౨. వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౮. చక్ఖాదయో పసాదాతి ఓళారికత్తభావపరియాపన్నా చక్ఖుసోతఘానజివ్హాపసాదా, మనోమయత్తభావపరియాపన్నా చక్ఖుసోతప్పసాదా చ. కాయవోహారం అరహన్తీతి కాయన్తోగధత్తా కాయేకదేసత్తా చ కాయోతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. కాయోతి హి అత్తభావోపి వుచ్చతి ‘‘సక్కాయదిట్ఠీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౧; ౩.౧౫౫), కరజకాయోపి ‘‘సో ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతీ’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౩.౧౪). తబ్బత్థుకాతి చక్ఖాదినిస్సితా కాయికాతి పరియాయేన వుత్తా, నిప్పరియాయేన పన చేతసికావ. యథాహ ‘‘యం తస్మిం సమయే తజ్జాచక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజం చేతసికం నేవ సాతం నాసాతం చేతోసమ్ఫస్సజం అదుక్ఖమసుఖం వేదయిత’’న్తిఆది (ధ. స. ౧౫౨). ‘‘న హి చక్ఖాదయో కాయప్పసాదా హోన్తీ’’తి ఇమినా కాయపసాదనిస్సితా వేదనా నిప్పరియాయేన కాయికాతి దస్సేతి. కాయికచేతసికాదిభావేనాతి ఆది-సద్దేన కుసలాకుసలాబ్యాకతాదిభావా సఙ్గయ్హన్తి. తేనాతి సుఖాదివేదనేకదేసస్స అద్ధాసమయవసేన అతీతాదిభావాభావేన. కేచి పనేత్థ ‘‘హేట్ఠా దస్సితనయత్తా పాకటత్తా అద్ధావసేన, ఏకముహుత్తాదిపుబ్బణ్హాదీసు ఉతుఆదినా రూపస్స వియ వేదనాయ విభాగో న గయ్హతీతి సమయవసేన చ అతీతాదిభేదో న దస్సితో’’తి వదన్తి. సన్తానవసేన పవత్తానమ్పి వేదనానం చిత్తేన సమూహతో గహేతబ్బతం సన్ధాయాహ ‘‘వేదనాసముదాయో’’తి. తేహీతి అద్ధాసమయవసేన అతీతాదిభావేహి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం విభఙ్గే. తేతి ‘‘వేదనేకదేసా’’తి వుత్తా కాయికచేతసికాదిభావేన భిన్నా సుఖాదివేదనావిసేసా. యది వేదనేకదేసా ఏత్థ గహితా, ఖణపరిచ్ఛిన్నావ తే గహేతబ్బా, న సన్తతిపరిచ్ఛిన్నాతి ఆహ ‘‘ఏకసన్తతియం పనా’’తిఆది. తేసూతి సుఖాదిభేదేసు. భేదోతి విసేసో. తస్సాతి సుఖాదివిసేసస్స. యథా చేత్థ, ఏవం ‘‘తంసహితతదుప్పాదకా’’తి ఏత్థాపి తం-సద్దేన సుఖాదివిసేసో పచ్చామట్ఠోతి వేదితబ్బో. సన్తతి పరిచ్ఛేదికా భవితుం అరహతీతి సమ్బన్ధో. సన్తతిఖణవసేనేవ పరిచ్ఛేదో వుత్తో, న అద్ధాసమయవసేనాతి అధిప్పాయో.

‘‘పుబ్బన్తాపరన్తమజ్ఝగతా’’తి నిట్ఠితహేతుకిచ్చా అనిట్ఠితపచ్చయకిచ్చాతి వుత్తా, తం పన అతిక్కన్తహేతుపచ్చయకిచ్చన్తి ఏవం వుత్తస్స నయస్స ఉపలక్ఖణన్తి ఆహ ‘‘పుబ్బన్తాపరన్తమజ్ఝగతాతి ఏతేన హేతుపచ్చయకిచ్చవసేన వుత్తనయం దస్సేతీ’’తి. ఏత్థ కుసలాకుసలకిరియవేదనానం రూపస్స వియ, విపాకానం వియ చ అయం నామ జనకహేతూతి నిప్పరియాయేన న సక్కా వత్తుం, పరియాయేన పన అనన్తరపచ్చయభూతో హేతూతి వత్తబ్బో.

౧౧. సన్తాపనకిచ్చన్తి పరిడహనకిచ్చం. జాతిఆదిసఙ్కరన్తి జాతిసభావపుగ్గలలోకియలోకుత్తరతో సఙ్కరం సమ్భేదం అకత్వా. సమానజాతియన్తి ఏకజాతియం. సుఖతో తజ్జాతియా అదుక్ఖమసుఖా పణీతాతి యోజేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. సమానభేదేతి భూమన్తరాదిసమానవిభాగే. ఉపబ్రూహితానం ధాతూనన్తి ఉళారరూపసముట్ఠాపనేన పణీతానం రూపధమ్మానం. విబాధితానన్తి నిప్పీళితానం మిలాపితానం. ఉభయన్తి సుఖాదిద్వయం. ఏత్థ చ ఖోభనా, ఆలుళనా చ కాయికసుఖస్స వసేన వేదితబ్బా. అభిసన్దనా ఝానసుఖస్స. మదయనా కామసుఖస్స. తథా ఛాదనా. ఆసిఞ్చనా సబ్బస్స. ఛాదనా ఆసిఞ్చనా వా సబ్బస్స వసేన వేదితబ్బా.

సభావాదిభేదేన చాతి సభావపుగ్గలలోకియాదిభేదేన చ. ఏకన్తపణీతే లోకుత్తరే హీనపణీతానం పటిపదానం వసేన హీనపణీతతా. ఏకన్తహీనే అకుసలే ఛన్దాదివసేన హీనపణీతతా, ఓళారికసుఖుమతా చ. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘యా ఓళారికా, సా హీనా. యా సుఖుమా, సా పణీతా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౧౧). అకుసలాదీసు దోససహగతాదిఅన్తరభేదవసేన ఉపాదాయుపాదాయ ఓళారికసుఖుమతా తంతంవాపనవసేన వుచ్చతి, న కుసలాకుసలాదివసేనాతి ఆహ ‘‘తంతంవాపనవసేన కథనేపి పరివత్తనం నత్థీ’’తి. దోసుస్సన్నతాయాతి కిలేసాధికతాయ. తథాతి దోసుస్సన్నతాయ. కథం పన కుసలేసు దోసుస్సన్నతా? ఉపనిస్సయవసేన, కిలేసాధికేహి సన్తానే పవత్తమానా కుసలా ధమ్మా కిలేసేహి సమ్బాధప్పత్తియా తిణాదీహి సమ్బాధప్పత్తాని వియ సస్సాని విపులఫలఉళారఫలా న హోన్తీతి. తథాతి మన్దదోసతాయ. కుసలానం మన్దదోసతాపి వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా. ఓళారికసుఖుమనికన్తీతి ఏత్థ అన్తోగధవిసేసం నికన్తియా ఓళారికసుఖుమతాసామఞ్ఞం వుత్తం. యథా హేత్థ ఓళారికసామఞ్ఞేన ఓళారికోళారికతరోళారికతమా నికన్తియో గయ్హన్తి, తథా సుఖుమసుఖుమతరసుఖుమతమా సుఖుమతాసామఞ్ఞేన గయ్హన్తీతి. సుఖుమతమనికన్తివత్థున్తి చేత్థ యావ భవగ్గం విపస్సనాఞాణఞ్చ వేదితబ్బం.

౧౩. యది సియాతి యది అసమ్పయోగో విసంసట్ఠో సియా.

సన్తికతో అకుసలతోతి అకుసలభావేన సన్తికతో లోభసహగతాదిఅకుసలవేదయితతో. అకుసలాతి దోససహగతాదిఅకుసలవేదనా దూరేతి యథా ఉద్ధరీయతి. తతో దూరతో కుసలతోతి తతో అకుసలతో దూరతో కామావచరాదికుసలవేదయితతో కుసలా కామావచరాదికుసలవేదనా. ‘‘న సక్కా’’తి వుత్తం ఉద్ధరితుం అసక్కుణేయ్యతం ‘‘తథా హి సతీ’’తిఆదినా వివరతి. తస్మాతి యస్మా దూరతో సన్తికుద్ధరణం వుత్తనయేన సన్తికతో సన్తికుద్ధరణమేవ హోతి, తథా సతి అత్థవిసేసో న హోతి, ఉపాదాయుపాదాయ దూరసన్తికతా ఇధ వుచ్చతి. తస్మా సన్తికతో సన్తికుద్ధరణఞ్చ న సక్కా కాతుం అత్థవిసేసాభావతో, అనధిప్పేతత్తా చాతి అధిప్పాయో.

నను చ అతిసయవచనిచ్ఛావసేన అత్థేవ అత్థవిసేసోతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘దూరదూరతరతాయ వియ సన్తికసన్తికతరతాయ చ అనధిప్పేతత్తా’’తి. యాతి అకుసలవేదనా. తతోతి కుసలవేదయితతో. ఇధ వుత్తస్స దూరస్సాతి ఇమస్మిం వేదనాక్ఖన్ధవిభఙ్గే ‘‘అకుసలా వేదనా కుసలాబ్యాకతాహి వేదనాహి దూరే’’తిఆదినా (విభ. ౧౩) వుత్తస్స దూరస్స. దూరతో అచ్చన్తవిసభాగత్తాతి యతో యం ‘‘దూరే’’తి వుత్తం, తతో అచ్చన్తవిసదిసత్తా తస్స వసేన దూరే సన్తికం నత్థీతి న సక్కా దూరతో సన్తికం ఉద్ధరితుం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – హేట్ఠా యా వేదనా యాయ వేదనాయ దూరేతి వుత్తా, సా ఏవ తస్సా కేనచిపి పరియాయేన సన్తికేతి న ఉద్ధరితబ్బాతి. సన్తికేతి వుత్తవేదనంయేవ సన్ధాయ వదతి. భిన్నేతి లోభసహగతాదివసేన విభత్తే. తత్థేవాతి ‘‘సన్తికే’’తి వుత్తఅత్థే ఏవ. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అకుసలా వేదనా అకుసలాయ వేదనాయ సన్తికే’’తి ఏవం వుత్తఅకుసలాయ వేదనాయమేవ లోభసహగతాదివసేన విభత్తాయ దూరభావోపి లబ్భతి. ఏవం సేసేసుపీతి.

యది సన్తికతో దూరం లబ్భతి, యదగ్గేన దూరం లబ్భతి, తదగ్గేన దూరతో సన్తికం ఉద్ధరియేయ్యాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఉపాదాయుపాదాయ దూరతో చ సన్తికం న సక్కా ఉద్ధరితు’’న్తిఆది. తస్సత్థో – యం సన్తికతో దూరం లబ్భతి, యదిపి తం విసభాగట్ఠేన లబ్భతి, తథాపి యం తత్థ సన్తికం లబ్భతి, తం సభాగట్ఠేనేవ లబ్భతీతి సన్తికతోవ సన్తికం ఉద్ధటం సియాతి. తస్మాతి యస్మా విసభాగట్ఠేన దూరతా, సభాగట్ఠేన చ సన్తికతా ఇచ్ఛితా, తస్మా. లోభసహగతాయ దోససహగతా విసభాగతాయ దూరే సమానా కథం సన్తికే భవేయ్యాతి అధిప్పాయో. నను తాసం అకుసలసభాగతా లబ్భతేవాతి తత్థ ఉత్తరమాహ ‘‘విసభాగతా’’తిఆది. తత్థ భేదం అగ్గహేత్వా న పవత్తతీతి భేదం విసేసం అసదిసతం గహేత్వా ఏవ పవత్తతి విసభాగతా. దూరతాయాతి ఇధాధిప్పేతాయ దూరతాయ సభాగస్స అబ్యాపకత్తా దూరతో సన్తికుద్ధరణం న సక్కా కాతుం. సతి హి సభాగబ్యాపకత్తే సియా సన్తికతాతి దూరతో సన్తికుద్ధరణం సక్కా కాతున్తి అధిప్పాయో. ‘‘న హీ’’తిఆదినా తమేవత్థం పాకటం కరోతి. సభాగతాతి సామఞ్ఞం. భేదన్తి విసేసం. అన్తోగధం కత్వావాతి అభిబ్యాపేత్వావ. విసభాగబ్యాపకత్తా సన్తికతాయాతి ఇధాధిప్పేతవిసభాగం బ్యాపేత్వా పవత్తనతో హేట్ఠా వుత్తసన్తికతాయ సన్తికతో దూరుద్ధరణం సక్కా కాతుం. తమేవత్థం ‘‘అకుసలతా హీ’’తిఆదినా పాకటం కరోతి.

వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.