౧. పచ్చయానులోమవణ్ణనా

ఏకేకం తికదుకన్తి ఏకేకం తికం దుకఞ్చాతి అత్థో, న తికదుకన్తి.

పచ్చయా చేవాతి యే కుసలాదిధమ్మే పటిచ్చాతి వుత్తా, తే పటిచ్చత్థం ఫరన్తా కుసలాదిపచ్చయా చేవాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘తే చ ఖో సహజాతావా’’తి. యేహి పన హేతాదిపచ్చయేహి ఉప్పత్తి వుత్తా, తే సహజాతాపి హోన్తి అసహజాతాపీతి. ఏత్థ పటిచ్చసహజాతవారేహి సమానత్థేహి పటిచ్చసహజాతాభిధానేహి సమానత్థం బోధేన్తేన భగవతా పచ్ఛిమవారేన పురిమవారో, పురిమవారేన చ పచ్ఛిమవారో చ బోధితోతి వేదితబ్బో. ఏస నయో పచ్చయనిస్సయవారేసు సంసట్ఠసమ్పయుత్తవారేసు చ, ఏవఞ్చ నిరుత్తికోసల్లం జనితం హోతీతి.

‘‘తే తే పన పఞ్హే ఉద్ధరిత్వా పున కుసలో హేతు హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మాన’’న్తి లిఖితం. ‘‘కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధాన’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౧) పఞ్హావారపాఠోతి పమాదలేఖా ఏసాతి పాళియం ఆగతపాఠమేవ పఠన్తి. పురిమవారేసు సహజాతనిస్సయసమ్పయుత్తపచ్చయభావేహి కుసలాదిధమ్మే నియమేత్వా తస్మిం నియమే కుసలాదీనం హేతుపచ్చయాదీహి ఉప్పత్తిం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం, న తత్థ ‘‘ఇమే నామ తే ధమ్మా హేతాదిపచ్చయభూతా’’తి విఞ్ఞాయన్తి, తస్మా తత్థ ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨౫) ఏవమాదీహి సఙ్గహితే పటిచ్చత్థాదిఫరణకభావే హేతాదిపచ్చయపచ్చయుప్పన్నేసు హేతాదిపచ్చయానం నిచ్ఛయాభావతో పఞ్హా నిజ్జటా నిగ్గుమ్బా చ కత్వా న విభత్తా, ఇధ పన ‘‘సియా కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవమాదీహి సఙ్గహితా హేతాదిపచ్చయభూతా కుసలాదయో పచ్చయుప్పన్నా చ నిచ్ఛితా, న కోచి పుచ్ఛాసఙ్గహితో అత్థో అనిచ్ఛితో నామ అత్థీతి ఆహ ‘‘సబ్బేపి తే పఞ్హా నిజ్జటా నిగ్గుమ్బా చ కత్వా విభత్తా’’తి. పఞ్హా పన ఉద్ధరిత్వా విస్సజ్జనం సబ్బత్థ సమానన్తి న తం సన్ధాయ నిజ్జటతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

ఉప్పత్తియా పఞ్ఞాపితత్తాతి పుచ్ఛామత్తేనేవ ఉప్పత్తియా ఠపితత్తా పకాసితత్తా, నానప్పకారేహి వా ఞాపితత్తాతి అత్థో.

౨౫-౩౪. పరికప్పపుచ్ఛాతి విధిపుచ్ఛా. కిం సియాతి ఏసో విధి కిం అత్థీతి అత్థో. కిం సియా, అథ న సియాతి సమ్పుచ్ఛనం వా పరికప్పపుచ్ఛాతి వదతి. కిమిదం సమ్పుచ్ఛనం నామ? సమేచ్చ పుచ్ఛనం, ‘‘కిం సుత్తన్తం పరియాపుణేయ్య, అథ అభిధమ్మ’’న్తి అఞ్ఞేన సహ సమ్పధారణన్తి అత్థో. యో కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా, సో కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ సియాతి ఏతస్మిం అత్థే సతి పచ్ఛాజాతవిపాకపచ్చయేసుపి సబ్బపుచ్ఛానం పవత్తితో ‘‘యో కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య పచ్ఛాజాతపచ్చయా విపాకపచ్చయా, సో కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ సియా’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయేయ్య, తథా చ సతి పచ్ఛాజాతపచ్చయా విపాకపచ్చయాతి ఉప్పజ్జమానం నిద్ధారేత్వా తస్స కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ భవనస్స పుచ్ఛనతో కుసలానం తేహి పచ్చయేహి ఉప్పత్తి అనుఞ్ఞాతాతి ఆపజ్జతి, న చ తంతంపచ్చయా ఉప్పజ్జమానానం కుసలాదీనం కుసలాదిధమ్మే పటిచ్చ భవనమత్థితా ఏత్థ పుచ్ఛితా, అథ ఖో ఉప్పత్తి, ఏవఞ్చ కత్వా విస్సజ్జనే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఉప్పత్తియేవ విస్సజ్జితాతి, తస్మా అయమత్థో సదోసోతి ‘‘అథ వా’’తి అత్థన్తరవచనం వుత్తం.

తత్థ ‘‘కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి ఉప్పత్తిం అనుజానిత్వా ‘‘హేతుపచ్చయా సియా ఏత’’న్తి తస్సా హేతుపచ్చయా భవనపుచ్ఛనం, ‘‘ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా’’తి హేతుపచ్చయా ఉప్పత్తిం అనుజానిత్వా తస్సా ‘‘సియా ఏత’’న్తి భవనపుచ్ఛనఞ్చ న యుత్తం. అనుఞ్ఞాతఞ్హి నిచ్ఛితమేవాతి. తస్మా అననుజానిత్వా ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా’’తి ఏవం యథావుత్తం ఉప్పజ్జనం కిం సియాతి పుచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బం. ఉప్పజ్జేయ్యాతి వా ఇదమ్పి సమ్పుచ్ఛనమేవ, కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో కిం ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయాతి అత్థో. సియాతి యథాపుచ్ఛితస్సేవ ఉప్పజ్జనస్స సమ్భవం పుచ్ఛతి ‘‘కిం ఏవం ఉప్పజ్జనం సియా సమ్భవేయ్యా’’తి, అయం నయో సియాసద్దస్స పచ్ఛాయోజనే. యథాఠానేయేవ పన ఠితా ‘‘సియా’’తి ఏసా సామఞ్ఞపుచ్ఛా, తాయ పన పుచ్ఛాయ ‘‘ఇదం నామ పుచ్ఛిత’’న్తి న విఞ్ఞాయతీతి తస్సాయేవ పుచ్ఛాయ విసేసనత్థం ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా’’తి పుచ్ఛతి, ఏవం విసేసితబ్బవిసేసనభావేన ద్వేపి పుచ్ఛా ఏకాయేవ పుచ్ఛాతి దట్ఠబ్బా.

గమనుస్సుక్కవచనన్తి గమనస్స సమానకత్తుకపచ్ఛిమకాలకిరియాపేక్ఖవచనన్తి అత్థో. యదిపి పటిగమనుప్పత్తీనం పురిమపచ్ఛిమకాలతా నత్థి, పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం పన సహజాతానమ్పి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావేన గహణం పురిమపచ్ఛిమభావేనేవ హోతీతి గహణప్పవత్తిఆకారవసేన పచ్చయాయత్తతాఅత్తపటిలాభసఙ్ఖాతానం పటిగమనుప్పత్తికిరియానమ్పి పురిమపచ్ఛిమకాలవోహారో హోతీతి దట్ఠబ్బో. గమనం వా ఉప్పత్తి ఏవాతి గచ్ఛన్తస్స పటిగమనం ఉప్పజ్జన్తస్స పటిఉప్పజ్జనం సమానకిరియా. పటికరణఞ్హి పటిసద్దత్థోతి. తస్మా ‘‘కుసలం ధమ్మ’’న్తి ఉపయోగనిద్దిట్ఠం పచ్చయం ఉప్పజ్జమానం పటిచ్చ తదాయత్తుప్పత్తియా పటిగన్త్వాతి అయమేత్థ అత్థో, తేన పటిచ్చాతి సహజాతపచ్చయం కత్వాతి వుత్తం హోతి. సహజాతపచ్చయకరణఞ్హి ఉప్పజ్జమానాభిముఖఉప్పజ్జమానం పటిగమనం, తం కత్వాతి పటిచ్చసద్దస్స అత్థోతి.

౩౫-౩౮. తాసు పాళియం ద్వేయేవ దస్సితాతి హేతారమ్మణదుకే ద్విన్నం పుచ్ఛానం దస్సితత్తా వుత్తం. ఏత్థ చ ఏకమూలకాదిభావో పుచ్ఛానం వుత్తోతి వేదితబ్బో, పచ్చయానం పన వసేన సబ్బపఠమో పచ్చయన్తరేన అవోమిస్సకత్తా సుద్ధికనయో, దుతియో ఆరమ్మణాదీసు ఏకేకస్స హేతు ఏవ ఏకమూలకన్తి కత్వా ఏకమూలకనయో. ఏవం హేతారమ్మణదుకాదీనం అధిపతిఆదీనం మూలభావతో దుకమూలకాదయో నయా వేదితబ్బా. తేవీసతిమూలకనయో చ తతో పరం మూలస్స అభావతో ‘‘సబ్బమూలక’’న్తి పాళియం వుత్తో. తత్థ నపుంసకనిద్దేసేన ఏక…పే… సబ్బమూలకం పచ్చయగమనం పాళిగమనం వాతి విఞ్ఞాయతి, ఏక…పే… సబ్బమూలకం నయం అసమ్ముయ్హన్తేనాతి ఉపయోగో వా, ఇధ చ సబ్బమూలకన్తి చ తేవీసతిమూలకస్సేవ వుత్తత్తా పచ్చనీయే వక్ఖతి ‘‘యథా అనులోమే ఏకేకస్స పదస్స ఏకమూలకం…పే… యావ తేవీసతిమూలకం, ఏవం పచ్చనీయేపి విత్థారేతబ్బ’’న్తి (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౪౨-౪౪).

౩౯-౪౦. ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుపచ్చయాతి ఏత్తావతా ఆరమ్మణపచ్చయం ఆదిం కత్వా హేతుపచ్చయపరియోసానో ఏకమూలకనయో దస్సితో’’తి వుత్తం, ఏవం సతి వినయే వియ చక్కబన్ధనవసేన పాళిగతి ఆపజ్జతి, న హేట్ఠిమసోధనవసేన. హేట్ఠిమసోధనవసేన చ ఇధ అభిధమ్మే పాళి గతా, ఏవఞ్చ కత్వా విస్సజ్జనే ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుయా తీణి, అధిపతిపచ్చయా తీణి, అధిపతిపచ్చయా హేతుయా నవ, ఆరమ్మణే తీణీ’’తిఆదినా హేట్ఠిమం సోధేత్వావ పాళి పవత్తా. యో చేత్థ ‘‘ఏకమూలకనయో’’తి వుత్తో, సో సుద్ధికనయోవ. సో చ విసేసాభావతో ఆరమ్మణమూలకాదీసు న లబ్భతి. న హి ఆరమ్మణాదీసు తస్మిం తస్మిం ఆదిమ్హి ఠపితేపి పచ్చయన్తరేన సమ్బన్ధాభావేన ఆదిమ్హి వుత్తసుద్ధికతో విసేసత్థో లబ్భతి, తేనేవ విస్సజ్జనేపి ఆరమ్మణమూలకాదీసు సుద్ధికనయో న దస్సితోతి, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతిపచ్చయా…పే… ఆరమ్మణపచ్చయా అవిగతపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౩౯) అయం హేట్ఠిమసోధనవసేన ఏకస్మిం ఆరమ్మణపచ్చయే హేతుపచ్చయాదికే యోజేత్వా వుత్తో ఏకమూలకనయో దట్ఠబ్బో. ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా…పే… అవిగతపచ్చయా’’తి వా ఏకమూలకేసు అనన్తరపచ్చయస్స మూలకం ఆరమ్మణం దస్సేత్వా ఏకమూలకాదీని సంఖిపిత్వా సబ్బమూలకస్సావసానేన అవిగతపచ్చయేన నిట్ఠాపితన్తి దట్ఠబ్బం. అధిపతిపచ్చయా అనన్తరపచ్చయా సమనన్తరపచ్చయా సహజాతపచ్చయా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాతి ఇదం మూలమేవ దస్సేత్వా ఏకమూలకాదీనం సంఖిపనం దట్ఠబ్బం, న సుద్ధికదస్సనం, నాపి సబ్బమూలకే కతిపయపచ్చయదస్సనం.

౪౧. తతో నిస్సయాదీని మూలానిపి సంఖిపిత్వా అవిగతమూలకనయం దస్సేతుం ‘‘అవిగతపచ్చయా హేతుపచ్చయా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏతస్మిఞ్చ సుద్ధికస్స అదస్సనేన ఆరమ్మణమూలకాదీసు విసుం విసుం సుద్ధికనయో న లబ్భతీతి ఞాపితో హోతి. న హి ఆది కత్థచి సంఖేపన్తరగతో హోతి. ఆదిఅన్తేహి మజ్ఝిమానం దస్సనఞ్హి సఙ్ఖేపో, ఆదితో పభుతి కతిచి వత్వా గతిదస్సనం వాతి. దుతియచతుక్కం వత్వా ‘‘విగతపచ్చయా’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా ఠపితం. తేన ఓసానచతుక్కం దస్సేతి. తతియచతుక్కతో పభుతి వా పఞ్చకమూలాని సంఖిపిత్వా సబ్బమూలకస్స అవసానేన నిట్ఠపేతి.

ఏత్థ చ దుకమూలకాదీసు యథా హేతుఆరమ్మణదుకేన సద్ధిం అవసేసా పచ్చయా యోజితా, హేతారమ్మణాధిపతితికాదీహి చ అవసేసావసేసా, ఏవం హేతుఅధిపతిదుకాదీహి హేతుఅధిపతిఅనన్తరతికాదీహి చ అవసేసావసేసా యోజేతబ్బా సియుం. యది చ సబ్బేసం పచ్చయానం మూలభావేన యోజితత్తా హేతుమూలకే హేతుఅధిపతిఆదిదుకానం అధిపతిమూలకాదీసు అధిపతిహేతుఆదిదుకేహి విసేసో నత్థి. తే ఏవ హి పచ్చయా ఉప్పటిపాటియా వుత్తా, తథాపి ఆరమ్మణమూలకాదీసు ఆరమ్మణాధిపతిదుకాదీనం అవసేసావసేసేహి, హేతుమూలకే చ హేతుఅధిపతిఅనన్తరతికాదీనం అవసేసావసేసేహి యోజనే అత్థి విసేసోతి. యస్మా పన ఏవం యోజియమానేసుపి సుఖగ్గహణం న హోతి, న చ యథావుత్తాయ యోజనాయ సబ్బా సా యోజనా పఞ్ఞవతా న సక్కా విఞ్ఞాతుం, తస్మా తథా అయోజేత్వా అనుపుబ్బేనేవ యోజనా కతాతి దట్ఠబ్బా. ధమ్మానం దేసనావిధానే హి భగవావ పమాణన్తి. గణనాగాథా ఆదిమపాఠే కాచి విరుద్ధా, తస్మా సుట్ఠు గణేత్వా గహేతబ్బా.

‘‘ద్వావీసతియా తికేసు ఏకేకం తికం దుకానం సతేన సతేన సద్ధిం యోజేత్వా’’తి వుత్తం, తం దుకతికపట్ఠానే కేసఞ్చి పోత్థకానం వసేన వుత్తం. కేసుచి పన ఏకేకో దుకో ద్వావీసతియా ద్వావీసతియా తికేహి యోజితో, తఞ్చ గమనం యుత్తం. న హి తత్థ తికస్స యోజనా అత్థి, అథ ఖో తికానం ఏకేకేన పదేన దుకస్సాతి. తత్థ ఛసట్ఠియా తికపదేసు ఏకేకేన సంసన్దిత్వా ఛసట్ఠి హేతుదుకా, తథా సహేతుకదుకాదయో చాతి దుకానం ఛసతాధికాని ఛసహస్సాని హోన్తి. తేసు ఏకేకస్మిం పటిచ్చవారాదయో సత్త వారా నయా పుచ్ఛా చ సబ్బా దుకపట్ఠానే హేతుదుకేన సమానా.

‘‘దుకసతే ఏకేకం దుకం ద్వావీసతియా తికేహి సద్ధిం యోజేత్వా’’తి చ వుత్తం, తమ్పి తికదుకపట్ఠానే కేసఞ్చి పోత్థకానం వసేన వుత్తం. వుత్తనయేన పన యుత్తగమనేసు ఏకేకో తికో దుకసతేన యోజితో. తత్థ హేతుపదం పక్ఖిపిత్వా వుత్తో ఏకో కుసలత్తికో, తథా నహేతుపదం…పే… అరణపదన్తి కుసలత్తికానం ద్వే సతాని హోన్తి, తథా వేదనాత్తికాదీనమ్పీతి సబ్బేసం చతుసతాధికాని చత్తారి సహస్సాని హోన్తి. తేసు ఏకేకస్మిం వారనయపుచ్ఛా తికపట్ఠానే కుసలత్తికేన సమానా.

‘‘ఛ అనులోమమ్హి నయా సుగమ్భీరా’’తి వచనతో పనాతి ఏతేన ఇదం దస్సేతి – ‘‘అనులోమమ్హీ’’తి ‘‘తికాదయో ఛనయా’’తి చ అవిసేసేన వుత్తత్తా పటిచ్చవారాదివసేన సత్తవిధమ్పి అనులోమం సహ గహేత్వా ‘‘ఛ అనులోమమ్హీ’’తి వుత్తం, అనులోమాదివసేన చతుబ్బిధం తికపట్ఠానం సహ గహేత్వా ‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవర’’న్తి, తథా చతుబ్బిధాని దుకపట్ఠానాదీని సహ గహేత్వా ‘‘దుకుత్తమ’’న్తిఆదిం వత్వా ‘‘ఛ నయా సుగమ్భీరా’’తి వుత్తన్తి ఇమమత్థం గహేత్వా ఇమస్మిం పచ్చయానులోమే సత్తప్పభేదే ఛపి ఏతే పట్ఠానా పట్ఠాననయా చతుప్పభేదా పుచ్ఛావసేన ఉద్ధరితబ్బాతి. ఏవఞ్హి సబ్బస్మిం పట్ఠానే సబ్బో పచ్చయానులోమో దస్సితో హోతీతి. పచ్చనీయగాథాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ దుకతికపట్ఠానాదీసు విసేసితబ్బేహి తికేహి పట్ఠానం తికపట్ఠానం. దుకానం తికపట్ఠానం దుకతికపట్ఠానం. దుకవిసేసితా వా తికా దుకతికా, దుకతికానం పట్ఠానం దుకతికపట్ఠానన్తి ఇమినా నయేన వచనత్థో వేదితబ్బో. దుకాదివిసేసితస్స చేత్థ తికాదిపదస్స దుకాదిభావో దట్ఠబ్బో. దుకపట్ఠానమేవ హి తికపదసంసన్దనవసేన దుకపదసంసన్దనవసేన చ పవత్తం దుకతికపట్ఠానం దుకదుకపట్ఠానఞ్చ, తథా తికపట్ఠానమేవ దుకపదసంసన్దనవసేన తికపదసంసన్దనవసేన చ పవత్తం తికదుకపట్ఠానం తికతికపట్ఠానఞ్చాతి.

పచ్చయానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.