౧. రూపక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౨. ‘‘కిఞ్చీ’’తి పదం ‘‘ఏకచ్చ’’న్తి ఇమినా సమానత్థన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చీతి పకారన్తరభేదం ఆమసిత్వా అనియమనిదస్సన’’న్తి. ఉభయేనాతి పకారభేదం అనామసిత్వా ఆమసిత్వా చ అనియమదస్సనవసేన పవత్తేన ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి పదద్వయేన. అధిప్పేతత్థన్తి రూపం. అతిచ్చాతి అతిక్కమిత్వా. పవత్తితోతి పవత్తనతో. నియమనత్థన్తి నివత్తనత్థం.

‘‘కిఞ్చా’’తి ఏత్థ కిం-సద్దో పుచ్ఛాయం హేతుఅత్థదీపకో, కరణే చేతం పచ్చత్తవచనం, చ-సద్దో వచనాలఙ్కారోతి ఆహ ‘‘కేన కారణేన వదేథా’’తి. దుతియవికప్పే పన వుత్తనయేనేవ కారణత్థే పవత్తం కిం-సద్దం ‘‘వదేథా’’తి కిరియాపదసమ్బన్ధనేన ఉపయోగవసేన పరిణామేత్వా వదతి ‘‘తం కారణం వదేథా’’తి.

పురిమసన్తానస్స భేదన్తి పురిమసన్తానస్స వినాసం, వినాసాపదేసేన చేత్థ సన్తానే విసదిసుప్పాదమేవ దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘విసదిససన్తానుప్పత్తిదస్సనతో’’తి. నను చ అరూపధమ్మానమ్పి విరోధిపచ్చయసమవాయే విసదిసుప్పత్తి అత్థీతి? సచ్చం అత్థి, సా పన న పాకటతరా, పాకటతరా చ ఇధాధిప్పేతా. తేనేవాహ ‘‘సీతాదిసన్నిపాతే’’తి. తథా చాహ భగవా ‘‘సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతీ’’తిఆది (సం. ని. ౩.౭౯). ఇదాని భేద-సద్దో ఉజుకమేవ వికారాపత్తిం వదతీతి దస్సేన్తో ‘‘భేదో చా’’తిఆదిమాహ. విసదిసరూపుప్పత్తియేవ, న ఉప్పన్నస్స అఞ్ఞథాభావోతి అధిప్పాయో. తేన కాపిలియం పరిణామవాదం పటిక్ఖిపతి. యది పురిమసన్తానతో భేదో విసదిసుప్పత్తి రుప్పనం, ఏవం సన్తే లక్ఖణస్స అతిప్పసఙ్గో సియాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘అరూపక్ఖన్ధాన’’న్తిఆది. ఏత్థ సీతాదీహీతి ఆది-సద్దేన యథా ఉణ్హజిఘచ్ఛాదయో సఙ్గయ్హన్తి, ఏవం ఆహారాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యేనాతి యేన సీతాదీహి సమాగమేన. తత్థాతి తేసు రూపధమ్మేసు. ఆహారాదికస్స వా ఠితిప్పత్తస్సాతి సమ్బన్ధో. యథా రూపధమ్మానం ఠితిక్ఖణే సీతాదీహి సమాగమో హోతి, ఏవం అరూపక్ఖన్ధానం అఞ్ఞేహి సమాగమో నత్థి అతిలహుపరివత్తితో, తస్మా అరూపధమ్మా రూపధమ్మానం వియ పాకటస్స వికారస్స అభావతో ‘‘రుప్పన్తీ’’తి, ‘‘రుప్పనలక్ఖణా’’తి చ న వుచ్చన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘రుప్పతీ’’తి పదస్స కత్తుకమ్మసాధనానం వసేన అత్థం దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతి భిజ్జతీ’’తి వుత్తన్తి తదత్థం వివరన్తో ‘‘కుప్పతీతి ఏతేనా’’తిఆదిమాహ. కోపాదికిరియాతి కోపసఙ్ఘట్టనపీళనకిరియా. కోప-సద్దో చేత్థ ఖోభపరియాయో వేదితబ్బో. కత్తుభూతో కమ్మభూతో చ అత్థోతి కత్తుకమ్మసాధనానం వసేన వుచ్చమానో భూతుపాదాయరూపసఙ్ఖాతో అత్థో. కమ్మకత్తుత్థేన భిజ్జతి-సద్దేనాతి యదా కమ్మకత్తుత్థో రుప్పతి-సద్దో, తదా భిజ్జతి-సద్దోపి తదత్థో ఏవ వేదితబ్బోతి అత్థో. తత్థ యదా కమ్మత్థే ‘‘రుప్పతీ’’తి పదం, తదా ‘‘సీతేనా’’తిఆదీసు కత్తుఅత్థే కరణవచనం. యదా పన ‘‘రుప్పతీ’’తి పదం కత్తుఅత్థే కమ్మకత్తుఅత్థే వా, తదా హేతుమ్హి కరణవచనం వేదితబ్బం. ‘‘యం పన రుప్పతీ’’తిఆదినా ‘‘కుప్పతీ’’తిఆదీనం కత్తుకమ్మత్థానమ్పి అత్థవచనానం వచనే కారణం దస్సేతి. యదిపి అత్థ-సద్దో ‘‘పీళనట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧౭; ౨.౮) సభావపరియాయోపి హోతి, ‘‘కేనట్ఠేనా’’తి పనేత్థ అభిధేయ్యపరియాయో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘కేనట్ఠేనాతి పుచ్ఛాసభాగవసేన రుప్పనట్ఠేనా’’తి, రుప్పనసద్దాభిధేయ్యభావేనాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘న కేవలం సద్దత్థోయేవ రుప్పన’’న్తి. తస్స అత్థస్సాతి తస్స భూతుపాదాయప్పభేదస్స సభావధమ్మస్స. రుప్పనలక్ఖణఞ్చ నామేతం అనిచ్చతాది వియ కక్ఖళత్తాదితో అఞ్ఞన్తి న గహేతబ్బం. పఞ్ఞత్తివిసేసో హి తన్తి, కక్ఖళత్తాదీనంయేవ పన అరూపధమ్మవిధురో సభావవిసేసోతి వేదితబ్బం.

ముచ్ఛాపత్తియాతి ముచ్ఛాయ మోహస్స ఆపజ్జనేన. కప్పసణ్ఠానం ఉదకన్తి కప్పసణ్ఠాపకమహామేఘవుట్ఠం ఉదకం. తథాతి తప్పకారతాయ ఖారభావే సతి ఉదకేన కప్పవుట్ఠానకాలే వియ పథవీ విలీయేయ్య. లోకన్తరియసత్తానం పన పాపకమ్మబలేన అఖారేపి ఖారే వియ సరీరస్స విలీయనా వేదితబ్బా. తేనేవాతి సఉస్సదనిస్సయనిరయస్స వుత్తత్తా ఏవ. న హి అవీచిమ్హి పఞ్చవిధబన్ధనాదికమ్మకారణం కరోన్తి.

౩. పకరణప్పత్తం రూపం పక్ఖిపిత్వా మాతికా ఠపితాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. మహాభూతు…పే… ఆపజ్జతి తప్పకారభావేన అతీతంసే గణనం గతన్తి వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘న హీ’’తిఆదినా ధమ్మన్తరనివత్తనత్థతా పకారన్తరనివత్తనత్థతా చ భూతుపాదాయగహణస్స నత్థీతి దస్సేతి. తందస్సనేతి గణనన్తరదస్సనే. తంసభావత్తాతి భూతుపాదాయసభావత్తా. ‘‘న చా’’తిఆదినా భూతుపాదాయసభావో అతీతంసగణితతాయ తంసభావస్సపి అఞ్ఞథా గణితత్తా, అతంసభావస్స చ తథా గణితత్తా అకారణన్తి దస్సేతి. ‘‘అజ్ఝత్త…పే… లబ్భతీ’’తి ఏతేన దుతియనయే న కేవలం యథావుత్తోవ దోసో, అథ ఖో అబ్యాపితోపి దోసోతి దస్సేతి. తదేతం పన అకారణం కారణభావస్సేవ అనధిప్పేతత్తా. న హేత్థ భూతుపాదాయరూపభావో అతీతంసే గణనస్స కారణన్తి అధిప్పేతం, యతో యథావుత్తదోసాపత్తి సియా.

‘‘కిన్తీ’’తి ఏత్థ ‘‘కి’’న్తి పుబ్బే యం ‘‘రూప’’న్తి సామఞ్ఞతో గహితం, తస్స సరూపపుచ్ఛా. ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో, న కారణత్థో. తేనస్స యం రూపం అతీతం నిరుద్ధం…పే… అతీతంసేన సఙ్గహితం అతీతకోట్ఠాసే గణనం గతం, తం కిన్తి చే? ‘‘చత్తారో చ…పే… రూప’’న్తి భూతుపాదాయవిభాగదస్సనముఖేన విసేసం నిదస్సేతి. యత్తకా హి ఇధ విసేసా నిద్దిట్ఠా చక్ఖాయతనాదయో, తేసమిదం నిదస్సనన్తి. న చేత్థ పురిమనయతో అవిసేసో. తత్థ హి రూపస్స భూతుపాదాయతామత్తసభావదస్సనతా వుత్తా. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘అతీతరూపమ్పి భూతాని చేవా’’తిఆది. ఇధ పన భూతుపాదాయేన నిదస్సనభూతేన రూపస్స సబ్బవిసేసవిభావనతా దస్సితా. ఏవఞ్చ కత్వా అబ్యాపితదోసోపి చేత్థ అనోకాసోవ, యం రూపం అజ్ఝత్తం…పే… ఉపాదిన్నం, కిన్తి? చత్తారో చ…పే… రూపన్తి తదఞ్ఞవిసేసనిదస్సనస్స అధిప్పేతత్తా. తథా చాహ ‘‘ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో’’తి.

పరియాయదేసనత్తాతి సభావతో పరియాయనం పరివత్తనం పరియాయో, ఉజుకం అప్పవత్తీతి అత్థో. పరియాయేన, పరియాయభూతా వా దేసనా ఏత్థాతి పరియాయదేసనం, సుత్తన్తం. సుత్తన్తఞ్హి వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన దేసేతబ్బధమ్మే లేసతో లబ్భమానభావకథనం, న ఉజునిప్పదేసభావకథనన్తి పరియాయదేసనం నామ. తేనేవ తం ‘‘యథానులోమసాసన’’న్తి వుచ్చతి. అభిధమ్మో పన దేసేతబ్బధమ్మే ఉజునిప్పదేసకథనన్తి నిప్పరియాయదేసనం నామ, యతో ‘‘యథాధమ్మసాసన’’న్తి వుచ్చతి. నిచ్ఛయేన దేసోతి వవత్థానతో కథనం. తథా భద్దేకరత్తసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౨౭౨ ఆదయో) వియ అతీతాదిభావో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నభావో అద్ధావసేన ఇధాపి ఖన్ధవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయత్తా నిద్దిసితబ్బో సియాతి యోజనా.

సన్నిపతితన్తి సమాగతం. సన్తానవసేనాతి పుబ్బాపరవసేన. పుబ్బేనాపరస్స సమప్పమాణతాయ అనూనం అనధికం, తతో ఏవ ఏకాకారం. పవత్తికాలవసేన వా అనూనం అనధికం, సమానసభావతాయ ఏకాకారం. తేన విసభాగఉతునా అనన్తరితతం దస్సేతి. ఏవం ఆహారేపీతి ఏత్థ విసభాగాహారేన అనన్తరితో అనేకవారం అనేకదివసమ్పి భుత్తో సభాగేకాహారం నామ. ‘‘తతో పుబ్బే విసభాగఉతుఆహారసముట్ఠానం అతీతం, పచ్ఛా అనాగత’’న్తి హి వుత్తన్తి. ‘‘ఏకాహారసముట్ఠాన’’న్తి పన వుత్తత్తా ఏకస్సేవ ఆహారస్స యోజనా యుత్తరూపాతి అపరే. పఞ్చద్వారవసేనాతి ఏత్థ పఞ్చద్వారావజ్జనతో పట్ఠాయ యావ తదారమ్మణం, యావ జవనం, యావ వా వోట్ఠబ్బనం, తావ పవత్తా చిత్తసన్తతి ఏకవీథి. ఏకజవనసముట్ఠానన్తి ఏకజవనవారసముట్ఠానం. ఏత్థ చ సమయం అనామసిత్వావ సన్తతివసేన, సన్తతిఞ్చ అనామసిత్వావ సమయవసేన అతీతాదివిభాగో గహేతబ్బో.

తేసన్తి హేతుపచ్చయానం. కలాపస్సాతి రూపకలాపస్స. కమ్మానన్తరాదీతి కమ్మాది, అనన్తరాదీతి పచ్చేకం ఆది-సద్దో యోజేతబ్బో. తత్థ పఠమేన ఆదిసద్దేన ఉపనిస్సయపచ్చయస్స ఆహారాదినో చ దుతియేన సమనన్తరానన్తరూపనిస్సయాదినో సఙ్గహో వేదితబ్బో. చిత్తుప్పాదస్స చేత్థ కమ్మానన్తరాదిపచ్చయవసేన, ఇతరస్స కమ్మాదివసేనేవ జనకభావే యోజనా దట్ఠబ్బా. తథా చిత్తుప్పాదస్స పురేజాతవసేన, ఇతరస్స పచ్ఛాజాతవసేన, ఉభయేసమ్పి సహజాతవసేన ఉపత్థమ్భనం వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘యథాసమ్భవం యోజేతబ్బ’’న్తి. ఉప్పాదక్ఖణేతి హేతుకిచ్చక్ఖణే. హేతుకిచ్చం నామ తస్స తస్స ఉప్పాదేతబ్బస్స ఉప్పత్తికరణం, తఞ్చ తస్మిం ఖణే ఉప్పన్నఫలత్తా తతో పరం కత్తబ్బాభావతో నిట్ఠితఞ్చాతి దట్ఠబ్బం. ఇతరం పన తీసుపి ఖణేసు పచ్చయకిచ్చం దట్ఠబ్బన్తి యోజనా.

౬. అనిట్ఠనామనివత్తనస్సాతి అనిట్ఠనామనివత్తియా అకారణభావదస్సనేన ఇట్ఠనామలాభాపనస్స అకారణభావం దస్సేతి.

దేవమనుస్ససమ్పత్తిభవేతి సమ్పత్తియుత్తే సమ్పన్నే దేవమనుస్సభవే. సమిద్ధసోభనతాతి అభివుద్ధసోభనతా. తతో ఏవాతి సమ్పత్తివిరహతో ఏవ, అసమ్పన్నత్తా ఏవాతి అత్థో. తేసంయేవ హత్థిఆదీనం సుఖస్స హేతుభావం న గచ్ఛన్తి సారణాదివసేన దుక్ఖపచ్చయత్తా. తేసన్తి హత్థిరూపాదీనం. ‘‘తస్స తస్సేవా’’తిఆదినా యథావుత్తమత్థం వివరతి. అకుసలేన అత్తనా కతేన నిబ్బత్తం దుక్ఖస్స పచ్చయో హోతీతి యోజనా. తస్మాతి యస్మా కమ్మం యస్మిం సన్తానే నిబ్బత్తం, తత్థేవ సుఖదుక్ఖానం పచ్చయో హోతి, న అఞ్ఞత్థ, తస్మా. అట్ఠకథాయం పనాతి ఏకచ్చమతదస్సనం. తత్థ ‘‘అనిట్ఠం నామ నత్థీ’’తి యస్మా పటిసేధద్వయేన కుసలకమ్మజస్స ఇట్ఠభావో నియతో, తస్మా ‘‘కుసలకమ్మజమేవ ఇట్ఠ’’న్తి ఏవం అనియమేత్వా ‘‘కుసలకమ్మజం ఇట్ఠమేవా’’తి ఏవమేత్థ నియమో గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘అకుసలకమ్మజమ్పీ’’తిఆదిమాహ. కిన్తి అకుసలకమ్మజం సోభనం, యం పరేసం ఇట్ఠం నామ సియా? యది దుగ్గతియం కేసఞ్చి తిరచ్ఛానానం సణ్ఠానాదిసమ్పత్తి సుగతియం సత్తానం అకుసలనిస్సన్దేన విరూపరూపతా వియ కుసలనిస్సన్దేన, కథం తస్సా అకుసలకమ్మజతా. అథ పన యం కేసఞ్చి అమనాపమ్పి సమానం రూపం మనాపం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవమ్పి యథా కేసఞ్చి తిరచ్ఛానాదీనం కుసలకమ్మజం మనుస్సాదిరూపం అమనాపతో ఉపట్ఠహన్తమ్పి కుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణభావతో అత్థతో ఇట్ఠమేవ నామ హోతి, ఏవం అకుసలకమ్మజం కేసఞ్చి మనాపం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తమ్పి అకుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణభావతో అత్థతో అనిట్ఠమేవ నామ హోతి, ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞథా ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం కాయదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తిఆదిఅట్ఠానపాళియా (మ. ని. ౩.౧౩౧) విరోధో సియా. తేనేవాహ ‘‘కుసలకమ్మజస్స పనా’’తిఆది. సబ్బేసన్తి అత్తనో, పరేసఞ్చ. ఇట్ఠస్స అభావో వత్తబ్బోతి యథా ‘‘కుసలకమ్మజం అనిట్ఠం నామ నత్థీ’’తి వుత్తం, ఏవం కిఞ్చాపి ‘‘అకుసలకమ్మజం ఇట్ఠం నామ నత్థీ’’తి అట్ఠకథాయం న వుత్తం, తేన పన నయదస్సనేన అకుసలకమ్మజస్స అభావో వుత్తో ఏవ హోతీతి సో సంవణ్ణనావసేన నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బోతి అధిప్పాయో. ఏతేన కుసలకమ్మజమేవ ఇట్ఠన్తి పురిమపదావధారణస్స గహేతబ్బతం దస్సేతి.

ఇదాని ‘‘హత్థిఆదీనమ్పీ’’తిఆదినా తమేవత్థం వివరతి. కుసలవిపాకస్సాతి ఏత్థాపి కుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణన్తి అత్థో. మనుస్సానన్తి చ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. ఇతరేసమ్పి చ అకుసలకమ్మజం అకుసలవిపాకస్సేవ, కుసలకమ్మజఞ్చ కుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణన్తి దస్సితోవాయం నయోతి. కస్మా పన ఇట్ఠానిట్ఠమిస్సితే వత్థుమ్హి మనాపతావ సణ్ఠాతీతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠారమ్మణేన…పే… సక్కా వత్తు’’న్తి. సుట్ఠు వుత్తన్తి ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠం ఏకన్తతో విపాకేనేవ పరిచ్ఛిజ్జతీ’’తి వదన్తేహి ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణవవత్థానం సమ్మదేవ వుత్తం. తం అనుగన్త్వాతి విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణవవత్థానం అనుగన్త్వా. సబ్బత్థాతి సుగతిదుగ్గతీసు, సబ్బేసు వా ఆరమ్మణేసు.

‘‘అనిట్ఠా’’తి వచనేనేవ తేసం ఇట్ఠతా నివత్తితాతి ఆహ ‘‘సదిసతా చ రూపాదిభావోయేవా’’తి. ఇట్ఠానేవ రూపాదీని కామగుణాతి సుత్తే వుత్తానీతి మిత్తపటిపక్ఖో అమిత్తో వియ ఇట్ఠపటిపక్ఖా అనిట్ఠాతి అధిప్పేతాతి వుత్తం ‘‘అనిట్ఠాతి…పే… వోహారో వియా’’తి. సబ్బాని వాతి ఏత్థ ‘‘పియరూపం సాతరూప’’న్తి (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౩) వచనతో కథం అనిట్ఠానం రూపాదీనం కామగుణభావాపత్తీతి చే? తేసమ్పి విపల్లాసవసేన తణ్హావత్థుభావతో పియరూపభావస్స అధిప్పేతత్తా. యది ఏవం కథం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాని రూపాని ఇట్ఠానీ’’తిఆదిసుత్తపదం (మ. ని. ౧.౧౬౬; ౨.౧౫౫; ౩.౫౭; సం. ని. ౫.౩౦) నీయతీతి ఆహ ‘‘అతిసయేనా’’తిఆది.

ఇన్ద్రియబద్ధరూపవసేన పాళియం హీనదుకనిద్దేసో పవత్తోతి దస్సేతుం ‘‘ద్వీసుపి హీనపణీతపదేసూ’’తిఆదిమాహ. అవయవయోగే సామివచనం, న కత్తరీతి అధిప్పాయో. ‘‘తేసం తేసం సత్తాన’’న్తి ఇన్ద్రియబద్ధరూపే నిద్దిట్ఠే కస్మా కమ్మజవసేన అత్థో వుత్తో, న చతుసన్తతివసేనాతి ఆహ ‘‘సత్తసన్తాన…పే… వుత్త’’న్తి. పధానత్తా హి కమ్మజవసేన అత్థం వత్వా సేసేసు ‘‘ఏవం ఉతుసముట్ఠానాదీసుపీ’’తి అట్ఠకథాయం అతిదేసో కతో. ‘‘తేహి తేహీతి ఏతస్మిం అత్థే’’తి ఇమినా ‘‘తేసం తేస’’న్తి కత్తరి సామివచనం ఆసఙ్కతి. తథా సతి విసయే వా సామివచనే లద్ధగుణం దస్సేతి ‘‘న కమ్మజవసేనేవా’’తిఆదినా, కమ్మజగ్గహణఞ్చేత్థ ఉపలక్ఖణం దట్ఠబ్బం.

మరియాదాభూతన్తి ఉత్తమమరియాదాభూతం. తేనేవాహ ‘‘యస్స యేవ మనాపా, తస్స తేవ పరమా’’తి. తేసన్తి కామగుణానం. సభావతోతి లక్ఖణతో.

‘‘ఏకస్మింయేవ అస్సాదనకుజ్ఝనతో’’తిఆదినా ‘‘యస్మా తేయేవ రూపాదయో ఏకో అస్సాదేతీ’’తిఆదికం సుత్తన్తవివరణం ఇట్ఠానిట్ఠభావే హేతుభావేన వుత్తన్తి దస్సేతి. ఇట్ఠానిట్ఠగ్గహణం హోతీతి నిబ్బానే వియ అనిట్ఠగ్గహణం సఞ్ఞావిపల్లాసేన అఞ్ఞేసుపి ఆరమ్మణేసు ఇట్ఠానిట్ఠాభినివేసో హోతీతి అధిప్పాయో.

విభాగో నామ అసఙ్కరో, విత్థారో చాతి ‘‘విభత్త’’న్తి పదస్స ‘‘వవత్థితం, పకాసిత’’న్తి చ అత్థమాహ. అఞ్ఞేసన్తి అతిఅడ్ఢదలిద్దానం. ఇదం ఇట్ఠం, అనిట్ఠఞ్చ హోతీతి ఏత్థ చ-సద్దేన అనిట్ఠం, ఇట్ఠఞ్చ హోతీతి అయమ్పి అత్థో వుత్తోతి వేదితబ్బం. అనిట్ఠం ఇట్ఠన్తి ఇట్ఠస్స ‘‘అనిట్ఠ’’న్తి, అనిట్ఠస్స ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి గహణే యథాసఙ్ఖ్యం యోజనా. ఇన్ద్రియవికారాపత్తిఆదినాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పుబ్బాభిసఙ్ఖారాదిం సఙ్గణ్హాతి. పురేతరం పవత్తచిత్తాభిసఙ్ఖారవసేనాపి హి వినావ సఞ్ఞావిపల్లాసం ఇట్ఠం ‘‘అనిట్ఠ’’న్తి, అనిట్ఠఞ్చ ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి గయ్హతీతి.

తేన విపాకేనాతి తేన కుసలాకుసలవిపాకేన. ఆరమ్మణస్స ఇట్ఠానిట్ఠతన్తి యత్థ తం ఉప్పజ్జతి, తస్స బుద్ధరూపాదికస్స గూథాదికస్స చ ఆరమ్మణస్స యథాక్కమం ఇట్ఠతం అనిట్ఠతఞ్చ నిదస్సేతి. విజ్జమానేపి సఞ్ఞావిపల్లాసే ఆరమ్మణేన విపాకనియమదస్సనన్తి ఇట్ఠారమ్మణే కుసలవిపాకోవ ఉప్పజ్జతి, అనిట్ఠారమ్మణే అకుసలవిపాకోవాతి ఏవం ఆరమ్మణేన విపాకనియమదస్సనం. ఆరమ్మణనియమదస్సనత్థన్తి యం కుసలవిపాకస్స ఆరమ్మణం, తం ఇట్ఠం నామ. యం అకుసలవిపాకస్స ఆరమ్మణం, తం అనిట్ఠం నామాతి దస్సనత్థం. ఆరమ్మణేన నియామితో హి విపాకో అత్తనో ఉపకారకస్స ఆరమ్మణస్స నియామకో హోతీతి.

ద్వారన్తరే దుక్ఖస్స పచ్చయభూతస్స ఆరమ్మణస్స ద్వారన్తరే సుఖవిపాకుప్పాదనతో, ద్వారన్తరే సుఖస్స పచ్చయభూతస్స ఆరమ్మణస్స ద్వారన్తరే దుక్ఖవిపాకుప్పాదనతో విపాకేన ఆరమ్మణనియమదస్సనేన విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠతా దస్సితాతి యోజనా.

౭. దుప్పరిగ్గహట్ఠేన కారణభూతేన లక్ఖణస్స ఇన్ద్రియాదిసభావస్స దుప్పటివిజ్ఝతా, ఏవం సుపరిగ్గహట్ఠేన లక్ఖణసుప్పటివిజ్ఝతా వేదితబ్బా. ‘‘దూరే’’తి అవుత్తస్సాతి లక్ఖణతో ‘‘దూరే’’తి అకథితస్స. వుత్తమ్పీతి లక్ఖణతో ‘‘దూరే’’తి వుత్తమ్పి సుఖుమరూపం.

‘‘భిన్దమానో’’తి సమ్భిన్దమానోతి వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘మిస్సకం కరోన్తో’’తి. యస్మా పన భేదనం విభాగకరణమ్పి హోతి, తస్మా దుతియవికప్పే ‘‘భిన్దమానో’’తి పదస్స ‘‘విసుం కరోన్తో’’తి అత్థమాహ. తతియవికప్పే పన భిన్దమానోతి వినాసేన్తోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సన్తికభావం భిన్దిత్వా దూరభావం, దూరభావఞ్చ భిన్దిత్వా సన్తికభావం కరోన్తో’’తి. న హి సక్కా సన్తికస్స తబ్భావం అవినాసేత్వా దూరభావం కాతుం, తథా ఇతరస్సాపి. సన్తికభావకరణేన న భిన్దతి న వినాసేతి, న చ ఓకాసదూరతో లక్ఖణతో దూరం విసుం కరణేన భిన్దతి విభాగం కరోతి, నాపి ఓకాసదూరేన లక్ఖణతో దూరం వోమిస్సకకరణేన భిన్దతి సమ్భిన్దతీతి యోజనా. ‘‘తిధా అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం ‘‘న హీ’’తిఆదినా వివరతి. విసుం కరోతి, వోమిస్సకం కరోతీతి కరోతి-సద్దం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ‘‘ఏత్థాపీ’’తిఆదినా యథా ‘‘ఓకాసతో దూరమేవ భిన్దతీ’’తి ఏత్థ ఓకాసతో దూరస్స ఓకాసతో సన్తికభావకరణం అధిప్పేతన్తి వినాసనం భేదనం, ఏవం ‘‘న లక్ఖణతో దూరం భిన్దతీ’’తి ఏత్థాపి లక్ఖణతో దూరస్స లక్ఖణతో సన్తికభావాకరణం అభేదనం అవినాసనన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి. వోమిస్సకకరణవిభాగకరణత్థతం సన్ధాయాహ ‘‘భిన్దమానోతి ఏత్థ చ అఞ్ఞథా భేదనం వుత్త’’న్తి. పచ్ఛిమనయే వినాసనత్థమేవ సన్ధాయ ‘‘భేదనం ఇధ చ అఞ్ఞథా వుత్త’’న్తి అవోచ.

రూపక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.