సస్స ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజ’’న్తిఆదినా ఫలభావేన వత్తుం న యుత్తం. ‘‘మనోసమ్ఫస్సో’’తిఆదినా లబ్భమానోపి విఞ్ఞాణం పటిచ్చ ఫస్సస్స పచ్చయభావో హేతుఫలసఙ్కరపరిహరణత్థం న వుత్తోతి వత్వా యదిపి ఫస్సో విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, న పన ఫస్సస్స వియ విఞ్ఞాణం సో తస్స విసేసపచ్చయో హోతీతి విఞ్ఞాణస్స చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదితా న వుత్తాతి దస్సేతుం ‘‘యస్మా వా’’తిఆది వుత్తం.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.