౩. సఞ్ఞాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౧౭. తస్సాపీతి సఞ్ఞాయపి. తబ్బత్థుకత్తాతి చక్ఖువత్థుకత్తా. పటిఘవిఞ్ఞేయ్యోతి యథావుత్తపటిఘతో విజానితబ్బో పటిఘవసేన గహేతబ్బో. ఉత్తరపదలోపం కత్వాతి పురిమపదే ఉత్తరపదలోపం కత్వా.

విఞ్ఞేయ్యభావే, న ఉప్పత్తియన్తి అధిప్పాయో. వచనన్తి సద్దో, నామన్తి అత్థో. వచనాధీనాతి గహేతబ్బతం పతి సద్దాధీనా, నామాయత్తగహణాతి అత్థో. యదేత్థ వత్తబ్బం, తం నామరూపదుకే (ధ. స. మూలటీ. ౧౦౧-౧౦౮) వుత్తమేవ. అధివచనం పఞ్ఞత్తిపకాసకం ఞాపకం ఏతేసం అత్థీతి అధివచనా యథా అరిససోతి. తతోజోతి అధివచనసఙ్ఖాతతో అరూపక్ఖన్ధతో జాతో. అరూపక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా ఫస్సేపి యథావుత్తో అత్థో సమ్భవతీతి దస్సేతుం ‘‘సమ్ఫస్సోయేవ వా’’తిఆదిమాహ. న కేవలం మనోద్వారికఫస్సే ఏవ, అథ ఖో పఞ్చద్వారికఫస్సేపి ‘‘విఞ్ఞేయ్యభావే వచనం అధికిచ్చ పవత్తా అధివచనా’’తిఆదివుత్తప్పకారో అత్థో సమ్భవతి. ఇతీతి తస్మా. తేన పరియాయేనాతి మనోసమ్ఫస్సజపరియాయేన. తతోజాపీతి పఞ్చద్వారికఫస్సజాతాపి. అఞ్ఞప్పకారాసమ్భవతోతి పటిఘసమ్ఫస్సజపరియాయస్స అసమ్భవతో. ఆవేణికం పటిఘసమ్ఫస్సజతా. పకారన్తరం అధివచనసమ్ఫస్సజతా.

యది ఏవన్తి యది పఞ్చద్వారికఫస్సేహి ఉప్పన్నసఞ్ఞా పరియాయతో నిప్పరియాయతో చ ‘‘అధివచనసమ్ఫస్సజా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం చత్తారోపి అరూపినో ఖన్ధా ఏవం వత్తుం యుత్తా. ఏవం సన్తే సఞ్ఞావ కస్మా ‘‘అధివచనసమ్ఫస్సజా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘తిణ్ణం ఖన్ధాన’’న్తిఆది. తత్థ తిణ్ణం ఖన్ధానన్తి వేదనాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధానం. అత్థవసేనాతి ‘‘వచనం అధికిచ్చ పవత్తా అధివచనా’’తిఆదినా వుత్తఅత్థవసేన అన్వత్థతావసేన. అత్తనో పత్తమ్పి నామన్తి ‘‘అధివచనసమ్ఫస్సజా’’తి ఏవం అత్తనో అనుప్పత్తమ్పి నామం. ధమ్మాభిలాపోతి సభావనిరుత్తి. పుబ్బే చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం సాధారణోపి అధివచనసమ్ఫస్సజవోహారో రుళ్హివసేన సఞ్ఞాయ ఏవ పవత్తోతి వత్వా ఇదాని సో తదఞ్ఞారూపక్ఖన్ధసాధారణో సఞ్ఞాయ నివేసితోతి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. రజ్జిత్వా ఓలోకనాదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనాది వియ రజ్జిత్వా సవనాదిపి సఙ్గయ్హతీతి వేదితబ్బం, తథాసోతావధానాదినోపి రత్తతాదివిజానననిమిత్తతాసమ్భవతో. చక్ఖుసమ్ఫస్సజాసఞ్ఞాయ పన పాకటభావం నిదస్సనవసేన దస్సేతుం ‘‘ఓలోకనం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిసయసమాగమే’’తిఆదిమాహ.

ఓలోకనస్స అపాకటభావే రత్తతాదివిజాననం న హోతి, పాకటభావే చ హోతీతి ఆహ ‘‘పసాదవత్థుకా ఏవా’’తి. ‘‘అఞ్ఞం చిన్తేన్త’’న్తి యం పుబ్బే తేన కథితం, కాయేన వా పకాసితం, తతో అఞ్ఞం కిఞ్చి అత్థం చిన్తేన్తం. తేనేవాహ ‘‘ఞాత’’న్తి.

సఞ్ఞాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.